وزیر علوم، تحقیقات و فناوری:
وحدت به معنای یکسانسازی نیست؛ جامعه بالغ، تفاوتها را مدیریت میکند
تفاوت، بخشی از واقعیت زندگی اجتماعی انسانهاست
مشهد(پانا)- وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با تأکید بر اینکه تفاوت میان انسانها و جوامع، بخشی از طبیعت زندگی اجتماعی است، گفت: وحدت نباید با شباهت و یکسانی اشتباه گرفته شود؛ فرهنگ بالغ فرهنگی نیست که در آن اختلاف وجود نداشته باشد، بلکه فرهنگی است که میآموزد چگونه با وجود تفاوتها، از تبدیل اختلاف به نزاع و دشمنی جلوگیری کند.
حسین سیمایی صراف، در آیین اختتامیه چهلمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی، با اشاره به مفهوم وحدت و نسبت آن با تفاوتهای انسانی، اظهار کرد: یکی از پرسشهای اساسی درباره وحدت این است که چگونه میتوان در شرایطی که انسانها از نظر اندیشه، مذهب، فرهنگ و سبک زندگی با یکدیگر متفاوت هستند، از وحدت سخن گفت.
وی افزود: اگر وحدت را به معنای از میان برداشتن همه تفاوتها و تبدیل انسانها به موجوداتی مشابه یکدیگر بدانیم، چنین برداشتی با واقعیت زندگی اجتماعی انسانها سازگار نیست لذا انسانها از ابتدا متفاوت آفریده شدهاند و جوامع نیز بر اساس قومیتها، فرهنگها، زبانها، باورها و دیدگاههای مختلف شکل گرفتهاند.
وزیر علوم با تلاوت آیه شریفه «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا...» ضمن تبریک میلاد پیامبر اکرم(ص) و امام جعفر صادق(ع)، گفت: قرآن کریم تفاوت میان انسانها را به رسمیت میشناسد و حتی هدف این تفاوت را نیز بیان میکند؛ «لِتَعَارَفُوا» یعنی برای آنکه یکدیگر را بشناسید.
سیمایی ادامه داد: بنابراین، اگر تنوع و تفاوت را بخشی از خلقت و زندگی اجتماعی بدانیم، مسئله اصلی دیگر از بین بردن تفاوتها نیست، بلکه پیدا کردن شیوهای درست برای مواجهه با آنهاست.
وحدت را نباید با یکسانی اشتباه گرفت
وی با بیان اینکه یکی از خطاهای رایج در بحث وحدت، یکی دانستن آن با یکسانی است، اظهار کرد: وحدت با شباهت و یکسان شدن متفاوت است لذا ممکن است انسانها در بسیاری از مسائل با یکدیگر اختلاف نظر داشته باشند، اما در عین حال بتوانند بر سر اصول و اهداف مشترک در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
وزیر علوم افزود: اگر برای تحقق وحدت، تنها یک صدا، یک برداشت و یک شیوه فکر کردن را مجاز بدانیم، در واقع به جای وحدت به دنبال یکسانسازی رفتهایم؛ در حالی که جامعه انسانی اساساً بر پایه تنوع و تکثر شکل گرفته است.
وی ادامه داد: جامعهای که در آن همه افراد مجبور باشند یکسان فکر کنند، لزوماً جامعهای متحد نیست و وحدت واقعی زمانی شکل میگیرد که افراد با وجود اختلاف دیدگاه، بتوانند قواعد مشترکی برای زندگی در کنار یکدیگر پیدا کنند و اختلاف خود را به دشمنی تبدیل نکنند.
سیمایی با طرح این پرسش که آیا اساساً انتظار از بین رفتن همه تفاوتها، انتظار واقعبینانهای است، گفت: قرآن کریم با اشاره به «شُعُوبًا وَقَبَائِلَ» از تنوع جوامع سخن میگوید. بنابراین نمیتوان از انسانها انتظار داشت که برخلاف طبیعت و ساختار اجتماعی خود، همه تفاوتهایشان را کنار بگذارند.
تمدن اسلامی؛ تجربهای از تکثر و مدارا
وزیر علوم با اشاره به تاریخ تمدن اسلامی اظهار کرد: بررسی تاریخ مسلمانان نشان میدهد که بخش بزرگی از این تاریخ، مبتنی بر فرهنگ تکصدایی نبوده است. در تمدن اسلامی، مکاتب مختلف فکری، کلامی، فقهی و تفسیری در دورههای مختلف شکل گرفته و در کنار یکدیگر به حیات خود ادامه دادهاند.
وی افزود: مذاهب و مکاتب مختلفی از اشعری و معتزلی و جریانهای عدلیه گرفته تا مذاهب فقهی حنبلی، شافعی، مالکی و جعفری، در تاریخ اسلامی حضور داشتهاند. وجود چنین تنوعی نشان میدهد که اختلاف فکری و مذهبی الزاماً به معنای فروپاشی جامعه یا از بین رفتن امکان همزیستی نیست.
سیمایی ادامه داد: در کنار این تنوع دروندینی، در دورههایی از تاریخ تمدن اسلامی، پیروان ادیان دیگر نیز در جوامع اسلامی حضور داشتهاند و نمونههایی از تعامل و مدارا با یهودیان، مسیحیان و سایر اقلیتهای دینی وجود داشته است.
وی با تأکید بر اهمیت این تجربه تاریخی گفت: یکی از نقاط قابل توجه در تمدن اسلامی، ظرفیت آن برای پذیرش تنوع و امکان همزیستی میان گروههایی با باورها و دیدگاههای متفاوت بوده است.
تفاوت، مجوز دشمنی با دیگری نیست
وزیر علوم در ادامه با استناد به آموزههای قرآن کریم درباره نحوه مواجهه با پیروان سایر ادیان، اظهار کرد: قرآن در کنار به رسمیت شناختن تنوع انسانها، معیار دیگری را نیز برای نحوه برخورد با «دیگری» مشخص میکند.
وی با اشاره به آیه «لَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ» گفت: این آیه نشان میدهد که صرف متفاوت بودن یک فرد یا گروه، نمیتواند مبنای نفی و طرد قرار گیرد.
سیمایی تصریح کرد: دیگری بودن به خودی خود دلیل دشمنی نیست و آنچه مناسبات انسانی را تحت تأثیر قرار میدهد، رفتار افراد و گروههاست و نمیتوان صرف تفاوت اعتقادی، فرهنگی یا اجتماعی را مجوز نزاع و دشمنی دانست.
وی افزود: این نگاه میتواند مبنایی برای شکلگیری روابط اجتماعی سالم باشد؛ روابطی که در آنها افراد ضمن حفظ هویت و باورهای خود، برای حقوق و کرامت دیگران نیز احترام قائل باشند.
فناوریهای جدید و خطر بازتولید تکصدایی
وزیر علوم به تحولات فناوری و گسترش شبکههای اجتماعی اشاره کرد و گفت: در دنیای امروز، مسئله تکصدایی شکل جدیدی پیدا کرده است. شبکههای اجتماعی و الگوریتمهای هوش مصنوعی میتوانند به جای آنکه صرفاً ابزار ارتباط میان انسانها باشند، بر نوع محتوایی که افراد میبینند و حتی بر نحوه شکلگیری برداشت آنها از جهان اثر بگذارند.
وی ادامه داد: وقتی الگوریتمها دائماً محتوایی مشابه علایق و دیدگاههای قبلی افراد را به آنها عرضه میکنند، این احتمال وجود دارد که فرد به تدریج در یک فضای فکری محدود قرار گیرد و با دیدگاههای متفاوت کمتر مواجه شود.
سیمایی خاطرنشان کرد: چنین وضعیتی میتواند تنوع فرهنگی و فکری را با چالش مواجه کند و در صورت بیتوجهی، به بازتولید نوعی تکصدایی و یکسانانگاری منجر شود.
وی افزود: خردهفرهنگها، اقلیتها و گروههایی که صدای کمتری در فضای عمومی دارند، ممکن است در چنین شرایطی بیشتر به حاشیه رانده شوند و از این رو، در کنار توسعه فناوریهای جدید، باید درباره مسئولیت اجتماعی، اخلاق و پیامدهای فرهنگی آنها نیز بحث و گفتوگو شود.
فرهنگ بالغ، اختلاف را به دشمنی تبدیل نمیکند
وزیر علوم با بیان اینکه اختلاف نظر در هر جامعهای اجتنابناپذیر است، گفت: مسئله این نیست که جامعهای بدون اختلاف ایجاد کنیم؛ بلکه باید جامعهای بسازیم که در آن اختلافها به شکل مسالمتآمیز مدیریت شوند.
وی افزود: یک فرهنگ بالغ، فرهنگی نیست که در آن هیچ اختلافی وجود نداشته باشد. فرهنگ بالغ فرهنگی است که میداند چگونه با اختلاف زندگی کند و چگونه اجازه ندهد تفاوت دیدگاهها به نزاع، خشونت و دشمنی تبدیل شود.
سیمایی ادامه داد: جامعهای که از تفاوت میترسد، برای حذف تفاوتها به اجبار متوسل میشود؛ اما جامعهای که به بلوغ فرهنگی رسیده است، میداند که میتوان بدون حذف دیگری، با او گفتوگو کرد و در عین اختلاف، نقاط مشترک را نیز پیدا کرد.
وی با اشاره به آیه «لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا» اظهار کرد: آنچه باید مورد توجه قرار گیرد، یادگیری اخلاق مواجهه با تفاوتهاست. تفاوتهای انسانی، فکری و فرهنگی را نمیتوان با دستور و اجبار از میان برد، اما میتوان نحوه برخورد با این تفاوتها را اصلاح کرد.
پاسخ قرآن به تفاوتها؛ شناخت متقابل
وزیر علوم تأکید کرد: پاسخ قرآن کریم به تفاوتهای انسانی، حذف و یکسانسازی نیست؛ بلکه «لِتَعَارَفُوا» است و تفاوت قرار است زمینه شناخت متقابل را فراهم کند، نه اینکه بهانهای برای طرد و دشمنی باشد.
سیمایی گفت: اگر انسانها بتوانند تفاوتهای یکدیگر را به رسمیت بشناسند و در عین حفظ هویت خود، حقوق و کرامت دیگری را نیز محترم بدانند، اختلاف میتواند به جای تهدید، به فرصتی برای شناخت و رشد تبدیل شود.
وی با اشاره به اهمیت تجربه تاریخی تمدن اسلامی افزود: باید از ظرفیتهای موجود در میراث اسلامی برای تقویت گفتوگو، مدارا و همزیستی استفاده کرد؛ زیرا تاریخ نشان داده است که تمدنها زمانی میتوانند ماندگار شوند که توانایی زندگی در کنار تفاوتها را داشته باشند.
وزیر علوم خاطرنشان کرد: وحدت واقعی زمانی شکل میگیرد که انسانها بدون آنکه مجبور به شبیه شدن به یکدیگر باشند، بتوانند بر سر اصول مشترک کنار هم قرار بگیرند. بنابراین، هدف وحدت حذف تکثر نیست؛ بلکه تبدیل تکثر به فرصتی برای شناخت، گفتوگو و همکاری است.
سیمایی در پایان تأکید کرد: تفاوتها قابل انکار نیستند و تلاش برای حذف آنها نهتنها راهحل نیست، بلکه میتواند زمینهساز تعارضهای بیشتر شود لذا آنچه نیازمند اصلاح است، اخلاق و شیوه مواجهه با تفاوتهاست؛ چراکه جامعهای که میتواند با وجود اختلاف، گفتوگو و همکاری کند، به معنای واقعی به بلوغ فرهنگی نزدیک شده است.
ارسال دیدگاه