تحول در امور پرورشی با بازگرداندن نقش‌آفرینی دانش‌آموزان به متن مدرسه دنبال می‌شود/ نظام جامع امور تربیتی مسیر آینده فعالیت‌های پرورشی را مشخص می‌کند

به گزارش پانا، صادق حسین‌زاده ملکی شامگاه دوشنبه در برنامه تلویزیونی «زمانه» شبکه دو سیما، با اشاره به تجربه شخصی خود از دوران دانش‌آموزی و تأثیر مربی پرورشی مدرسه بر انتخاب مسیر زندگی‌اش، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مربی پرورشی دوران راهنمایی من این بود که به دانش‌آموزان نقش و میدان می‌داد و مسئولیت‌های مختلف مدرسه را میان دانش‌آموزان تقسیم می‌کرد.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش افزود: بسیاری از شیرین‌ترین تجربه‌های دوران مدرسه من به فعالیت‌هایی بازمی‌گردد که مربی پرورشی برای دانش‌آموزان تعریف می‌کرد؛ از مسابقات و جشنواره‌ها گرفته تا مسئولیت‌هایی که به دانش‌آموزان واگذار می‌شد. همین تجربه‌ها نقش مهمی در انتخاب مسیر کاری من داشت.

سه ضلع فعالیت معاونت پرورشی در دولت چهاردهم

حسین‌زاده ملکی با تشریح رویکرد معاونت پرورشی و فرهنگی در دولت چهاردهم گفت: یکی از اتفاقات مهمی که در این دولت در حوزه پرورشی در حال رقم خوردن است، توجه جدی به تحول در این حوزه است. با توجه به مقتضیات زمان و شرایط جدید جامعه، حوزه پرورشی نیازمند یک تحول اساسی است و البته کل نظام آموزش و پرورش نیز نیازمند تحول است؛ همان‌گونه که سند تحول بنیادین بر تحول اساسی در نظام تعلیم و تربیت تأکید دارد.

وی «تحقق تحول در حوزه پرورشی»، «توسعه و تقویت فعالیت‌های پرورشی» و «فعالیت معاونت پرورشی در شرایط ویژه کشور» را سه ضلع اصلی فعالیت این معاونت در دولت چهاردهم عنوان کرد.

ضرورت بازگشت پرورش به متن نظام تعلیم و تربیت

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش ملکی با اشاره به روند فعالیت‌های امور تربیتی در دهه‌های گذشته اظهار کرد: در دهه ۶۰، حوزه فعالیت‌های پرورشی و امور تربیتی در متن نظام تعلیم و تربیت قرار داشت و با وجود برخی افراط و تفریط‌ها در اجرا، منطق کلی آموزش و پرورش در این زمینه درست بود. به مرور زمان، امور تربیتی و فعالیت‌های پرورشی از متن برنامه درسی به فعالیت فوق‌برنامه و سپس به بیرون از برنامه درسی منتقل شد و حتی در دوره‌ای حذف شد. پس از احیا نیز نتوانستیم آن‌گونه که باید فعالیت‌های پرورشی را در متن برنامه درسی جای دهیم.

وی تأکید کرد: یکی از مسائل مهم امروز این است که باید فعالیت پرورشی را از حاشیه به متن نظام تعلیم و تربیت بازگردانیم.

آموزش و پرورش؛ دو روش مکمل تربیتی دانش‌آموز

حسین‌زاده ملکی با بیان اینکه باید میان مفهوم آموزش و پرورش تمایز قائل شد، گفت: آموزش و پرورش دو روش تربیتی هستند که در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند و زمانی که مکمل و هماهنگ باشند، تربیت اتفاق می‌افتد.

وی توضیح داد: آموزش بیشتر بر پایه کلاس درس و با محوریت معلم برای انتقال محتوا و شایستگی‌ها شکل می‌گیرد، اما در پرورش، اساس کار بر «موقعیت‌های تربیتی» و «چالش‌ها» استوار است. در فعالیت پرورشی، محور اصلی خود دانش‌آموز است و مربی نقش تسهیل‌گر و میدان‌گشا را ایفا می‌کند. دانش‌آموز باید فرصت پیدا کند آموخته‌های خود را در محیط همسالان، خانواده و جامعه بروز و ظهور دهد.

دانش‌آموز باید فرصت تجربه و حتی اشتباه کردن داشته باشد

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش در ادامه با تأکید بر اهمیت تجربه‌اندوزی دانش‌آموزان اظهار کرد: اگر به دانش‌آموز فرصت فکر کردن، تعامل، تجربه کردن و حتی اشتباه کردن ندهیم، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم در آینده مهارت‌های لازم برای زندگی را به دست بیاورد.

وی با اشاره به تجربه دوران دانش‌آموزی خود گفت: مربی پرورشی مدرسه به دانش‌آموزان مسئولیت می‌داد؛ برای مثال، از دانش‌آموز می‌خواست در مراسم صبحگاه قرآن بخواند یا برای سایر دانش‌آموزان صحبت کند. شاید در آن زمان اشتباهاتی هم رخ می‌داد، اما همین فرصت تمرین و تجربه، بخشی از فرایند تربیت بود. اگر دانش‌آموز فرصت تمرین و اشتباه کردن را در دوران مدرسه نداشته باشد، ممکن است همین اشتباه‌ها را در دوره جوانی و بزرگسالی و در مسائل مهم زندگی تجربه کند.

حسین‌زاده ملکی فعالیت‌های پرورشی را «آزمایشگاه زندگی» دانست و گفت: همان‌طور که در علوم مختلف آزمایشگاه داریم، حوزه پرورشی نیز باید فرصت تمرین مهارت‌های زندگی را برای دانش‌آموز فراهم کند. دانش‌آموزی که در دوران مدرسه فرصت کار گروهی نداشته باشد و در جریان این فعالیت‌ها تجربه و حتی اشتباه نکرده باشد، در آینده ممکن است در تعامل با خانواده، همسر، جامعه و محیط شغلی با چالش‌های بیشتری مواجه شود.

غربالگری ۱۴ میلیون دانش‌آموز از نظر آسیب‌های اجتماعی 

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش در ادامه با تشریح اقدامات این معاونت در حوزه پیشگیری و مراقبت از آسیب‌های اجتماعی اظهار کرد: یکی از اولویت‌های مهم معاونت پرورشی، مراقبت از دانش‌آموزان در برابر آسیب‌های اجتماعی است. خوشبختانه وزیر آموزش و پرورش به‌صورت مستمر مسائل مرتبط با آسیب‌های اجتماعی را در جلسات شورای معاونان و نشست‌های مشترک با مدیران آموزش و پرورش استان‌ها پیگیری می‌کند.

وی با اشاره به اجرای برنامه غربالگری دانش‌آموزان افزود: سال گذشته برای نخستین بار نزدیک به ۱۴ میلیون نفر از مجموع حدود ۱۶ میلیون دانش‌آموز کشور از نظر آسیب‌های روانی غربالگری شدند. این غربالگری به ما کمک کرد دانش‌آموزانی را که احتمال می‌دادیم در معرض آسیب قرار داشته باشند، شناسایی کنیم و برای آن‌ها فرایندهای مراقبتی و حمایتی را در نظر بگیریم.

شناسایی و ارجاع دانش‌آموزان نیازمند خدمات تخصصی

حسین‌زاده ملکی اظهار کرد: در جریان این فرایند، جمعیتی نزدیک به سه میلیون دانش‌آموز که احتمال می‌رفت به مراقبت‌ها و خدمات اولیه نیاز داشته باشند، شناسایی شدند و در نهایت حدود ۳۰ هزار دانش‌آموز نیز برای دریافت خدمات تخصصی به دستگاه‌های مربوط ارجاع داده شدند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش، طرح «نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان (نماد)» را یکی از سازوکارهای اصلی فرایند غربالگری  دانش‌آموزان دانست و گفت: این نظام شامل آموزش‌های ارتقایی، غربالگری، رسیدگی، مراقبت و نظام ارجاع به دستگاه‌های تخصصی از جمله بهزیستی، کمیته امداد و سایر دستگاه‌های مرتبط است. اجرای چنین فرایندی با این گستردگی، آن هم در شرایط تعطیلی مدارس و شرایط جنگی، یک تجربه مهم و قابل ارائه در سطح بین‌المللی است.

رویش‌های تربیتی در کنار آسیب‌های اجتماعی

حسین‌زاده ملکی با تأکید بر ضرورت توجه همزمان به آسیب‌ها و ظرفیت‌های تربیتی دانش‌آموزان گفت: در کنار آسیب‌هایی که در جامعه و میان دانش‌آموزان وجود دارد، رویش‌های بسیار قابل‌توجهی نیز مشاهده می‌شود که گاهی در فضای رسانه‌ای کمتر دیده می‌شوند.

وی با اشاره به حضور گسترده دانش‌آموزان در مراسم اعتکاف اظهار کرد: سال گذشته از حدود ۱۲ هزار مسجدی که مراسم اعتکاف در آن‌ها برگزار شد، بیش از ۶ هزار مسجد به‌صورت تخصصی و اختصاصی میزبان دانش‌آموزان بودند. در مقطع متوسطه اول، به‌طور میانگین از هر هشت دانش‌آموز، یک نفر در اعتکاف شرکت کرده بود و در میان دانش‌آموزان دختر نیز این نسبت به حدود یک نفر از هر شش تا هفت دانش‌آموز رسید.

معاون وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: این آمار نشان می‌دهد در کنار آسیب‌هایی که باید برای آن‌ها برنامه‌ریزی و مداخله کرد، ظرفیت‌های مهمی در میان نسل جدید وجود دارد که باید آن‌ها را دید و برای بروز و ظهورشان میدان فراهم کرد.

سرمایه‌گذاری برای احیاء اردو و اردوگاه‌های دانش‌آموزی

وی یکی از محورهای مهم فعالیت معاونت پرورشی را توجه به اردوها و اردوگاه‌های دانش‌آموزی دانست و گفت: اردو و اردوگاه در کشور طی دهه‌های گذشته تا حدی دچار مظلومیت شده بود و از نظر امکانات و بودجه با محدودیت‌هایی مواجه بود. در دولت چهاردهم برای بهسازی و توسعه اردوگاه‌ها سرمایه‌گذاری‌هایی در نظر گرفته شده است و تلاش می‌کنیم اردوگاه‌ها از یک فضای صرفاً خشک و کلاس‌محور خارج شوند و به محیط‌هایی جذاب برای فعالیت‌های گروهی و تمرین مهارت‌های زندگی تبدیل شوند.

تصویب «نظام جامع امور تربیتی» در شورای عالی آموزش و پرورش

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش در ادامه از تصویب کلیات «نظام جامع امور تربیتی» در شورای عالی آموزش و پرورش خبر داد و گفت: این موضوع سال‌ها مورد بررسی جدی قرار نگرفته بود و در برنامه هفتم نیز بر تدوین آن تأکید شده است. این نظام می‌تواند سازوکار و مسیر آینده فعالیت‌های پرورشی را مشخص کند و به بازتعریف جایگاه فعالیت‌های تربیتی در نظام تعلیم و تربیت کمک کند.

حسین‌زاده ملکی با اشاره به محورهای نظام جامع امور تربیتی گفت: فعالیت‌های پرورشی باید از سرگرمی‌های مفید گروهی و فردی آغاز شود و فرصت تمرین مهارت‌های زندگی را برای دانش‌آموز فراهم کند؛ در لایه‌های عمیق‌تر نیز باید به مشارکت اجتماعی، نقش‌پذیری دانش‌آموز در مدرسه و محله، مصرف فرهنگی و در نهایت استعدادیابی توجه شود.

وی گفت: در سال‌های آینده جهت‌گیری جشنواره‌ها و مسابقات دانش‌آموزی نیز باید تغییر کند تا هر دانش‌آموز بتواند استعداد خود را شناسایی و آن را تجربه کند. اگر میدان فعالیت را برای دانش‌آموز باز کنیم و فرصت تجربه و کنشگری را در اختیار او قرار دهیم، ظرفیت‌های بسیار بزرگی در این نسل وجود دارد.

تقویت کنشگری دانش‌آموزان در فضای مجازی

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به دوره آموزش مجازی و شرایط خاص ناشی از جنگ، اظهار کرد: در شرایطی که مدارس تعطیل می‌شوند و دانش‌آموزان بخش قابل توجهی از زمان خود را در فضای مجازی سپری می‌کنند، فعالیت‌های پرورشی و مشاوره‌ای دشوارتر و در عین حال ضروری‌تر می‌شود. در شرایط جنگی، مشاوران مدارس برای پیگیری وضعیت دانش‌آموزان و ارائه حمایت‌های روان‌شناختی با آن‌ها ارتباط تلفنی برقرار کردند و در حوزه فعالیت‌های پرورشی نیز تلاش شد جریان کنشگری دانش‌آموزی در فضای مجازی شکل بگیرد.

حسین‌زاده ملکی خاطرنشان کرد: هدف این بود که دانش‌آموزان صرفاً مصرف‌کننده محتوا در فضای مجازی نباشند، بلکه خود نیز به تولیدکننده و کنشگر فعال تبدیل شوند و بتوانند در این فضا نقش‌آفرینی کنند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش در ادامه با اشاره به ضرورت تقویت نقش‌آفرینی دانش‌آموزان در فضای مجازی، اظهار کرد: اگر فعالیت فرهنگی صرفاً به تولید محتوا از سوی دستگاه‌ها محدود شود، به مرور کم‌اثر خواهد شد؛ به همین دلیل در جریان جنگ اخیر تلاش کردیم میدان را برای تولید و بازنمایی آثار خود دانش‌آموزان باز کنیم.

تولید هزاران اثر دانش‌آموزی در فضای مجازی

وی افزود: به معاونان پرورشی در سراسر کشور اعلام کردیم که تولیدات دانش‌آموزی را شناسایی، بازنشر و تقویت کنند تا دانش‌آموزان بتوانند در فضای مجازی تولید محتوا داشته باشند و آثارشان دیده و بازنمایی شود. در جریان جنگ اخیر، هزاران و حتی ده‌ها هزار محصول دانش‌آموزی در قالب‌های مختلف تولید شد و آنچه بیش از همه جالب و قابل توجه بود، تعدد، تنوع و خلاقیت این آثار بود.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: این تجربه نشان داد هر جا فرصت نقش‌آفرینی در اختیار دانش‌آموز قرار گیرد، ظرفیت‌های قابل توجهی از میان این نسل بروز و ظهور پیدا می‌کند.

نسل جدید، تشنه فعالیت‌های میدانی است

حسین‌زاده ملکی با اشاره به تفاوت تجربه نسل جدید با نسل‌های گذشته در مواجهه با فناوری اظهار کرد: نسل ما از فضای حقیقی، بازی‌های میدانی، کوچه، خیابان و اردوها به سمت فناوری حرکت کرد و این فضا برای ما جذابیت‌های خاص خود را داشت؛ اما نسل جدید از ابتدا با فناوری و گوشی و بازی‌های دیجیتال بزرگ شده و اتفاقاً تشنه بروز و ظهور میدانی استت. بنابراین هر زمان فرصت‌های اندکی برای فعالیت‌های میدانی، سرگرمی‌های گروهی و فعالیت‌های پرنشاط فراهم کرده‌ایم، شاهد استقبال بسیار زیاد دانش‌آموزان با سلایق مختلف بوده‌ایم.

وی تأکید کرد: به همین دلیل یکی از برنامه‌های اصلی ما این است که فرصت فعالیت‌های پرنشاط پرورشی را ابتدا در برنامه درسی باز کنیم و سپس فراتر از برنامه درسی، در اردوگاه‌ها و کانون‌های فرهنگی و تربیتی نیز این فعالیت‌ها را توسعه دهیم.

پیشنهاد اختصاص دو ساعت داوطلبانه به فعالیت‌های پرورشی

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: یکی از پیشنهادهای ما برای سال تحصیلی جدید این است که در مدارس، ساعاتی برای فعالیت‌های داوطلبانه دانش‌آموزان اختصاص پیدا کند تا دانش‌آموزان بتوانند در قالب سرگرمی‌های گروهی مفید، فعالیت‌های پرورشی و نقش‌آفرینی در حیات مدرسه مشارکت کنند. اگر این فرصت فراهم شود، دانش‌آموزان می‌توانند بخشی از مهارت‌های زندگی را در مدرسه تجربه کنند و در محیط واقعی تمرین داشته باشند.

۷۷۰۰ مدرسه، پشتیبان فرهنگی و تربیتی جنگ شدند

حسین‌زاده ملکی همچنین با اشاره به نقش مدارس در جریان جنگ اخیر اظهار کرد: از مدارس کشور خواستیم در حوزه فرهنگی و تربیتی وارد میدان شوند و دانش‌آموزان را برای نقش‌آفرینی در اجتماع سازماندهی کنند. حدود ۷۷۰۰ مدرسه به ستاد پشتیبانی فرهنگی و تربیتی جنگ تبدیل شدند و از فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی مرتبط با تجمعات پشتیبانی کردند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: در برخی استان‌ها شاهد بودیم دانش‌آموزان در تجمعات فرهنگی و اجتماعی، اجرای سرود، تلاوت قرآن، فعالیت در غرفه‌ها، نظم‌بخشی به اجتماعات و سایر فعالیت‌ها مشارکت می‌کردند. حضور مدارس و نقش‌آفرینی دانش‌آموزان در این شرایط، اتفاقی قابل توجه و نشان‌دهنده ظرفیت بالای این نسل بود.

برگزاری ۲۸۰۰ جشن تکلیف در حاشیه تجمعات

وی همچنین با اشاره به برنامه‌های تربیتی اجراشده در شرایط جنگی گفت: تلاش کردیم برخی برنامه‌های تربیتی را به حاشیه تجمعات اجتماعی ببریم تا دانش‌آموزان بتوانند ضمن حضور در این برنامه‌ها، فرصت نقش‌آفرینی نیز داشته باشند. حدود ۲۸۰۰ جشن تکلیف شهرستانی و برنامه‌های مشابه در حاشیه تجمعات برگزار شد و دانش‌آموزان دختر به همراه خانواده‌های خود، داوطلبانه در این برنامه‌ها شرکت کردند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: این تجربه نشان داد حتی در شرایط دشوار نیز می‌توان با طراحی درست، فرصت‌های تربیتی و اجتماعی مناسبی برای دانش‌آموزان ایجاد کرد.

«کار در کلاس» و «فیلم در کلاس»؛ رویکردی برای تقویت تربیت

حسین‌زاده ملکی با اشاره به دیدگاه خود درباره فعالیت‌های پرورشی در کلاس درس گفت: باید فرصت‌هایی مانند «کار در کلاس» و «فیلم در کلاس» را جدی بگیریم؛ دانش‌آموزان می‌توانند در کلاس روزنامه دیواری تولید کنند، یک فعالیت اجتماعی یا فرهنگی انجام دهند، فیلم و مستند ببینند و درباره آن گفت‌وگو کنند.

وی افزود: این فعالیت‌ها نباید صرفاً به انتقال یک پیام مستقیم محدود شوند؛ بلکه باید فرصتی باشند تا دانش‌آموز فکر کند، گفت‌وگو کند، مشارکت داشته باشد و نتیجه فعالیت خود را ارائه دهد.

تأکید بر بازگشت فعالیت پرورشی به برنامه درسی

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: یکی از مهم‌ترین برنامه‌های ما این است که فرصت فعالیت‌های پرورشی را در برنامه درسی افزایش دهیم؛ زیرا در شرایط فعلی، زمان کافی برای چنین فعالیت‌هایی در اختیار دانش‌آموز نیست. علاوه بر برنامه درسی، اردوگاه‌ها و کانون‌های فرهنگی و تربیتی نیز باید به محیط‌هایی برای تجربه، نشاط، مشارکت و بروز استعدادهای دانش‌آموزان تبدیل شوند.

وی خاطرنشان کرد: اگر میدان را برای این نسل باز کنیم، فرصت تجربه، نقش‌آفرینی و بروز و ظهور را در اختیار دانش‌آموزان قرار دهیم، ظرفیت‌های بزرگی در این نسل وجود دارد.