الگوی تحول پرورشی مبتنی بر سند تحول بنیادین طراحی شده است

صادق حسین‌زاده ملکی امروز ۱۸ دی ماه در نشست هم‌اندیشی معاونان پرورشی و فرهنگی استان‌های سراسر کشور که به مدت ۲ روز در مشهد مقدس برگزار شد، گفت: الگوی برنامه تحول و ارتقای پرورشی، مبتنی بر توسعه و تقویت عدالت و کیفیت تربیتی است که  بر اساس سند تحول بنیادین طراحی شده است.

ملکی ادامه داد: این طراحی پنج بعد اساسی دارد؛ بعد اول، آینده‌نگاری ایران است. توجه به گذشته و تجربه بسیار ارزشمند است، اما کفایت نمی‌کند. برنامه‌ریزی نوین اساسا مبتنی بر آینده است. ما در اینجا با مفاهیمی مثل آینده‌نگری، آینده‌پژوهی و پیش‌بینی آینده مواجه هستیم. پیش‌بینی آینده اگر علمی باشد، بر اساس فرمول‌ها و مدل‌ها با ضریب خطای مشخص انجام می‌شود؛ اگر علمی نباشد، پیش‌گویی می‌شود. یک سطح بالاتر، آینده‌نگاری است؛ به معنای تحقق آینده مطلوب ممکن، از میان همه آینده‌های محتمل است.

وی افزود: برخی معتقدند دوره خلاقیت به معنای سنتی آن گذشته، چون خلاقیت امروز علمی و فرموله شده است. آنچه اهمیت دارد، تحقق ایده برتر روی زمین است و این نوآوری می‌شود. اگر بتوانیم آینده مطلوب ممکن را به‌صورت هدفمند محقق کنیم، وارد حوزه آینده‌نگاری شده‌ایم. نکته ما این است که باید ایران ۱۴۲۰ را ترسیم کنیم و مدرسه را بر اساس آن بسازیم. اگر می‌خواهیم ایران ۱۴۲۰ چه شکلی باشد، باید مدرسه و نظام پرورشی را بر همان اساس طراحی کنیم.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش اظهار کرد: بعد دوم، فراگیرسازی است. همه دانش‌آموزان بدون کوچک‌ترین استثنا، فرزند ما هستند و باید برایشان برنامه داشته باشیم. نمی‌شود فقط برای بخشی از دانش‌آموزان برنامه نوشت.

وی ادامه داد: بخش دیگر زیست‌بوم پرورشی نوین است. افراد و نهادهای زیادی کنشگری بالفعل یا بالقوه در ساحت تربیتی دارند، اما ارتباطات منسجم و هم‌افزا میان آن‌ها وجود ندارد. این موضوع مفصل است. بحث بعدی، محتوا و فناوری‌های پرورشی است. در این حوزه مباحث گسترده‌ای داریم و قبلا هم درباره برنامه درسی ملی صحبت کرده‌ایم. این حوزه یکی از پیچیده‌ترین و مهم‌ترین مسائل پرورشی نوین است.

ملکی افزود: فعالیت پرورشی را باید از کودک پیش‌دبستانی شروع شود و در دوره ابتدایی، متوسطه، همکاران رسمی و افتخاری و خانواده‌ها ادامه یابد. ما هفت محور اصلی داریم که باید برای آن‌ها برنامه منسجم طراحی شود. اولویت‌های موضوعی شامل؛ نماز، قرآن و اهل‌بیت، هویت ایرانی-اسلامی و انقلابی، مهارت‌های زندگی و خوشبختی، خانواده به‌عنوان کانون گرم و محوری، هویت جنسیتی، بلوغ و سن تکلیف، سرگرمی‌ها و فناوری‌های نوظهور، مسائل اساسی ایران، انقلاب و جمهوری اسلامی هستند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: اگر نقاط عطف زندگی انسان را بشماریم؛ تولد، بلوغ، ازدواج، فرزندآوری و مرگ است. در میان این‌ها، بلوغ نیز برای همه اتفاق می‌افتد و اثرات بسیار عمیقی در شخصیت انسان دارد؛ هم ایجابی و هم سلبی که در این سن، گرایش به معنویت و همچنین هیجانات کاذب افزایش می‌یابد، چون تصمیمات دفعی و هیجانی زیاد می‌شود. بنابراین این سن، یک سن بسیار حساس است و تمرکز تربیتی در این مقطع می‌تواند از آسیب‌هایی پیشگیری کند.

وی ادامه داد: ما در حوزه پرورشی، دو‌قطبی‌های راهبردی داریم که باید به تعادل برسند. درمورد مدرسه و فرامدرسه؛ ما آن‌قدر به فرامدرسه پرداخته‌ایم که مدرسه را رها کرده‌ایم و به همین دلیل بازگشت به مدرسه ضروری است. فعالیت‌های فرامدرسه‌ای باید از دل فعالیت‌های پررونق مدرسه بجوشد. دانش‌آموز باید مخاطب باشد، اما مهم‌تر از آن، کنشگر باشد. در فعالیت‌های پرورشی، حداقل ۹۰ درصد باید کنشگری دانش‌آموز باشد.

ملکی تصریح کرد: بسیاری از جشنواره‌ها نگاهشان تخصصی هستند، اما باید جشنواره‌های همگانی هم داشته باشیم تا همه دانش‌آموزان بتوانند نقش‌آفرینی کنند. از دل جشنواره‌های همگانی، استعدادهای تخصصی کشف می‌شود. برخی برنامه‌ها برای همه است، اما برخی باید متناسب با نیازهای خاص مدرسه، منطقه یا... طراحی شود. نمی‌شود با همه دانش‌آموزان یکسان برخورد کرد و می‌شود متناسب با مقتضیات فردی و استعداد دانش‌آموزان طراحی شود.

وی افزود: تربیت رسمی مبتنی بر بایدها است و تربیت غیررسمی مبتنی بر انتخابگری دانش‌آموز است. درس پرورشی نوین، پرورش در دروس و خدمات پرورشی به دروس، همگی در این چارچوب معنا پیدا می‌کنند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش با بیان اینکه منظومه پنجم، یعنی نظام مراقبت‌های اجتماعی دانش‌آموزان یا «نماد»، تقریبا آماده‌ترین منظومه است، گفت: این نظام حدود ۱۰ سال سابقه نظام‌سازی متنی، مدیریتی و رفتاری دارد و الان به یک بلوغی رسیده که باید به سمت گسترش و تقویت برود. منظومه بعدی، نظام نقش‌آفرینی، مشارکت و مسئولیت دانش‌آموزان در مدرسه است. این هم مانند «نماد» یک نظام‌سازی می‌خواهد، حتی اگر تحقق آن به ۵ سال طول بی‌انجامد که نقشینه مرحله مقدماتی تحقق این نظام است که البته عنوانش همین می‌ماند، ولی کامل‌تر می‌شود. پلتفرم همه کارهای دانش‌آموزی در آینده، ان‌شاءالله «نقشینه» خواهد بود. معیار ارزیابی مدرسه، میزان مشارکت دانش‌آموزان است. همه جشنواره‌ها سه نوع رویداد دارند؛ ۱. فعالیت تشکل‌ها، ۲.فعال شدن نقش‌های فرا‌تشکلی (آذین‌بندی دهه فجر، روایت‌گری کلاس مسئول انتظامات سالن و…) و ۳.مجموعه مسابقات و جشنواره‌ها است. اگر مدرسه‌ای را به مربی پرورشی تحویل می‌دهیم و مثلا ۱۵۰ دانش‌آموز با کد ملی در سامانه ثبت شده‌اند، رصد می‌کنیم چند درصد از این ۱۵۰ نفر حداقل در یکی از این موقعیت‌ها مشارکت یا مسئولیت داشته‌اند. هنر مربی این است که پوشش را به صد درصد برساند. هیچ دانش‌آموزی نباید بدون نقش بماند.

وی افزود: فاز اول نظام نقش‌آفرینی و مشارکت امسال شروع شده و از ابتدای سال آینده بسیار محکم‌تر اجرا می‌شود. موضوعی که سال‌ها رها شده بود و توسعه پیدا نکرده بود، ولی الان اتفاقاتی در حال افتادن است.

ملکی در خصوص نظام محتوا، فناوری و مصرف فرهنگی نیز گفت؛ بحث تولید بهنگام محتوا، پیام و محصول فرهنگی در این نظام قرار دارد. در بسته «ایرانمون»، مرحله اول تغییرات اساسی در نظام محتوا و فناوری و مسائل فرهنگی دانش‌آموزان اتفاق افتاد. بسیاری از اهل فن معتقدند این بسته، جامع‌ترین محصول فرهنگی ـ تربیتی درباره روایت جنگ ۱۲روزه و هویت ملی، به‌ویژه کتاب «فانوس» بوده است، اما مهم‌تر از خود محصول، فناوری فرهنگی پشت آن است.

وی ادامه داد: پنج مرحله نظام محتوا در بسته ایرانمون بود؛ ۱. استخراج مضمون و نهایی‌سازی محتوا، ۲. مهندسی پیام، ۳. طراحی بیش از ۵۰ فعالیت گروهی درون‌مدرسه‌ای هر کدام با رمزینه که قابلیت مانور فراوان دارد، ۴.تولید ۲۰ محصولات فرهنگی، ۵. پرسش و پاسخ دانش‌آموزان(بیش از ۱۰۰ سؤال دانش‌آموزی درباره هویت ملی، با پاسخ‌های متناسب برای ابتدایی و متوسطه) طراحی شده است. در بسته‌های بعدی نیز، محور ششمی با عنوان؛ پرسونا و گونه‌شناسی نوجوان اضافه شد.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش با بیان اینکه نظام دیگر که شاید زیربنایی‌ترین نظام باشد و عنوان آن استعدادیابی و هدایت رشدی تربیتی است، گفت: مدرسه کارنامه آموزشی دارد، اما کارنامه تربیتی ندارد. معاونت پرورشی باید محور این کار شود. این نظام حداقل چهار مرحله دارد؛ ۱.غربالگری و سنجش علایق و استعدادها، ۲.هدایت تحصیلی، ۳. غربالگری‌های روان‌شناختی، ۴.ارائه فرصت‌های بروز استعداد که هر دانش‌آموز باید حداقل سه فرصت بروز در هر سال تحصیلی داشته باشد؛ دعوت خودکار به جشنواره، فعالیت مدرسه‌ای، مسابقه یا نقش‌آفرینی در سامانه «نقشینه» شامل این امر است.

وی با بیان ارائه خدمات رشدی و تربیتی در مراکز آموزشی و پرورشی گفت: در مرحله پیشرفته این خدمات یعنی ارائه خدمات تخصصیِ تلفیقی در مراکز مکمل مدرسه؛ مانند کانون‌ها، دارالقرآن‌ها، پژوهش‌سراها و…  این مراکز، در نسبت با مراکز تخصصی ملی، محیط مکمل مدرسه در امر پرورش استعدادها هستند و هویت‌شان باید به این سمت برود. ما اینجا نگاه گذشته‌نگر نداریم که بگوییم الان کانون‌ها چه اشکالاتی دارند، نگاه ما آینده‌نگر و تبدیل شدن این‌ها به مراکز استعدادیابی و پرورش استعداد است، چرا؟ چون مهم‌ترین حوزه تربیت تخصصی، ارتباط چهره‌به‌چهره  است.

ملکی با بیان اینکه در الگوی غربالگری و خدمات تربیتی، صددرصد دانش‌آموزان وارد سیستم می‌شوند، غربالگری می‌شوند و خوشه‌بندی می‌شوند، تشریح کرد: در مرحله عمومی، خدمات دریافت می‌کنند. بعد وارد مرحله تخصصی می‌شوند، دوباره ارزیابی می‌شوند، ارتقا پیدا می‌کنند، خدمات اختصاصی می‌گیرند و بخشی از آن‌ها وارد نظام ارجاع می‌شوند و به مراکز تخصصی پیرامون مدرسه هدایت می‌شوند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: در برنامه درسی ملی، من برای نظام پرورش سه بعد قائل هستم؛ ۱.دروس پرورشی مستقل، ۲.خدمات پرورشی به سایر دروس، ۳. استقرار درس پرورشی به‌معنای واقعی که به عنوان مثال؛ معلم شیمی یا فیزیک می‌خواهد بازدید علمی ببرد؛ من پرورشی، خدمات اردویی و بازدیدی را ارائه می‌دهم. او می‌خواهد انجمن علمی تشکیل دهد؛ من نهادسازی‌اش را انجام می‌دهم. امام موسی صدر یک جمله بسیار راهبردی دارد که می‌گوید: مسیحیت از طریق خدمات پزشکی در آفریقا توسعه پیدا کرد؛ یعنی تربیت، بر پایه خدمات جذاب محقق می‌شود؛ نه صرفا  آموزشی که مستقیم است.

وی تاکید کرد: در کلاس پرورشی دانش‌آموز باید نفس بکشد، تربیت خرد اتفاق بیفتد، فیلم ببینند، گفت‌وگو کنند، بازی گروهی انجام دهند، بازی‌های جمعی و فعالیت‌های مشارکتی داشته باشد. اگر کلاس پرورشی درست مستقر شود؛ کیفیت آموزش احیا می‌شود، دانش‌آموز دنبال زنگ پرورشی می‌دود، مثل زنگ ورزش و اردو برایش جذاب‌تر از فضای مجازی می‌شود.

ملکی اظهار کرد: دشمن روی فضای مجازی  بسیار سرمایه‌گذاری کرده است چون میدان واقعی دستش نیست؛ میدان واقعی مدرسه است، و مدرسه دست ما است. اگر میدان مدرسه را فعال کنیم، جذاب، زنده و پرنشاط کنیم،  فضای مجازی خودبه‌خود عقب می‌نشیند. نسل جدید، برخلاف ما، از هیجان میدانی لذت می‌برد. بازی، تحرک، فعالیت گروهی، اردو؛ این‌ها برایش جذاب‌تر از صفحه تلفن همراه است.

وی افزود: ما ثروت عظیمی در اختیار داریم؛ مدرسه، اردوگاه، کانون، معلم، دانش‌آموز، این‌های ثروت‌های ما هستند. اگر این میدان را درست بسازیم و پرورش را فعال کنیم، نه‌تنها آموزش، بلکه هویت فرهنگی و اجتماعی نسل آینده تضمین می‌شود.