پانا گزارش میدهد:
وطندوستیِ آیندهساز؛ سرمایه اجتماعی ایران در دستان نسل نوجوان
تهران (پانا) - در روزگاری که نوجوانان بیش از هر زمان دیگری با جهان بیرون و هویتهای متنوع در ارتباط هستند، مسئله وطندوستی و احساس تعلق به میهن به یکی از دغدغههای مهم خانوادهها، مدارس و کارشناسان علوم اجتماعی تبدیل شده است؛ کارشناسان معتقدند تقویت این حس در نسل جدید نه با شعار، بلکه از مسیر گفتوگو، تجربههای اجتماعی، آموزش فرهنگی و روایتهای واقعی از تاریخ و هویت ملی ممکن میشود.
بررسیهای روانشناختی و جامعهشناختی نشان میدهد دوران نوجوانی یکی از مهمترین مراحل شکلگیری هویت فردی و اجتماعی است. نوجوان در این سن تلاش میکند جایگاه خود را در جامعه پیدا کند و به پرسشهایی درباره «من کیستم؟»، «به کجا تعلق دارم؟» و «چه نقشی در آینده جامعه دارم؟» پاسخ دهد. به همین دلیل بسیاری از متخصصان معتقدند اگر در این دوره پیوند عاطفی میان نوجوان و جامعه شکل بگیرد، احساس مسئولیت اجتماعی و تعلق ملی نیز در او تقویت خواهد شد.
حجتالاسلام سجاد صفری، پژوهشگر حوزه تربیت، با اشاره به ابعاد مختلف وطندوستی به پانا میگوید: «میهندوستی پدیدهای چندلایه است که در سه سطح روانشناختی، جامعهشناختی و هویتی شکل میگیرد. نخستین لایه، احساس تعلق است که کودک در سالهای اولیه زندگی از طریق تجربه امنیت، آشنایی و ارتباط عاطفی با محیط اطراف به دست میآورد؛ لایه دوم تأثیرپذیری از خانواده، مدرسه، رسانه و سنتهای اجتماعی است که ارزشها را به کودک میآموزند و لایه سوم نیز هویت تاریخی و فرهنگی است که نوجوان را با ریشهها، زبان، تاریخ و دستاوردهای جامعهاش پیوند میدهد.»
هویت ملی چگونه شکل میگیرد؟
هویت ملی بخشی از هویت اجتماعی افراد است و زمانی شکل میگیرد که فرد احساس کند عضوی از یک جامعه تاریخی و فرهنگی مشترک است. آشنایی با زبان، ادبیات، آیینها، نمادها و خاطرههای جمعی میتواند این پیوند را تقویت کند. نوجوانی که تاریخ و فرهنگ کشور خود را میشناسد، بهتر میتواند رابطهای عاطفی و عقلانی با جامعه برقرار کند.
نسل زد و تغییر نگاه به وطندوستی
نسل Z که متولد اواخر دهه ۱۹۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۱۰ میلادی محسوب میشوند، در فضایی رشد کردهاند که اینترنت، شبکههای اجتماعی و ارتباطات جهانی بخش مهمی از زندگی روزمره آنها را تشکیل میدهد. همین مسئله باعث شده بسیاری از نوجوانان امروز علاوه بر هویت ملی، هویت جهانی نیز برای خود قائل باشند. این نسل بیش از نسلهای قبل با فرهنگهای مختلف آشناست و همین ویژگی، نگاه آنها به مفهوم وطندوستی را تغییر داده است.
مشارکت اجتماعی، زبان مشترک نسل جدید
صفری در اینباره معتقد است: «برای نسل جدید، وطندوستی فقط به نمادها یا شعارها محدود نمیشود. آنها زمانی احساس تعلق میکنند که نقش خود را در بهبود جامعه ببینند. مشارکت در فعالیتهای اجتماعی، محیطزیستی، فرهنگی و حتی فعالیتهای داوطلبانه میتواند این حس را در نوجوانان تقویت کند.»
این روانشناس نیز با تأکید بر اهمیت تجربههای واقعی عنوان کرد: «تجربههای مثبت از جامعه، فرصت مشارکت، شناخت علمی از فرهنگ و تاریخ و وجود الگوهای قابل احترام از عوامل تقویتکننده حس وطندوستی در نوجوانان است. همچنین رفتار و منش معلمان و مربیان بهعنوان نزدیکترین الگوهای بیرون از خانواده نقش مهمی در شکلگیری این حس دارند.»
جامعهشناسان بر این باورند که نوجوانان بیش از آنکه تحت تأثیر توصیههای مستقیم قرار بگیرند، از رفتار بزرگترها الگو میپذیرند. زمانی که والدین، معلمان یا چهرههای اجتماعی نسبت به جامعه احساس مسئولیت نشان میدهند، نوجوان نیز به تدریج مفهوم مسئولیت اجتماعی و تعلق ملی را درک میکند.
در این میان، مدرسه یکی از مهمترین نهادهای شکلدهنده هویت اجتماعی به شمار میرود. بسیاری از متخصصان علوم تربیتی معتقدند نظام آموزشی میتواند با ایجاد حس مشارکت، تقویت روحیه کار جمعی و آشنا کردن دانشآموزان با تاریخ و فرهنگ ایران، در شکلگیری حس تعلق ملی مؤثر باشد.
کارشناسان آموزشی میگویند شیوه آموزش نیز اهمیت زیادی دارد. آموزشهای صرفاً حفظمحور یا شعاری معمولاً تأثیر پایداری بر نوجوانان ندارد، اما روشهای تعاملی و تجربهمحور مانند اردوهای فرهنگی، بازدید از مکانهای تاریخی، فعالیتهای داوطلبانه و پروژههای گروهی میتواند حس مشارکت و تعلق را افزایش دهد.
نقش اسطورهها و روایت تاریخ در ساخت هویت
محمدرضا ذوالفقاری، جامعهشناس فرهنگی، با اشاره به ماهیت اجتماعی حس وطندوستی به پانا میگوید: «حس تعلق به وطن بیش از آنکه یک احساس صرفاً غریزی باشد، تا حد زیادی پدیدهای یادگرفتنی و حاصل فرآیندهای جامعهپذیری است. این آموزش نباید مستقیم و شعاری باشد بلکه از مسیرهای فرهنگی و تربیتی شکل میگیرد که یکی از مهمترین آنها بازشناسی و بازتعریف اسطورههای ملی است.»
او با اشاره به نقش ادبیات و تاریخ در این زمینه افزود: «بسیاری از اسطورههای ملی در ادبیات و تاریخ ایران ریشه دارند و بخشی از آنها در شاهنامه فردوسی نمود پیدا کردهاند. این اسطورهها میتوانند از طریق قصه و روایت در خانوادهها، مدارس و فضاهای آموزشی به نسلهای جدید منتقل شوند و چنین فرآیندی بهتر است از سنین پایین آغاز شود تا در شکلگیری هویت ملی مؤثر باشد.»
به اعتقاد برخی پژوهشگران، روایتهای تاریخی زمانی بر نوجوان اثرگذار خواهند بود که واقعی، قابل لمس و مرتبط با زندگی امروز باشند. نوجوان امروز تمایل دارد بداند گذشته تاریخی چه ارتباطی با مسائل امروز او دارد و چگونه میتواند در ساخت آینده جامعه نقش داشته باشد.
خانواده؛ نخستین بستر شکلگیری حس وطندوستی
در کنار مدرسه، خانواده نیز نقشی اساسی در انتقال ارزشها و شکلگیری هویت فرهنگی ایفا میکند. بسیاری از نوجوانان نخستین تصویر خود از جامعه و وطن را از طریق گفتوگوهای خانوادگی، رفتار والدین و تجربههای روزمره به دست میآورند.
روحانگیز لطیفی، جامعهشناس خانواده، در اینباره بیان میکند: «عِرق به وطن نوعی احساس تعلق، تعهد و مسئولیت عاطفی نسبت به سرزمینی است که فرد آن را بخشی از هویت خود میداند؛ احساسی که معمولاً از بستر خانواده و تجربههای اجتماعی اولیه شکل میگیرد و میتواند در دوران نوجوانی تقویت یا تضعیف شود.»
او میافزاید: «نوجوانانی که در خانوادههایی با گفتوگوهای مثبت و ارزشمحور رشد کردهاند، آموزشهای مشارکتی در مدرسه دریافت کردهاند و تجربههای افتخارآمیز ملی مانند موفقیتهای علمی، فرهنگی یا ورزشی را دیدهاند، معمولاً احساس قویتری از وطندوستی دارند؛ در مقابل نوجوانانی که احساس بیقدرتی یا نادیدهگرفتهشدن میکنند، پیوند عاطفی ضعیفتری با وطن پیدا میکنند.»
لطیفی همچنین معتقد است که خانوادهها باید از دو نگاه افراطی پرهیز کنند؛ از یک سو تصویر کاملاً آرمانی و غیرواقعی از جامعه ارائه ندهند و از سوی دیگر دائماً بر مشکلات و ناکامیها تمرکز نکنند. نوجوانان زمانی احساس تعلق پیدا میکنند که ضمن شناخت واقعیتها، امید و امکان تغییر را نیز ببینند.
صفری نیز در همین زمینه بیان کرد: «گفتوگوهای واقعبینانه، همراه با امید، ارائه راهحل و دادن نقش به نوجوان در حل مسائل اجتماعی میتواند حس مسئولیت و تعلق او را تقویت کند.»
به باور جامعهشناسان، الگوسازی رفتاری والدین نیز اهمیت زیادی دارد. نوجوانی که در خانواده شاهد رعایت قانون، احترام به حقوق دیگران، مسئولیتپذیری اجتماعی و کمک به هموطنان است، به شکل غیرمستقیم مفهوم تعلق به جامعه را میآموزد.
در مقابل، برخی رفتارها میتواند احساس تعلق نوجوانان را تضعیف کند. صفری در این مورد تصریح میکند: «جملههایی که القای ناتوانی میکند، بیان خشم و ناامیدی مطلق، تحقیر فرهنگ یا زبان و مقایسه تخریبی با دیگر کشورها از جمله رفتارهایی است که میتواند برداشتهای هیجانی و غیرواقعی در نوجوانان ایجاد کرده و روحیه وطندوستی را تضعیف کند.»
لطیفی نیز معتقد است: سرزنش مداوم کشور، بیتفاوتی نسبت به مسائل عمومی و القای این تصور که هیچ تغییری ممکن نیست، میتواند حس مسئولیت اجتماعی نوجوانان را کاهش دهد.
رسانه آیینه هویتی نسل نوجوان
در سالهای اخیر، رسانهها و شبکههای اجتماعی به یکی از مهمترین منابع شکلگیری نگرش نسل جدید تبدیل شدهاند. نوجوانان بخش قابل توجهی از وقت خود را در فضای مجازی سپری میکنند و بسیاری از برداشتهای آنان از جامعه، تاریخ و هویت ملی در همین فضا شکل میگیرد.
صفری با اشاره به اینکه رسانه «آیینه هویتی نوجوان» و این فضا میتواند چارچوب تفسیر جهان را برای نسل جدید شکل دهد گفت: «اگر رسانهها فقط بحران، ناکامی و ناامیدی را بازنمایی کنند، نوجوان به تدریج احساس بیتفاوتی یا گسست از جامعه پیدا میکند؛ اما اگر در کنار مشکلات، ظرفیتها و موفقیتهای جامعه نیز دیده شود، حس تعلق و امید تقویت خواهد شد.»
ذوالفقاری نیز نقش رسانهها را در بازتولید هویت ملی مهم ارزیابی کرده و بیان کرد: «چه رسانههای دیجیتال و چه رسانههای رسمی مانند تلویزیون میتوانند با تولید فیلم، سریال، مستند و روایتهای جذاب درباره اسطورهها و شخصیتهای تاریخی به بازتولید هویت ملی کمک کنند.»
نوجوانان امروز بیش از هر زمان دیگری به روایتهای تصویری و داستانمحور توجه دارند و به همین دلیل تولید محتوای فرهنگی متناسب با زبان نسل جدید اهمیت زیادی پیدا کرده است.
لطیفی نیز در این زمینه معتقد است رسانهها میتوانند با نمایش موفقیتهای علمی، ورزشی و فرهنگی حس غرور جمعی را تقویت کنند یا با تمرکز بیش از حد بر بحرانها و ناکامیها احساس شکست و ناامیدی را در جامعه گسترش دهند.
امیر طیبی، جامعهشناس، نیز با اشاره به ضرورت بازتعریف مفاهیم ملی در جهان امروز به پانا میگوید: «نسل جدید با ارزشها و سبک زندگی متفاوتی روبهرو است و اگر مفاهیم هویت ملی و وطندوستی متناسب با نیازهای امروز بازتعریف نشود، ارتباط نوجوانان با این مفاهیم ضعیف خواهد شد.»
او معتقد است: آموزشوپرورش پس از خانواده مهمترین نهاد اجتماعی است و میتواند با آگاهسازی دانشآموزان درباره مسائل اجتماعی و هویتی، نگاه آنان را از یک مسئله صرفاً بیرونی به یک موضوع ملی و هویتی تغییر دهد.
طیبی همچنین بر ضرورت گفتوگوی ملی درباره مفهوم وطندوستی تأکید کرده و میگوید: «وطندوستی زمانی ماندگار میشود که نوجوان احساس کند میتواند درباره مسائل کشور پرسشگری کند، نقد داشته باشد و در عین حال بخشی از جامعه باقی بماند.»
این جامعهشناسان معتقدند: «یکی از چالشهای اصلی در این زمینه، نگاه شعاری به مفهوم وطندوستی است. به باور آنها، نسل جدید نسبت به شعارهای کلیشهای حساستر شده و بیشتر به دنبال تجربههای واقعی، صداقت و مشارکت عملی است.»
احساس اثرگذاری؛ حلقه گمشده تعلق اجتماعی
تأثیر مهاجرت، جهانیشدن فرهنگ، شکاف نسلی و بیاعتمادی اجتماعی میتواند پیوند نوجوانان با جامعه را تضعیف کند. پژوهشگران اجتماعی معتقدند ایجاد فرصت مشارکت اجتماعی، شنیدن صدای نوجوانان و افزایش احساس اثرگذاری میتواند این فاصله را کاهش دهد. نوجوانان هنگامی که احساس کنند در جامعه دیده میشود، امکان مشارکت دارند و میتوانند در آینده کشور نقش داشته باشد، بیش از دیگران نسبت به سرنوشت جامعه احساس تعلق خواهد کرد.
ایجاد تجربههای معنادار نیز از دیگر راهکارهای مطرحشده در زمینه تقویت عرق به وطن و میهندوستی بین نوجوانان است . مشارکت نسل جوان در فعالیتهای داوطلبانه، برنامههای محیطزیستی، سفرهای فرهنگی، بازدید از مراکز علمی و آشنایی با چهرههای الهامبخش ملی میتواند مفهوم کشور را از یک ایده انتزاعی به تجربهای ملموس تبدیل کند.
وطندوستی؛ مشارکت آگاهانه در ساخت آینده
در نهایت، بسیاری از جامعهشناسان تأکید میکنند که تقویت حس تعلق به میهن در نسل نوجوان بیش از هر چیز نیازمند اعتمادسازی، گفتوگو، مشارکت اجتماعی و آموزش فرهنگی مستمر است. نوجوانان زمانی با جامعه خود پیوند عاطفی برقرار میکنند که احساس کنند صدای آنها شنیده میشود، توانایی تغییر دارند و بخشی از آینده کشور محسوب میشوند.
وطندوستی در نسل جدید صرفاً یک احساس احساسی و هیجانی نیست، بلکه نوعی مشارکت آگاهانه در ساختن آینده جامعه است؛ احساسی که اگر به درستی تقویت شود، میتواند به سرمایهای اجتماعی برای توسعه، انسجام و پیشرفت کشور تبدیل شود.
ریحانه خوافی
ارسال دیدگاه