برنامه درسی جدید، مدرسه را به میدان تجربه و فعالیت‌های تربیتی تبدیل می‌کند

حجت‌الاسلام علی لطیفی صبح امروز شنبه سی‌ویکم مردادماه در نخستین روز از گردهمایی تخصصی مدیران سازمان دانش‌آموزی، با تبریک ایام آغازین امامت حضرت ولی‌عصر(عج)، یاد و خاطره شهدای انقلاب اسلامی، شهدای دانش‌آموز و فرهنگی و همچنین رهبر شهید انقلاب اسلامی را گرامی داشت و حضور در جمع مدیران سازمان دانش‌آموزی را فرصتی ارزشمند برای گفت‌وگو درباره مأموریت‌های تربیتی عنوان کرد.

تاکید بر جایگاه سازمان دانش‌آموزی در نظام تعلیم و تربیت

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با اشاره به جایگاه سازمان دانش‌آموزی در نظام تعلیم و تربیت اظهار کرد: سازمان دانش‌آموزی از مجموعه‌هایی است که مأموریت شاخص آن تربیتی است و ظرفیت‌هایی در آموزش و پرورش دارد که شاید در فضاهای رسمی کمتر در اختیار نظام تعلیم و تربیت باشد.

وی در ادامه با تشریح مفهوم تربیت از منظر حکمت اسلامی گفت: برای صحبت درباره تربیت اخلاقی، ابتدا باید تصویر روشنی از انسان و حقیقت وجودی او داشته باشیم. انسان موجودی است که در ابتدای خلقت، بسیاری از کمالات را دارا نیست، اما قابلیت دستیابی به کمالات متعدد را دارد و تربیت، در معنای عمیق و اصیل خود، پیمودن همین مسیر کمال است.

حجت الاسلام لطیفی با بیان اینکه انسان دارای مراتب مختلف وجودی است، افزود: در نگاه حکمای مسلمان، انسان حقیقتی واحد و یکپارچه است که دارای مراتب جسمانی، قوای مدیریت‌کننده بدن و مرتبه روحانی است. نقش قوای میانی در وجود انسان، مدیریت بدن و فراهم کردن شرایطی است که انسان بتواند به مراتب بالاتر و کمالات روحانی دست پیدا کند.

تربیت باید به گونه‌ای باشد که انسان بتواند زندگی دنیایی خود را به‌درستی مدیریت کند

وی ادامه داد: بدن را می‌توان به مرکبی تشبیه کرد که باید نیازهای آن تأمین شود تا انسان بتواند مسیر اصلی خود را طی کند؛ بنابراین، تربیت باید به گونه‌ای باشد که انسان بتواند زندگی دنیایی خود را به‌درستی مدیریت کند و در عین حال، برای دستیابی به کمال اختصاصی انسان آماده شود.

رئیس سازمان دانش‌آموزی با اشاره به جایگاه تربیت اخلاقی در این فرایند تصریح کرد: فضایل اخلاقی، ملکات و ویژگی‌های نفسانی هستند که اگر در وجود انسان نهادینه شوند، مدیریت قوای پایین‌تر و حرکت انسان در مسیر کمال را تسهیل می‌کنند. بنابراین، اخلاق صرفاً به روابط اجتماعی و تعامل فرد با دیگران محدود نمی‌شود.

وی با بیان اینکه صداقت نمونه‌ای از این فضایل است، گفت: اهمیت صداقت فقط به این دلیل نیست که اگر ما به دیگران دروغ بگوییم، آنان نیز به ما دروغ خواهند گفت؛ بلکه صداقت باید به یک ملکه نفسانی تبدیل شود. اگر ملکه دروغگویی در وجود انسان شکل بگیرد، قوای ذهنی و فکری او نیز به تدریج عادت می‌کنند که در یافته‌ها و برداشت‌های خود دست ببرند و حتی در حوزه‌های دیگر نیز نمی‌توان به یافته‌های او اعتماد کرد.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی افزود: بخش عمده فضایل و رذایل اخلاقی ویژگی‌هایی هستند که اگر در وجود انسان نهادینه شوند، می‌توانند به او کمک کنند زندگی دنیایی خود را شایسته‌تر مدیریت کند و برای دستیابی به کمال اختصاصی انسان آماده شود.

لطیفی در ادامه با تبیین ارتباط میان تربیت عبادی، اخلاقی و اعتقادی اظهار کرد: در یک نگاه کلی، افعال و اعمال در پایین‌ترین و عینی‌ترین مرتبه قرار دارند، این اعمال با تکرار و تمرین به شکل‌گیری احوال و ملکات نفسانی کمک می‌کنند و زمینه دستیابی به معارف و حقایق صحیح را فراهم می‌سازد. بنابراین تربیت اعتقادی را نباید صرفاً به معنای آشنایی مفهومی دانش‌آموز با اصول و آموزه‌های دینی دانست؛ تربیت اعتقادی، در حقیقت باوری است که بنیاد شخصیت انسان را شکل می‌دهد.

معاون وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: تربیت اعتقادی در مرتبه‌ای بالاتر قرار دارد، اما بر تربیت اخلاقی و تربیت اخلاقی نیز بر تربیت عبادی و افعالی متکی است؛ در عین حال، این سه حوزه کاملاً به یکدیگر پیوسته و درهم‌تنیده‌اند و هر یک می‌تواند دیگری را تقویت کند.

 ظرفیت فعالیت‌های مدرسه‌ای برای تحقق اهداف تربیتی

لطیفی با اشاره به ظرفیت فعالیت‌های مدرسه‌ای برای تحقق اهداف تربیتی گفت: برنامه درسی و آموزش مدرسه‌ای، به‌ویژه بخش الزامی آن، محدودیت‌هایی برای توجه به تفاوت‌ها و ویژگی‌های فردی دانش‌آموزان دارد؛ در حالی که فعالیت‌های تربیتی و فوق‌برنامه، فرصت بیشتری برای ارتباط مستقیم با دانش‌آموز و توجه به ویژگی‌های فردی و بومی او فراهم می‌کند.

وی افزود: بسیاری از اوقات، یک اتفاق ساده یا یک تجربه تربیتی می‌تواند سرنخ و نقطه آغاز تغییر جهت در شخصیت یک دانش‌آموز باشد. به همین دلیل، مربی و معلم آگاه می‌تواند در موقعیت‌های تربیتی، بسیار فراتر از انتقال صرف محتوای کتاب درسی اثرگذار باشد.

برنامه‌ریزی برای افزایش فعالیت‌های مدرسه‌ای در برنامه تحول درسی

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی همچنین به تغییر رویکرد در برنامه درسی اشاره کرد و گفت: در رویکرد جدید، تلاش شده است ظرفیت برنامه درسی برای فعالیت‌های مدرسه‌ای افزایش یابد و فعالیت‌هایی که پیش از این ممکن بود فوق‌برنامه تلقی شوند، بیش از گذشته در متن برنامه تربیتی مدرسه قرار گیرند. در این رویکرد، اردو دیگر صرفاً یک فعالیت فوق‌برنامه نیست، بلکه می‌تواند بخشی از برنامه رسمی و اصلی تربیتی مدرسه باشد.

حجت الاسلام لطیفی با اشاره به برنامه‌ریزی برای اختصاص بخشی از ساعات مدرسه به فعالیت‌های آموزشی خارج از کلاس اظهار کرد: در پیشنهاد جدید، از مجموع ۸۰۰ ساعت پیش‌بینی‌شده برای دوره ابتدایی، ۶۰۰ ساعت به کلاس‌های درسی و ۲۰۰ ساعت به فعالیت‌های آموزشی خارج از کلاس اختصاص می‌یابد تا مدرسه بتواند بر اساس چارچوب‌های تعیین‌شده و نیازهای محلی، برای فعالیت‌های انتخابی و اختیاری برنامه‌ریزی کند.

معاون وزیر آموزش و پرورش افزود: مدارس می‌توانند برای این بخش از برنامه، فعالیت‌هایی مانند باشگاه‌ها، کارگاه‌ها، سرود و سایر فعالیت‌های تربیتی و آموزشی را طراحی کنند و حتی فعالیت‌هایی مانند توجه منظم به احترام به پرچم را در برنامه روزانه یا هفتگی مدرسه قرار دهند؛ زیرا برنامه‌ریزی منظم برای این فعالیت‌ها می‌تواند در تغییر باورها و ایجاد عادت‌های تربیتی مؤثر باشد.

لطیفی با بیان اینکه این برنامه در دوره اول ابتدایی آغاز می‌شود، ابراز امیدواری کرد که در یکی دو سال آینده اجرای آن در دوره اول متوسطه نیز به‌صورت موازی دنبال شود.

وی سازمان دانش‌آموزی را از مجموعه‌هایی دانست که می‌توانند از این ظرفیت جدید برای طراحی فعالیت‌های متناسب با نیاز دانش‌آموزان استفاده کنند و گفت: این ظرفیت می‌تواند بخشی از محدودیت‌های برنامه درسی رسمی را کاهش دهد و فرصت بیشتری در اختیار سازمان دانش‌آموزی، مربیان، معاونان و مدیران مدارس قرار دهد تا فعالیت‌های ورزشی، تربیتی، فرهنگی و اجتماعی متناسب با نیاز دانش‌آموزان و شرایط بومی طراحی کنند.

تربیت اخلاقی و اعتقادی با انتقال صرف اطلاعات محقق نمی‌شود

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با تأکید بر اینکه تربیت اخلاقی و اعتقادی با انتقال صرف اطلاعات محقق نمی‌شود، تصریح کرد: تقویت اخلاقی و تربیت اعتقادی از مسیر الفاظ و واژگان و صرفاً انتقال اطلاعات اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه در زندگی کردن، عادت‌دهی، درگیر شدن وجودی و تجربه‌های زیسته شکل می‌گیرد.

وی افزود: دانش‌آموزی که برای اجرای یک برنامه دچار اضطراب می‌شود و مربی خود را در کنار خود می‌بیند، تمرین می‌کند، پشتکار به خرج می‌دهد و چند بار یک موقعیت را با موفقیت پشت سر می‌گذارد، در واقع شجاعت، پشتکار و اعتمادبه‌نفس را در یک تجربه واقعی می‌آموزد؛ نه صرفاً از طریق شنیدن تعریف این مفاهیم.

لطیفی خاطرنشان کرد: فعالیت‌های مدرسه‌ای می‌توانند فرصت مناسبی برای رشد و پرورش فضایل اخلاقی و باورهای اعتقادی دانش‌آموزان فراهم کنند و رسمیت یافتن این فعالیت‌ها در برنامه مدرسه، ظرفیت مهمی برای مجموعه‌هایی مانند سازمان دانش‌آموزی ایجاد خواهد کرد.

هدایت و تربیت حتی یک دانش‌آموز، می‌تواند ارزش و اهمیت بسیار بزرگی داشته باشد

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی خاطرنشان کرد: در تربیت، نباید تعداد افراد را ملاک ارزش‌گذاری قرار داد؛ هدایت و تربیت حتی یک دانش‌آموز نیز می‌تواند ارزش و اهمیت بسیار بزرگی داشته باشد. بنابراین فعالان حوزه تعلیم و تربیت باید بتوانند با هدایت و تربیت نسل جدید، زمینه رشد و تعالی دانش‌آموزان را فراهم کنند.