ماجرای همدلی یک شهر در مستند «جنگل قائم»

حامد سعادت کارگردان مستند «جنگل قائم» از آثار حاضر در چهل و چهارمین جشنواره ملی فیلم فجر درباره این اثر گفت: این فیلم به موضوع شکل‌گیری یک جنگل دست‌کاشت در حاشیه کوه‌های «شیر اشکان» در استان کرمان می‌پردازد. از اواخر دهه ۱۳۲۰، شهر کرمان با پدیده بادهای فصلی شدید مواجه بود که حجم زیادی از شن و گردوغبار را به همراه خود وارد شهر می‌کرد.

وی اضافه کرد: شدت این پدیده به حدی بود که بنا بر اسناد تاریخی، در برخی روزها حتی در ساعت ۱۲ ظهر نیز به دلیل تیرگی هوا، چراغ‌های شهر روشن می‌شد. در اوایل دهه ۱۳۴۰ با پیشنهاد و همراهی بزرگان و معتمدان شهر و مشارکت مردم، طرح کاشت درخت در یکی از مسیرهای اصلی وزش باد به سمت شهر آغاز شد. هم‌زمان، حاکمیت وقت نیز با کمک مردم اقدام به کاشت درختچه‌های «طاق» در مسیرهای دیگر کرد. از اواسط دهه ۱۳۵۰، با رشد تدریجی این پوشش گیاهی، مشکل گردوغبار تا حد زیادی در شهر کرمان برطرف شد.

سعادت با اشاره به محور اصلی مستند عنوان کرد: اگرچه موضوع محیط زیست در این مستند حضور دارد، اما تمرکز اصلی ما بر مسئله «اتحاد، همدلی و مشارکت مردمی» است. هدف ما نشان دادن این نکته است که پروژه‌های بزرگ بدون همراهی مردم به نتیجه نمی‌رسند. در نقاط مختلف کشور نیز پروژه‌های مشابهی آغاز شد، چه در حاشیه کویر مرکزی و چه در مناطق غربی، اما به دلیل نبود مشارکت مؤثر مردمی، بسیاری از آن‌ها به نتیجه مطلوب نرسید.

وی ادامه داد: در مقابل، در کرمان به‌دلیل حضور فعال مردم و انجام گسترده درختکاری و نهال‌کاری، این معضل به شکل قابل توجهی حل شد. پیام اصلی ما تأکید بر نقش مشارکت اجتماعی، همدلی و اتحاد در حل مشکلات عمومی است؛ چه در حوزه محیط زیست و چه در مسائل اجتماعی.

این کارگردان درباره سوژه در توضیحات بیشتری بیان کرد: این جنگل یکی از فضاهای مهم و شناخته‌شده شهر کرمان است. این منطقه از نظر تاریخی و مذهبی نیز اهمیت دارد؛ هم پیش از اسلام و هم پس از آن، با وجود مساجد، زیارتگاه و قبرستان قدیمی کرمان در حاشیه آن. با این حال، بسیاری از مردم از این واقعیت که این جنگل حاصل تلاش و مشارکت مردمی است، اطلاع نداشتند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم این موضوع را به‌عنوان الگویی موفق از همکاری مردم معرفی کرده و به مخاطبان سراسر کشور ارائه دهیم.

سعادت عنوان کرد: بنده اهل کرمان هستم و این موضوع کمک زیادی به روند پژوهش کرد. با این حال، باید اشاره کنم که تقریباً تمام افرادی که در شکل‌گیری اولیه این پروژه نقش داشتند، در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شمسی از دنیا رفته‌اند. راوی اصلی فیلم فردی است که در زمان آغاز این حرکت، کودکی شش یا هفت ساله بوده و تنها مصاحبه مستقیم ما با او انجام شده است. بخش عمده پژوهش ما مبتنی بر دست‌نوشته‌ها، کتاب‌ها، اسناد، عکس‌ها و فیلم‌های آرشیوی موجود بوده است.

وی ادامه داد: فرآیند پژوهش این مستند از اوایل دهه ۱۳۹۰ آغاز شد و ما با نسل‌های دوم و سوم مرتبط با این پروژه گفتگو کردیم. خاطرات نسل اول عمدتاً به‌صورت مکتوب، نامه‌ها، اساسنامه‌ها و اسناد باقی مانده بود که مورد مطالعه قرار گرفت. یکی از نکات جالب و در عین حال قابل تأملی که در جریان مستند به آن رسیدیم، نحوه مواجهه حاکمیت‌ها چه پیش و چه پس از انقلاب با تجمع و همبستگی مردمی بود؛ موضوعی که در چند سکانس فیلم نیز به آن پرداخته شده است.

این کارگردان عنوان کرد: نکته‌ای که در این مستند بر آن تأکید داریم این است که گاهی یک مشارکت مردمی به نتیجه می‌رسد، اما پس از آن، حاکمیت‌ها تلاش می‌کنند ثمره و اعتبار آن را به نام خود ثبت کنند. پیام ما این است که مردم نباید منتظر همراهی یا اقدام دولت‌ها بمانند؛ بلکه باید خودشان برای بهبود امورشان پیش‌قدم شوند. تا زمانی که خود مردم دست به کار نشوند، اتفاق ویژه‌ای رخ نخواهد داد.

سعادت در خصوص بازخوردهایی که از مستند دریافت کرده است، اظهار کرد: خوشبختانه واکنش‌ها بسیار مثبت بوده است. هم در میان مخاطبان تخصصی و هم در فضای عمومی، مستند مورد توجه قرار گرفت. همچنین این اثر موفق به دریافت جایزه از جشنواره «سینماحقیقت» شد. بازخوردهایی که تاکنون دریافت کرده‌ایم، عمدتاً بر قوت پژوهش، پرداختن به موضوع اتحاد و همدلی اجتماعی و همچنین استفاده مؤثر از اسناد و آرشیو تاریخی تأکید داشته‌اند. در مجموع می‌توان گفت تقریباً تمامی نظرات و بازخورد‌ها مثبت بوده و مستند با استقبال خوبی مواجه شده است.