آینده علوم و تمدن نوین اسلامی به تلاش های نسل جوان گره خورده است

آیت ‌الله «علیرضا اعرافی» امروز در مراسم رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه «علم، تمدن و عرفان» در سالن همایش جامعه آل البیت(ع)، با گرامیداشت یاد امام خمینی(ره)، شهدای انقلاب اسلامی، شهدای نیروهای مسلح، محور مقاومت و رهبر شهید، اظهار کرد: امروز جهان درگیر کارزاری بزرگ و تمدنی میان جبهه اسلام و مستضعفان با جبهه استکبار است و در این مسیر، نصرت اسلام و مسلمین را از خداوند متعال مسئلت داریم.

وی با قدردانی از همه شخصیت‌ها، نهادها و مراکز حوزوی و دانشگاهی که طی دهه‌های گذشته برای پیوند میان علوم اسلامی و فناوری‌های نوین تلاش کرده‌اند، افزود: حوزه‌های علمیه در طول سال‌های گذشته گام‌های ارزشمندی برای شناخت و بهره‌گیری از تحولات علمی برداشته‌اند و امروز مجموعه‌هایی مانند مؤسسه علم، تمدن و عرفان، این مسیر را با رویکردی تمدنی و بین‌المللی دنبال می‌کنند. 

مدیر حوزه‌های علمیه، طلاب، دانشجویان و پژوهشگران جوان فعال در عرصه فناوری‌های نوین را سرمایه‌های بزرگ علمی کشور دانست و گفت: آینده علوم اسلامی و تمدن نوین اسلامی به تلاش‌های نسل جوانی گره خورده است که می‌کوشند میان معارف الهی، علوم شناختی و فناوری‌های پیشرفته پیوند برقرار کنند.

آیت‌الله اعرافی در ادامه با اشاره به نوع مواجهه جوامع با پدیده‌های نو، تصریح کرد: در برابر تحولات علمی و فناوری، سه نوع مواجهه وجود دارد؛ نخست، مواجهه منفعلانه و ذوق‌زده که همراه با بهره‌گیری سطحی، شتاب‌زده و بدون عمق از فناوری‌هاست.

وی افزود: نوع دوم، مواجهه مبتنی بر غفلت، رویگردانی و نادیده گرفتن تحولات بزرگ علمی است؛ رویکردی که در طول تاریخ در برابر بسیاری از تحولات مشاهده شده است.

مدیرحوزه‌های علمیه تأکید کرد: راه سوم که راه خردمندان و صاحبان حکمت است، فهم دقیق، شناخت عمیق، نقد هوشمندانه و بهره‌گیری حکیمانه از فناوری‌ها بر اساس مبانی عقلانی و دینی است و حوزه‌های علمیه باید همین مسیر را در برابر علوم شناختی و هوش مصنوعی دنبال کنند.

وی با بیان اینکه میان علوم اسلامی و فناوری‌های نوین تباین وجود ندارد، اظهار کرد: علوم شناختی، هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته، قلمروهای مشترک فراوانی با علوم اسلامی دارند و همین مسئله، افق‌های جدیدی را برای پژوهش و تولید دانش گشوده است.

آیت‌الله اعرافی نخستین محور این تعامل را بهره‌گیری از هوش مصنوعی در عرصه‌های علمی و پژوهشی دانست و گفت: کاربرد فناوری‌های نوین در متون اصلی و ثانویه اسلامی، علوم و نظامات اسلامی، تبلیغ و ترویج معارف الهی، الگوسازی اجتماعی، عینیت‌بخشی به آموزه‌های اسلامی و نیز حکمرانی اسلامی، از مهم‌ترین عرصه‌های استفاده از هوش مصنوعی است. 

وی افزود: تمدن اسلامی نیز باید نسبت خود را با این فناوری‌ها روشن کند و از ظرفیت آنها برای پیشبرد اهداف علمی و تمدنی بهره ببرد.

حجت الاسلام قاسم ترخان نویسنده کتاب الهیات هوش مصنوعی نیز در این مراسم عنوان کرد: این کتاب تلاش کوچکی است برای اینکه میان دانش فناوری و معارف اسلامی گفت‌وگویی علمی شکل گیرد و جامعه دینی بتواند پیش از آنکه پرسش‌ها و چالش‌های جدید به بحران‌های اعتقادی و فرهنگی تبدیل شوند، برای آنها پاسخ‌های علمی و مستدل فراهم کند.

ترخان ادامه داد: کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با هدف بررسی نسبت میان الهیات و پدیده هوش مصنوعی تدوین شده و تلاش دارد مبانی، پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های این فناوری را از منظر کلام اسلامی و به‌ویژه کلام شیعه مورد بررسی قرار دهد.

وی با اشاره به مفهوم «الهیات پدیده‌ها» افزود: الهیات در معنای جدید خود تنها به تبیین و دفاع از اعتقادات دینی محدود نمی‌شود، بلکه یکی از عرصه‌های مهم آن، تحلیل و تبیین نسبت پدیده‌های جدید با دین است؛ از همین رو در سال‌های اخیر از مفاهیمی همچون الهیات فناوری، الهیات سایبر و اکنون الهیات هوش مصنوعی سخن گفته می‌شود.

عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی ادامه داد: در این نگاه، «الهیات هوش مصنوعی» دو محور اساسی دارد؛ محور نخست به زیرساخت‌ها و مبانی هوش مصنوعی می‌پردازد و بررسی می‌کند این فناوری بر چه مبانی فلسفی و معرفتی استوار شده و چه پرسش‌هایی را ایجاد می‌کند.

وی افزود: محور دوم نیز پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های هوش مصنوعی است؛ یعنی باید بررسی کنیم این فناوری چه فواید و ظرفیت‌هایی برای انسان دارد، چه آسیب‌هایی ممکن است ایجاد کند و آیا این آسیب‌ها قابل کنترل و برطرف کردن هستند یا خیر.

دکتر بهروز مینایی عضو هئیت علمی دانشگاه علم و صنعت نیز با اشاره به مفهوم «اسلام و هوش مصنوعی» و ضرورت تبیین رابطه این دو حوزه، گفت: برای فهم بهتر این رابطه می‌توان از تجربه شهید مطهری در تبیین نسبت «اسلام و ایران» استفاده کرد؛ همان‌گونه که شهید مطهری به دنبال ایجاد یک پیوند و هم‌افزایی میان اسلام و هویت ایرانی بود، امروز نیز می‌توان رابطه متقابلی میان علم و فناوری از یک سو و دین از سوی دیگر تعریف کرد؛ به‌ویژه در رأس فناوری‌های راهبردی امروز، هوش مصنوعی قرار دارد که بر بسیاری از صنایع و عرصه‌های زندگی انسان اثرگذار خواهد بود.

مینایی با بیان اینکه رابطه اسلام و هوش مصنوعی باید دوسویه باشد، تصریح کرد: از یک سو، هوش مصنوعی می‌تواند گستره فعالیت‌های دینی را توسعه دهد و در آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند و از سوی دیگر با توانمندی و خستگی‌ناپذیری خود، شیوه‌های جدیدی از آموزش و پژوهش را در اختیار حوزه‌های علمیه و مراکز دینی قرار دهد و بسیاری از فرآیندهای علمی و تحقیقاتی را متحول کند.

وی در عین حال هشدار داد: از سوی دیگر، اگر هوش مصنوعی رها و بدون چارچوب‌های معرفتی و ارزشی توسعه پیدا کند، ممکن است به بیراهه برود؛ بنابراین اسلام و آموزه‌های دینی می‌توانند در هدایت و کنترل این فناوری نقش‌آفرین باشند.

مینایی با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره «انسان در حلقه فناوری» اظهار کرد: در ادبیات جدید، از انسان و نقش او در کنترل فناوری سخن گفته می‌شود، اما ما معتقدیم این نقش‌آفرینی باید در چارچوب ارزش‌های الهی تعریف شود؛ یعنی در کنار فناوری، وحی الهی و اندیشه دینی نیز باید در حلقه تصمیم‌سازی و هدایت قرار گیرد.

وی با تشبیه هوش مصنوعی به یک ماشین قدرتمند گفت: اگر هوش مصنوعی را یک ماشین بسیار سریع و قدرتمند بدانیم، باید این ماشین یک راننده و هدایتگر داشته باشد و در حوزه دین، این هدایت باید بر عهده فقیه و اندیشمند دینی باشد تا این فناوری در مسیر صحیح مورد استفاده قرار گیرد.

مینایی با اشاره به سابقه ایده استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند اجتهاد، گفت: از سال ۱۳۷۷ ایده استفاده از هوش مصنوعی برای اجتهاد و تأثیر این فناوری بر فرآیند آموزش و پژوهش حوزه‌های علمیه در ذهن ما وجود داشت.

وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند در فرآیند اجتهاد، آموزش و پژوهش‌های حوزوی و حتی در عرصه‌هایی مانند قضاوت، تنظیم قوانین و کمک به قانون‌گذاری و تنقیح قوانین مورد استفاده قرار گیرد.

مینایی ادامه داد: این دغدغه‌ها در نهایت به برگزاری همایشی در سال ۱۳۹۹ منجر شد که در آن حدود ۷۰ مقاله ارائه شد و پس از آن نیز حرکت‌های مختلفی در حوزه و سایر مراکز علمی برای بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین و اجتهاد شکل گرفت.

وی با اشاره به مرحله دوم این حرکت علمی اظهار کرد: در کنار بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین، باید موضوع تأثیر اسلام بر هوش مصنوعی نیز مورد توجه قرار می‌گرفت؛ به همین دلیل، آیت‌الله اعرافی بلافاصله پس از آن همایش بر ضرورت بررسی پیامدها و پرسش‌های جدیدی که ورود هوش مصنوعی به جامعه برای فقه، فلسفه، علوم انسانی و سایر حوزه‌های معرفتی ایجاد می‌کند، تأکید کردند.

در ادامه مراسم از دستیار هوشمند هدا و  کتاب الهیات هوش مصنوعی به نوشته حجت‌الاسلام والمسلمین قاسم ترخان رونمایی شد .

هوش مصنوعی هدا برای سهولت استفاده  عموم مردم و علما و محققین طراحی شده و امکان جست و جو در بیش از یک میلیون حدیث از منابع شیعه و اهل سنت را برای کاربر فراهم می سازد و کتاب الهیات هوش مصنوعی نیز در ۱۶ درس به چالش های دینی و معرفتی کاربران پاسخ می دهد