مجموعه عصر امتیازها | قسمت سوم
تنباکوی انگلیسی»؛ معیشت مردم، قربانیِ سفر اروپایی ناصرالدینشاه
تهران (پانا) - سومین روایت مصور از مجموعه نمایشگاهی «عصر امتیازها» با عنوان «تنباکوی انگلیسی»، روایتی تلخ از سال ۱۲۶۸ خورشیدی را به تصویر میکشد؛ زمانی که ناصرالدینشاه قاجار برای تأمین مخارج سفر تفریحی خود به اروپا، انحصار تجارت تنباکوی ایران را به بریتانیا فروخت.
جبران شکست «رویتر» با «تنباکو»
طبق اسناد تاریخیِ بازسازی شده در این اثر، پس از ناکامی بریتانیا در اجرای کامل قرارداد رویتر و افزایش نگرانی از نفوذ روسیه در ایران، انگلیسیها به دنبال اهرمی جدید بودند. تجارت پررونق تنباکو در ایران، گزینهی طلایی لندن برای استعمار اقتصادی بود.
سفر شاه مهمتر از نان مردم
این گزارش تصویری نشان میدهد که خزانهٔ کشور خالی بوده و شاه برای سفر مجدد به فرنگستان (اروپا) نیاز مبرم به پول نقد داشته است. در این میان، «جرارد تالبوت» (از نزدیکان نخستوزیر انگلیس) با مشاوره سفیر بریتانیا در تهران، راه نفوذ را پیدا میکند: «رشوه به صدراعظم (امینالسلطان) و پیشکش به شاه.»
قرارداد ۵۰ ساله در ازای رشوه
تالبوت موفق میشود با وعده پرداخت سالانه ۱۵ هزار لیره به عنوان «پیشکش» (بخوانید رشوه) به شاه و سهمدهی به امینالسلطان، قراردادی ۵۰ ساله را امضا کند. طبق این قرارداد (رژی)، کنترل کامل کشت، توزیع و صادرات توتون و تنباکوی ایران—که معاش بسیاری از کشاورزان و تجار بود—به انحصار یک شرکت انگلیسی درآمد.
«ما همه رشوه گرفتیم!»
دیالوگهای پایانی پوستر، عمق فساد دربار قاجار را عیان میکند؛ جایی که درباریان با توجیه اینکه «شاه هم رشوه گرفت»، سعی در مخفی نگه داشتن ابعاد خیانتبار قرارداد از مردم داشتند. شاه نیز با علم به یکطرفه بودن قرارداد و خطر غرامت سنگین، تنها به شوق تأمین مخارج سفر، تن به این ذلت داد.
محمد طوافی
ارسال دیدگاه