مجموعه «راه ستوده» در نشست ملی «۱۰۰ کتاب ماندگار قرن» رونمایی شد

پنجاه‌وسومین نشست از سلسله‌نشست‌های ملی «۱۰۰ کتاب ماندگار قرن» به بررسی اثر وزین ده‌جلدی «از آستارا تا استارباد» زنده‌یاد منوچهر ستوده اختصاص یافت. در این نشست، مجموعه چهارجلدی «راه ستوده» نیز رونمایی شد؛ اثری جمعی از پژوهشگران مازندرانی که با همت مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران و به مناسبت یکصدوسیزدهمین سالروز تولد ستوده تألیف شده‌است.

مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران در شامگاه یکشنبه ۲۸ تیر در سالن اجتماعات هتل جنگلی سالاردره ساری میزبان رویداد «نام‌آوران فرهنگ» بود در این آیین رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی کشور، درباره برنامه «صد کتاب ماندگار قرن» و معیار گزینش آثار گفت: این طرح از دو سال‌ونیم پیش کلید خورد؛ آثار موردنظر باید در قرن گذشته نگاشته شده، تألیفی، به زبان فارسی و از ابتدا فارسی‌نویسی‌شده باشند و خارج از حوزه ادبیات داستانی قرار گیرند. این آثار توسط هیاتی بررسی می‌شوند و ملاک اصلی، تأثیرگذاری و پیشگام‌ بودن در زمان انتشار و کاربردی‌ بودن تا امروز است.

رضا امیرخانی، با اشاره به برگزاری نشست پنجاه‌وسوم به میزبانی مازندران، درباره روند انتخاب آثار باقی از سلسله نشست‌های ۱۰۰ کتاب ماندگار اظهار داشت: بخش عمده آثار معرفی، فهرست و بررسی شدند. نشست‌ها در کتابخانه ملی برگزار می‌شود و تاکنون سه نشست به میزبانی استان‌های یزد، شیراز و مازندران برگزار شده‌است.

در جست‌وجوی بی‌وقفه ایران

برنامه با خوانش شعر معروف «خون است دلم برای ایران»، سروده ماندگار ستوده توسط "مصطفی نوری"، پژوهشگر ارشد تاریخ معاصر در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، آغاز شد.

نوری با بیان این‌که شناخت امروز ما از ایران مرهون تلاش ستوده است، گفت: هر جا نام و نشانی از ایران بود، ستوده رفت و پیمود و جست‌وجو کرد، حاصل این جست‌وجو، خلق اثر سترگ از آستارا تا استارآباد بود.

او درباره این اثر توضیح داد: این مجموعه ده‌جلدی با تلاش انجمن آثار ملی در دهه‌های چهل و پنجاه منتشر شد. جلد اول و دوم، حاصل تحقیقات ستوده درباره گیلان است؛ ستوده در بررسی‌های خود نوشته که تصور می‌کرد کار به‌راحتی پیش می‌رود، اما در آستارا با دشواری‌های خلق اثر و پژوهش میدانی مواجه شد که تالیف مجموعه را به ۲۱ سال کشاند. جلدهای بعدی به مازندران پرداخته‌اند و جلد مربوط به مازندران شرقی براساس همان الگوی جلد سوم نوشته شده است.

نوری افزود: جلد پنجم، به گرگان و استرآباد و بررسی بناهای تاریخی آن اختصاص دارد. طی تالیف جلد ششم تا دهم ستوده با خانواده‌هایی روبه‌رو شد که اسناد تاریخی قابل‌ملاحظه‌ای در اختیار داشتند و به پیشنهاد ایرج افشار، با عکاسی از این اسناد، این جلدها شکل گرفتند.

استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، ستوده را چهره‌ موسس در حوزه جغرافیای تاریخی خواند و این کتاب را از جمله متون دانشگاهی مرجع دانست. به گفته شهرام یوسفی‌فر مجموعه ۱۰ جلدی از آستارا تا استارباد سرآغاز پژوهش‌های علمی در جغرافیای تاریخی بود و سال‌ها در حوزه دانشگاهی به‌عنوان مرجعی قابل‌استناد از آن بهره‌برداری شد.

وی با اشاره به پیشگام بودن ستوده در پژوهش جغرافیای تاریخی، کتاب را از دو منظر محتوا و شیوه نگارش آن بررسی کرد و گفت: این کتاب امروز از سرمایه‌های معنوی ما بوده و وظیفه ما، خواندن آن با هدف استمرار راه ستوده است.

او در ادامه به زمینه‌های شکل‌گیری کتاب پرداخت: ستوده محصول فضای اجتماعی- فرهنگی دو دهه نخست قرن گذشته بود؛ دورانی که شناخت نو از ایران یک دغدغه عمومی بود. او پیش از دعوت به دانشگاه تهران نیز به‌عنوان متخصص این حوزه شناخته می‌شد، اما با ورود به دانشگاه تهران در دهه ۳۰، توانست پژوهش‌های خود را در قالب وظایف دانشگاهی ادامه دهد و به تدریس جغرافیای تاریخی بپردازد.

 

 او درباره این اثر توضیح داد: این مجموعه ده‌جلدی با تلاش انجمن آثار ملی در دهه‌های چهل و پنجاه منتشر شد. جلد اول و دوم، حاصل تحقیقات ستوده درباره گیلان است؛ ستوده در بررسی‌های خود نوشته که تصور می‌کرد کار به‌راحتی پیش می‌رود، اما در آستارا با دشواری‌های خلق اثر و پژوهش میدانی مواجه شد که تالیف مجموعه را به ۲۱ سال کشاند. جلدهای بعدی به مازندران پرداخته‌اند و جلد مربوط به مازندران شرقی براساس همان الگوی جلد سوم نوشته شده است.

نوری افزود: جلد پنجم، به گرگان و استرآباد و بررسی بناهای تاریخی آن اختصاص دارد. طی تالیف جلد ششم تا دهم ستوده با خانواده‌هایی روبه‌رو شد که اسناد تاریخی قابل‌ملاحظه‌ای در اختیار داشتند و به پیشنهاد ایرج افشار، با عکاسی از این اسناد، این جلدها شکل گرفتند.

ستوده چهره موسس مطالعات تخصصی جغرافیای تاریخی

استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، ستوده را چهره‌ موسس در حوزه جغرافیای تاریخی خواند و این کتاب را از جمله متون دانشگاهی مرجع دانست. به گفته شهرام یوسفی‌فر مجموعه ۱۰ جلدی از آستارا تا استارباد سرآغاز پژوهش‌های علمی در جغرافیای تاریخی بود و سال‌ها در حوزه دانشگاهی به‌عنوان مرجعی قابل‌استناد از آن بهره‌برداری شد.

وی با اشاره به پیشگام بودن ستوده در پژوهش جغرافیای تاریخی، کتاب را از دو منظر محتوا و شیوه نگارش آن بررسی کرد و گفت: این کتاب امروز از سرمایه‌های معنوی ما بوده و وظیفه ما، خواندن آن با هدف استمرار راه ستوده است.

او در ادامه به زمینه‌های شکل‌گیری کتاب پرداخت: ستوده محصول فضای اجتماعی- فرهنگی دو دهه نخست قرن گذشته بود؛ دورانی که شناخت نو از ایران یک دغدغه عمومی بود. او پیش از دعوت به دانشگاه تهران نیز به‌عنوان متخصص این حوزه شناخته می‌شد، اما با ورود به دانشگاه تهران در دهه ۳۰، توانست پژوهش‌های خود را در قالب وظایف دانشگاهی ادامه دهد و به تدریس جغرافیای تاریخی بپردازد.

 

به گفته یوسفی‌فر حضور ستوده در کتابخانه دانشگاه تهران به گردآوری مجموعه‌ای غنی از اسناد انجامید و زمینه‌ساز شد تا او مطالعات پیشین خود را در قالبی دانشگاهی و روش‌مند تعریف کند و همچنین در کنار توسعه این حوزه، به تربیت نسل بعدی پژوهشگران پرداخت.

این پژوهشگر یادآور شد: از ویژگی‌های اثرگذار ستوده، توانایی او در شبکه‌سازی علمی- اجتماعی بود. او نقشی پررنگ در تعامل با پژوهشگران خارجی که برای تحقیق یا تحصیل به ایران می‌آمدند ایفا کرد؛ شبکه‌سازی‌ای که حتی در اواخر دهه ۶۰، در دوران ناامیدی او از تغییر سیاست‌ها، همچنان تداوم داشت.

 

مجموعه «راه ستوده» در نشست ملی «۱۰۰ کتاب ماندگار قرن» رونمایی شد

مازندران (ایسنا) - پنجاه‌وسومین نشست از سلسله‌نشست‌های ملی «۱۰۰ کتاب ماندگار قرن» به بررسی اثر وزین ده‌جلدی «از آستارا تا استارباد» زنده‌یاد منوچهر ستوده اختصاص یافت. در این نشست، مجموعه چهارجلدی «راه ستوده» نیز رونمایی شد؛ اثری جمعی از پژوهشگران مازندرانی که با همت مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران و به مناسبت یکصدوسیزدهمین سالروز تولد ستوده تألیف شده‌است.

مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران در شامگاه یکشنبه ۲۸ تیر در سالن اجتماعات هتل جنگلی سالاردره ساری میزبان رویداد «نام‌آوران فرهنگ» بود در این آیین رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی کشور، درباره برنامه «صد کتاب ماندگار قرن» و معیار گزینش آثار گفت: این طرح از دو سال‌ونیم پیش کلید خورد؛ آثار موردنظر باید در قرن گذشته نگاشته شده، تألیفی، به زبان فارسی و از ابتدا فارسی‌نویسی‌شده باشند و خارج از حوزه ادبیات داستانی قرار گیرند. این آثار توسط هیاتی بررسی می‌شوند و ملاک اصلی، تأثیرگذاری و پیشگام‌ بودن در زمان انتشار و کاربردی‌ بودن تا امروز است.

رضا امیرخانی، با اشاره به برگزاری نشست پنجاه‌وسوم به میزبانی مازندران، درباره روند انتخاب آثار باقی از سلسله نشست‌های ۱۰۰ کتاب ماندگار اظهار داشت: بخش عمده آثار معرفی، فهرست و بررسی شدند. نشست‌ها در کتابخانه ملی برگزار می‌شود و تاکنون سه نشست به میزبانی استان‌های یزد، شیراز و مازندران برگزار شده‌است.

 

در جست‌وجوی بی‌وقفه ایران

برنامه با خوانش شعر معروف «خون است دلم برای ایران»، سروده ماندگار ستوده توسط "مصطفی نوری"، پژوهشگر ارشد تاریخ معاصر در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، آغاز شد.

نوری با بیان این‌که شناخت امروز ما از ایران مرهون تلاش ستوده است، گفت: هر جا نام و نشانی از ایران بود، ستوده رفت و پیمود و جست‌وجو کرد، حاصل این جست‌وجو، خلق اثر سترگ از آستارا تا استارآباد بود.

 

 او درباره این اثر توضیح داد: این مجموعه ده‌جلدی با تلاش انجمن آثار ملی در دهه‌های چهل و پنجاه منتشر شد. جلد اول و دوم، حاصل تحقیقات ستوده درباره گیلان است؛ ستوده در بررسی‌های خود نوشته که تصور می‌کرد کار به‌راحتی پیش می‌رود، اما در آستارا با دشواری‌های خلق اثر و پژوهش میدانی مواجه شد که تالیف مجموعه را به ۲۱ سال کشاند. جلدهای بعدی به مازندران پرداخته‌اند و جلد مربوط به مازندران شرقی براساس همان الگوی جلد سوم نوشته شده است.

نوری افزود: جلد پنجم، به گرگان و استرآباد و بررسی بناهای تاریخی آن اختصاص دارد. طی تالیف جلد ششم تا دهم ستوده با خانواده‌هایی روبه‌رو شد که اسناد تاریخی قابل‌ملاحظه‌ای در اختیار داشتند و به پیشنهاد ایرج افشار، با عکاسی از این اسناد، این جلدها شکل گرفتند.

ستوده چهره موسس مطالعات تخصصی جغرافیای تاریخی

استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، ستوده را چهره‌ موسس در حوزه جغرافیای تاریخ جمله متون دانشگاهی مرجع دانست. به گفته شهرام یوسفی‌فر مجموعه ۱۰ جلدی از آستارا تا استارباد سرآغاز پژوهش‌های علمی در جغرافیای تاریخی بود و سال‌ها در حوزه دانشگاهی به‌عنوان مرجعی قابل‌استناد از آن بهره‌برداری شد.

وی با اشاره به پیشگام بودن ستوده در پژوهش جغرافیای تاریخی، کتاب را از دو منظر محتوا و شیوه نگارش آن بررسی کرد و گفت: این کتاب امروز از سرمایه‌های معنوی ما بوده و وظیفه ما، خواندن آن با هد

او در ادامه به زمینه‌های شکل‌گیری کتاب پرداخت: ستوده محصول فضای اجتماعی- فرهنگی دو دهه نخست قرن گذشته بود؛ دورانی که شناخت نو از ایران یک دغدغه عمومی بود. او پیش از دعوت به دانشگاه تهران نیز به‌عنوان متخصص این حوزه شناخته می‌شد، اما با ورود به دانشگاه تهران در دهه ۳۰، توانست پژوهش‌های خود را در قالب وظایف دانشگاهی ادامه دهد و به تدریس جغرافیای تاریخی بپردازد.

به گفته یوسفی‌فر حضور ستوده در کتابخانه دانشگاه تهران به گردآوری مجموعه‌ای غنی از اسناد انجامید و زمینه‌ساز شد تا او مطالعات پیشین خود را در قالبی دانشگاهی و روش‌مند تعریف کند و همچنین در کنار توسعه این حوزه، به تربیت نسل بعدی پژوهشگران پرداخت.

این پژوهشگر یادآور شد: از ویژگی‌های اثرگذار ستوده، توانایی او در شبکه‌سازی علمی- اجتماعی بود. او نقشی پررنگ در تعامل با پژوهشگران خارجی که برای تحقیق یا تحصیل به ایران می‌آمدند ایفا کرد؛ شبکه‌سازی‌ای که حتی در اواخر دهه ۶۰، در دوران ناامیدی او از تغییر سیاست‌ها، همچنان تداوم داشت.

وی ادامه داد: او به همراه ایرج افشار و دیگران، مجله‌ای تاسیس و منتشر کرد که به کانالی برای انتقال دانش در جامعه و فرهنگ ایران‌زمین بدل شد؛ مکاتبات او با افشار نشان می‌دهد این نشریه چگونه بدون پشتوانه مالی به مرجعی علمی تبدیل شد، تا جایی‌که چهره‌هایی چون «هنینگ» اصرار به انتشار مقالات خود در آن داشتند.

به گفته یوسفی‌فر، ستوده در کنار افشار از ظرفیت نهادهای علمی و خصوصی بهره می‌گرفت و در مرز دانش حرکت می‌کرد؛ چنان‌که آثار در شرف انتشار یا ترجمه، اغلب به او سپرده می‌شد. بنیاد مطالعات جغرافیای تاریخی مازندران بر دوش او استوار بود؛ پرویز ناتل خانلری نسخه‌های خطی را از سراسر جهان گردآوری کرده و برای پژوهش در اختیار او گذاشت.

یوسفی‌فر با بیان این که پیش از ستوده، جغرافیای تاریخی ایران با خلایی جدی روبه‌رو بود و آثار موجود در پایین‌ترین سطح نگارش قرار داشتند، گفت: او دریافت این حوزه آن‌گونه که باید کشف و ثبت نشده و پیوند آن را با جغرافیای تاریخی ایران از نو بازنویسی کرد؛ بسیاری از آثار را برای نخستین‌بار او کشف و معرفی کرد.

یوسفی‌فر به رنج پنهان ستوده نیز اشاره کرد و درباره آن اظهار داشت: به دلیل نبود الگوی اولیه، او به ناچار خود مبانی روش‌شناسی این حوزه را وضع کرد. ستوده خود آرزو داشت این مسیر به‌دست باستان‌شناسان و متخصصان حوزه جغرافیای تاریخی‌ آینده، ادامه یابد.

به گفته یوسفی‌فر، ستوده معتقد بود مطالعات این حوزه باید با محوریت ایران انجام شود و او خود به‌خوبی نشان داد چگونه یک حوزه تمدنی به کلیتی به‌نام ایران پیوند می‌خورد.

وی خاطرنشان کرد: دقت و جزئیات این کتاب، آن را به سندی علمی و راهگشا برای مطالعات بومی بدل کرده است.

یوسفی‌فر گفت: وظیفه امروز ما، امتداد راه ستوده براساس همان شاخص‌های علمی و روش‌مندی است که خود پایه گذاشت؛ باید از افراط و تفریط در بومی‌شناسی پرهیز کرد و گام‌به‌گام در مسیر ایران‌شناسی پیش رفت.

مهدی تقی‌پور حیدری، نویسنده و پژوهشگر مازندرانی، درباره معیارهای انتخاب مجموعه از آستارا تا استارباد در پنجاه‌سومین نشست ۱۰۰ کتاب ماندگار قرن گفت: بیشتر آثار مبتنی بر گردآوری داده یا نظریه‌پردازی موردتوجه قرار می‌گیرند، این اثر بی‌تردید ضمن برخورداری از ویزگی‌های یادشده، در شمار آثار اثرگذار بر نسل‌های آینده است؛ چنان‌که ستوده آن را گل سرسبد آثار خود می‌دانست. نگارش کتاب از سال ۱۳۲۷ آغاز شد و تا دهه ۶۰ ادامه یافت و مسیر آن هرگز متوقف نشد. این اثر بنیان‌گذار مکتب «قلم و قدم» در حوزه میراث فرهنگی است؛ مکتبی که به نگهداری و مستندسازی آثار فرهنگی می‌پردازد.

وی ادامه داد: این کتاب که حاصل بازدید ستوده از ۵۵ منطقه در سه استان شمالی است، بیش از ۶ هزار صفحه دارد. در این اثر ۸۰۰ عنوان کتاب در کتاب‌شناسی منطقه معرفی شده‌است.

تقی‌پور حیدری ساختار ارائه محتوا در این مجموعه را درخور توجه دانست و درباره آن گفت: از دیباچه تا اصطلاحات فنی، واژگان محلی و نمایه اعلام، همگی بدون هیچ الگوی پیشین در روش‌شناسی ثبت آثاری از این دست گردآوری شده‌اند؛ دستاوردی که به‌خودی‌خود شگفت‌انگیز است.

وی در ادامه به زمینه‌های شکل‌گیری این اثر پرداخت و اظهار داشت: در آن دوران، نهادها و سیاست‌های کلان کشور در حال شکل‌گیری بودند که بر انگیزه و توان ستوده اثرگذار بود. در کنار این زمینه، عشق به زادگاه و انگیزه‌های شخصی نیز در خلق این شاهکار نقش داشت؛ حمایت بدیع‌الزمان فروزان‌فر، تأثیرپذیری ستوده از میرظهیرالدین مرعشی، مطالعه تاریخ‌نگاری محلی، تشویق و حمایت دوستان و پشتیبانی انجمن آثار ملی از جمله این زمینه‌ها بودند.

این پژوهشگر مازندرانی یادآور شد: نوآوری اصلی ستوده در جغرافیای تاریخی، گذار از مطالعه درباره مکان به مطالعه در مکان بود. پیش از او، این دانش تنها شاخه‌ای کتابخانه‌ای از تاریخ به‌شمار می‌رفت؛ اما ستوده به‌جای اکتفا به منابع کهن، گزارش‌های تاریخی را در میدان به آزمون گذاشت و این حوزه را به دانشی پویا بدل کرد.

تقی‌پور افزود: ستوده با نگاهی میان‌رشته‌ای، این کتاب را به مرجع مشترک رشته‌های مختلف دانشگاهی تبدیل کرد. هر نسل از پژوهشگران، میراثی از نسل پیش خود دریافت می‌کند و ستوده میراثی عظیم برجای گذاشته که باید نقطه استمرار پژوهش‌های این حوزه دانسته شود.

وی ایجاد بانک اسناد خانوادگی، مطالعه روش‌شناسی پژوهش‌های پیشین و بهره‌گیری از هوش مصنوعی در توسعه دانش این حوزه را از جمله راهبردهای ادامه راه ستوده برشمرد و گفت: راه شناخت ایران، از احترام به میراث فرهنگی می‌گذرد و به دانش ایران‌شناسی می‌رسد.

آغاز دوباره راه ستوده با انتشار مجموعه ۴ جلدی

در پایان این نشست، مجموعه چهارجلدی «راه ستوده» در چهار جلد رونمایی شد. دفتر نخست با عنوان «آینه‌دار طبرستان»؛ کتاب‌شناخت آثار ستوده در گستره جغرافیای تاریخی و فرهنگی مازندران به کوشش مهدی تقی‌پور حیدری تالیف شد.

دفتر دوم حاصل همکاری علی‌اکبر عنایتی و زمانه حسن‌نژاد، دو پژوهشگر مازندرانی است که تحت‌عنوان «جغرافیای تاریخی مازندران» در اختیار علاقمندان قرار گرفت.

دو دفتر پایانی به ترتیب با عناوین «نام‌جاهای تاریخی طبرستان»، به کوشش مشترک شهرام قلی‌پور گودرزی و یوسف الهی؛ و دفتر چهارم با عنوان «استوار چون البرزکوه»، حاصل همکاری مصطفی نوری و شهرام یوسفی‌فر منتشر شده‌است