امین کردبچه چنگی*
نگاهی منتقدانه به «داستان خرس‌های پاندا به روایت یک ساکسیفونیست که دوستی در فرانکفورت دارد»
تهران (پانا) - نمایش «داستان خرس‌های پاندا به روایت یک ساکسیفونیست که دوستی در فرانکفورت دارد»، نوشتهٔ ماتئی ویسنی‌یک و به کارگردانی مریم امینی، این روزها اجراهای پایانی خود را در تماشاخانه تهران، سالن مده‌آ، ساعت ۱۹:۰۰ و به مدت یک ساعت با بازی خیام وقارکاشانی و غزاله اکرمی پشت سر می‌گذارد.
اجرایی که با متنی به‌روز و دسترس‌پذیر، صحنه‌ای مینیمال و نورپردازیی دقیق، مخاطب امروز را به قلب پرسش‌هایی دربارهٔ تنهایی، وابستگی و شتاب زندگی معاصر می‌برد؛ هرچند همان‌قدر که متن و اجرا در ایجاد ارتباطی بی‌واسطه موفق‌اند، برخی انتخاب‌های اجرایی نیز شمشیری دولبه‌اند: تمپوی بالا و تعدد میزانسن‌ها هم ذهن مخاطب را در مسیر روایت نگه می‌دارند و هم ممکن است فرصت تأمل را از او بگیرند.
متنی به‌روز برای مخاطب شتاب‌زده
در نخستین مواجهه، متن ویسنی‌یک متنی کاملاً به‌روز و از نظر محتوایی بسیار دسترس‌پذیر به نظر می‌رسد. این دسترس‌پذیری نه از سر ساده‌انگاری، بلکه از آن روست که زبان و موقعیت‌های متن با تجربهٔ زیستهٔ مخاطب امروزی نسبت مستقیم دارد. اگر مخاطبی نتواند با چنین متنی ارتباط برقرار کند، به گمان نگارنده، مسئله بیش از آنکه به متن بازگردد، به پراکندگی ذهن او مربوط می‌شود؛ ذهنی که در عصر شتاب و فراوانی محرک‌های بصری، دشوار می‌تواند خود را به یک روایت صحنه‌ای بسپارد.
خرده‌روایت‌های پراکنده؛ امضای ویسنی‌یک
شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های متن ویسنی‌یک ــ و به گمان نگارنده، هستهٔ مرکزی زیبایی‌شناسی او ــ همین باشد که خرده‌روایت‌های عجیب و غریب و پرشماری در متنش وجود دارد؛ روایت‌هایی که در نگاه نخست پراکنده و گسیخته می‌نمایند، اما در مجموع از انسجامی درونی برخوردارند و همین انسجام است که به آن‌ها کمک می‌کند تا در ذهن مخاطب به یک کل معنادار بدل شوند. این ویژگی، متن را از یک روایت خطی ساده فراتر می‌برد و آن را به ساختاری چندلایه تبدیل می‌کند که در آن هر خرده‌روایت، تکه‌ای از پازل معنایی اثر است.
مینیمالیسم بصری و نور به‌مثابه روح صحنه
از منظر اجرا، کارگردان کوشیده است با بهره‌گیری از ساده‌ترین عناصر دکور و لباس، متنی را به صحنه بیاورد که از متن‌های خوب روزگار ما به شمار می‌آید. در این میان، نورپردازی دقیق و درست صحنه با استفاده از لامپ‌های حبابی گرد و بسیار بزرگ، روح و هیجانی دیگرگون به اثر بخشیده است. مخاطب به محض دیدن نمایش انتظار دارد که از تک‌تک اجزای بصری صحنه استفاده شود و چنین نیز می‌شود. ساخت سالن ــ که اینک تماشاخانه‌ای بسیار باسابقه در تهران است ــ این ظرفیت را برای کارگردان فراهم کرده تا فضای خانهٔ شخصیت اصلی داستان را به‌گونه‌ای بسازد که هیچ چیز کم و کسر نداشته باشد.
تمپوی بالا؛ فرصت‌سوز یا فرصت‌آفرین؟
تمپوی کار بسیار بالاست. زمانی که مخاطب نمایشی با تمپوی بسیار بالا می‌بیند، فرصت و فضای آن را ندارد که به جزئیاتی خارج از اثر بیندیشد یا ذهنش منحرف شود. سرعت بالا، چه در تولید و چه در اجرا، به مخاطب اجازه نمی‌دهد دربارهٔ مسائل پیرامونی فکر کند. این ویژگی را می‌توان نقطهٔ قوتی دانست که کارگردان از آن به‌خوبی سود برده است؛ اما هم‌زمان باید پرسید آیا این شتاب، فرصت درنگ و تأمل در لایه‌های انسانی روایت را نیز باقی می‌گذارد یا نه. به بیان دیگر، تمپوی بالا در این اجرا بیشتر ابزاری برای کنترل توجه مخاطب است تا دعوتی به تفکر؛ و همین نکته، اجرا را از یک تجربهٔ کاملاً تأملی دور و به آن نزدیک می‌کند.
بازیگر در گیرودار خرده‌روایت‌ها، سالن و میزانسن
بازی‌ها یکدست و روان‌اند و در بازیگری مشکلی جدی به چشم نمی‌آید. خیام وقارکاشانی و غزاله اکرمی در مدت یک ساعت اجرا، ریتمی هماهنگ و قابل قبول ارائه می‌دهند. اما نکتهٔ مهم آن است که همین ساختار خرده‌روایتی و پراکندهٔ متن، بازی را برای بازیگر دشوار می‌کند؛ زیرا متنی از این دست می‌تواند تمرکز اصلی بازیگر را از خط روایی خودش منحرف کند و او را در دام خرده‌روایت‌های فرعی گرفتار سازد. با این حال، در این اجرا خلأ خاصی در بازی‌ها به چشم نمی‌خورد و بازیگران توانسته‌اند خط اصلی نقش خود را در میان انبوه این خرده‌روایت‌ها حفظ کنند؛ و همین، نقطهٔ قوت قابل توجهی برای هر دو بازیگر است. از سوی دیگر، استفاده از عناصر موجود در تماشاخانه کار را برای بازیگر دشوار می‌کند. سالن مده‌آ با پیچیدگی و ساخت خاص خود می‌تواند اجرای اثر را برای بازیگر بسیار سخت‌تر کند. تعدد میزانسن‌ها و تغییرات پرشمار صحنه نیز بازی را برای بازیگران دشوار می‌سازد؛ اما مریم امینی در میزانسن‌بندی موفق عمل کرده است.
او تلاش می‌کند متنی را که پر از خرده‌روایت‌های گوناگون است، در ذهن مخاطب چنان تثبیت کند که مخاطب به خود اجازهٔ پرش ذهنی ندهد و به موضوعاتی دور از متن پناه نبرد. خرده‌روایت‌های متن نیز از پیوستگی و انسجام کافی برخوردارند و همین امر از پراکندگی ذهن مخاطب جلوگیری می‌کند.
تنهایی و وابستگی؛ لایهٔ انسانی روایت
بخش مهمی از روایت، تنهایی فردی است که با خلق‌وخوی خود با تنهایی‌اش خو گرفته و رابطه‌ای عمیق و درخشان با آن پیدا کرده است. اما با حضور فرد دوم، این خلوت و تنهایی شکسته می‌شود و دوام نمی‌آورد. وابستگی‌ای که شکل می‌گیرد، روند زندگی او را تغییر می‌دهد و می‌تواند اثری منفی بر او بگذارد. این وابستگی امروز در بسیاری از واقعیت‌های زندگی ما نیز حضور دارد؛ وابستگی‌های عجیب و غریبی که می‌توانند چنان تشدید شوند که ما را از پیمودن مسیر اصلی زندگی باز دارند و شبانه‌روز ذهنمان را درگیر خود کنند. از این منظر، متن ویسنی‌یک نه فقط روایتی صحنه‌ای، که آینه‌ای برای مخاطب امروز است.
جمع‌بندی
«داستان خرس‌های پاندا...» را می‌توان متنی جذاب و به‌روز دانست که برای مخاطب عصر حاضر ــ مخاطبی که خود و زندگی‌اش را درگیر روند پرسرعت تکنولوژی می‌بیند و اجازهٔ فکر کردن دربارهٔ بسیاری از مسائل را ندارد ــ حرفی جدی برای گفتن دارد. کار مریم امینی نیز کاری ارزشمند و درخور توجه است؛ اجرایی یک‌ساعته در سالن مده‌آی تماشاخانه تهران که با نور، فضای سالن و میزانسن‌های پرشمار، روایتی منسجم از تنهایی و وابستگی ارائه می‌دهد و با بازی خیام وقارکاشانی و غزاله اکرمی، ارتباطی بی‌واسطه با مخاطب برقرار می‌کند؛ بازیگرانی که توانسته‌اند در میان انبوه خرده‌روایت‌های پراکندهٔ متن، خط اصلی نقش خود را حفظ کنند و از دام پراکندگی ذهنی بگریزند. با این حال، اگر تمپوی بالا و استفادهٔ حداکثری از امکانات سالن کمی بیشتر در خدمت درنگ و تأمل قرار می‌گرفت، اثر می‌توانست از سطح یک اجرای خوش‌ساخت فراتر رود و به تجربه‌ای عمیق‌تر بدل شود. با توجه به آشنایی نگارنده با آثار پیشین مریم امینی و خط‌کشی او بر صحنه، باید گفت این کارگردان در مسیر رشد خود گام برداشته و امید است روزبه‌روز شاهد کارهای بهتر و پخته‌تری از او باشیم.
ارسال دیدگاه