همزمان با گسترش فناوریهای دیجیتال و تغییر شیوههای یادگیری دانشآموزان؛
آیا استفاده مدیریتشده از تلفن همراه راهی برای توسعه آموزش دیجیتال است؟
تهران (پانا) - گسترش فناوریهای ارتباطی و افزایش دسترسی دانشآموزان به ابزارهای هوشمند، موضوع استفاده از تلفن همراه در مدارس را به یکی از مباحث مهم نظامهای آموزشی تبدیل کرده است؛ موضوعی که در کنار ظرفیتهایی همچون دسترسی به منابع آموزشی، توسعه سواد دیجیتال و تسهیل فرایند یادگیری، ملاحظاتی مانند حفظ تمرکز دانشآموزان، مدیریت زمان استفاده و صیانت از فضای تربیتی مدرسه را نیز مطرح میکند.
به گزارش پانا، تلفن همراه در سالهای اخیر به بخش جداییناپذیری از زندگی روزمره تبدیل شده و حضور آن در میان دانشآموزان، مدارس را نیز با ضرورت بازنگری در شیوه مواجهه با فناوریهای نوین روبهرو کرده است. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که چگونه میتوان از ظرفیتهای آموزشی تلفن همراه بهره برد و در عین حال، استفاده از آن را با اهداف و الزامات محیط آموزشی هماهنگ کرد؟
نگاهی به تجربه کشورهای مختلف و پژوهشهای بینالمللی نشان میدهد که رویکرد نظامهای آموزشی نسبت به این موضوع یکسان نیست. برخی کشورها محدودیتهایی برای استفاده از تلفن همراه در مدارس در نظر گرفتهاند و برخی دیگر، استفاده از این ابزار را در فعالیتهای آموزشی و با نظارت معلم امکانپذیر میدانند.
در واقع، مسئله اصلی صرفا مجاز یا غیرمجاز بودن تلفن همراه نیست، بلکه چگونگی استفاده هدفمند از فناوری در فرایند یاددهی و یادگیری و تعیین ضوابط متناسب با شرایط آموزشی و تربیتی مدارس است.
تلفن همراه و فرصتهای تازه در فرایند یادگیری
یکی از مهمترین ظرفیتهای تلفن همراه، فراهم کردن دسترسی سریع به منابع و محتوای آموزشی است. دانشآموزان با استفاده از کتابخانههای دیجیتال، نرمافزارهای آموزشی، فیلمهای علمی و محتوای چندرسانهای میتوانند مفاهیم درسی را از مسیرهای متنوعتری دنبال کنند.
در دروسی مانند علوم تجربی، جغرافیا و زبانهای خارجی، استفاده از ابزارهای تعاملی و محتوای تصویری میتواند به درک بهتر مفاهیم کمک کند. همچنین دسترسی به منابع تکمیلی، امکان جستوجوی اطلاعات و آشنایی با شیوههای ارزیابی منابع معتبر را برای دانشآموزان فراهم میکند.
گزارش پایش جهانی آموزش یونسکو در سال ۲۰۲۳ با عنوان «فناوری در آموزش؛ ابزاری با چه شرایطی؟» نیز بر ظرفیت فناوریهای دیجیتال برای گسترش دسترسی به آموزش و تقویت فرصتهای یادگیری تأکید دارد. در این گزارش، استفاده از فناوری زمانی اثربخش دانسته شده است که متناسب با نیازهای آموزشی و با توجه به شرایط یادگیرندگان انجام شود.
از سوی دیگر، تلفن همراه میتواند در صورت استفاده برنامهریزیشده، زمینه تقویت سواد دیجیتال دانشآموزان را فراهم کند. آشنایی با جستوجوی صحیح اطلاعات، تشخیص اخبار نادرست، رعایت حریم خصوصی و مسئولیتپذیری در فضای مجازی از جمله مهارتهایی است که در دنیای امروز اهمیت فزایندهای دارد.
مدیریت استفاده؛ ضرورتی برای حفظ تمرکز دانشآموزان
در کنار ظرفیتهای آموزشی، استفاده بدون برنامه از تلفن همراه میتواند چالشهایی را برای محیط مدرسه ایجاد کند. دریافت پیامها، مراجعه به شبکههای اجتماعی، بازیهای دیجیتال و مشاهده محتوای غیرمرتبط با درس ممکن است تمرکز دانشآموزان را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس نتایج مطالعه بینالمللی پیزا ۲۰۲۲ سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، حدود ۳۰ درصد دانشآموزان کشورهای عضو این سازمان اعلام کردهاند که در بیشتر یا تمام جلسات ریاضی به دلیل استفاده از ابزارهای دیجیتال دچار حواسپرتی میشوند. همچنین در این مطالعه مشخص شده است دانشآموزانی که در کلاسهای درس بیشتر با حواسپرتی ناشی از ابزارهای دیجیتال مواجه هستند، بهطور میانگین عملکرد پایینتری در آزمون ریاضی داشتهاند.
البته این نتایج بهتنهایی رابطه علت و معلولی میان استفاده از تلفن همراه و کاهش عملکرد تحصیلی را اثبات نمیکند، اما ضرورت توجه به مدیریت استفاده از ابزارهای دیجیتال در کلاس درس را نشان میدهد.
موضوع حفظ تعاملات اجتماعی نیز از دیگر ملاحظات این حوزه است. مدرسه علاوه بر آموزش دروس، محیطی برای تقویت مهارتهای ارتباطی، مشارکت گروهی، مسئولیتپذیری و تعامل مستقیم دانشآموزان به شمار میرود. بنابراین، استفاده از ابزارهای هوشمند باید بهگونهای مدیریت شود که فرصت تعاملات حضوری و فعالیتهای جمعی دانشآموزان حفظ شود.
نگاهی به تجربه کشورهای مختلف در مدیریت تلفن همراه
بررسی سیاستهای آموزشی در جهان نشان میدهد که کشورهای مختلف متناسب با شرایط نظام آموزشی خود، رویکردهای متفاوتی را برای مدیریت استفاده از تلفن همراه در مدارس انتخاب کردهاند.
بر اساس گزارش یونسکو، تعداد نظامهای آموزشی دارای ممنوعیت سراسری تلفن همراه در مدارس طی سالهای اخیر افزایش یافته است. در برخی کشورها، استفاده از این ابزار در ساعات حضور در مدرسه محدود شده و در برخی دیگر، امکان استفاده آموزشی با نظارت معلم وجود دارد.
فرانسه از جمله کشورهایی است که محدودیتهایی برای استفاده از تلفن همراه در مدارس ابتدایی و دوره اول متوسطه در نظر گرفته است. در انگلستان نیز دستورالعملهایی برای مدیریت استفاده از تلفن همراه در مدارس منتشر شده و بر مسئولیت مدارس در تدوین مقررات مشخص تاکید شده است.
با این حال، تجربه کشورها نشان میدهد که ممنوعیت یا محدودیت تلفن همراه بهتنهایی نمیتواند تمام مسائل مرتبط با فناوری را برطرف کند و آموزش استفاده مسئولانه از ابزارهای دیجیتال نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
پژوهشهای علمی چه میگویند؟
در پژوهشهای علمی، تاثیر تلفن همراه بر یادگیری به نوع استفاده، سن دانشآموزان و شرایط آموزشی وابسته دانسته شده است.
در یک مطالعه منتشرشده در نشریه علمی Lancet Regional Health – Europe در سال ۲۰۲۵، سیاستهای محدودکننده استفاده از تلفن همراه در مدارس انگلستان بررسی شد. این پژوهش با مشارکت هزار و ۲۲۷ دانشآموز ۱۲ تا ۱۵ ساله انجام گرفت.
نتایج نشان داد دانشآموزان مدارس دارای مقررات محدودکننده، در ساعات مدرسه زمان کمتری را صرف استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی میکنند؛ با این حال، تفاوت معناداری در برخی شاخصهای سلامت روان میان دانشآموزان دو گروه مشاهده نشد.
این یافته نشان میدهد که محدودیت استفاده از تلفن همراه در محیط مدرسه میتواند الگوی استفاده در ساعات آموزشی را تغییر دهد، اما برای بررسی آثار گستردهتر آن بر سلامت و عملکرد تحصیلی، به مطالعات بیشتری نیاز است.
از سوی دیگر، مرور پژوهشهای مرتبط با استفاده آموزشی از ابزارهای همراه نشان میدهد که این فناوریها در صورت طراحی فعالیتهای متناسب با اهداف درسی، میتوانند در تقویت برخی مهارتهای یادگیری نقش داشته باشند.
بنابراین، تفکیک استفاده آموزشی از استفاده تفریحی و غیرمرتبط با درس، یکی از موضوعات مهم در سیاستگذاری این حوزه به شمار میرود.
ضوابط استفاده از تلفن همراه در مدارس ایران
در نظام آموزشی ایران نیز تاکنون موضوع استفاده از ابزارهای هوشمند در مدارس در چارچوب مقررات و ضوابط آموزشی مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس ماده ۱۲۰ آییننامه اجرایی مدارس و توضیحات منتشرشده از سوی مسئولان شورای عالی آموزشوپرورش، استفاده آموزشی از وسایل و تجهیزات الکترونیکی در کلاس درس با تایید شورای مدرسه و در راستای تقویت فرایند یاددهی و یادگیری امکانپذیر است.
همچنین تعیین مقررات مربوط به همراه داشتن تلفن همراه، نحوه نگهداری و شرایط استفاده از آن در محیط مدرسه باید با توجه به ضوابط مدرسه و تصمیمگیری مراجع مربوط انجام شود.
این موضوع نشان میدهد که استفاده آموزشی از ابزارهای دیجیتال با استفاده شخصی و غیرمرتبط با فعالیتهای درسی تفاوت دارد و نمیتوان مجاز بودن برخی کاربردهای آموزشی را به معنای آزادی استفاده بدون محدودیت از تلفن همراه در مدارس دانست. در این میان، نقش مدیران، معلمان و شورای مدرسه در تعیین چارچوبهای اجرایی و نظارت بر رعایت مقررات اهمیت دارد.
نقش خانواده و مدرسه در آموزش استفاده مسئولانه
مدیریت استفاده از تلفن همراه فقط به تدوین مقررات در محیط مدرسه محدود نمیشود. خانوادهها نیز در شکلگیری الگوی استفاده دانشآموزان از ابزارهای دیجیتال نقش مهمی دارند.
هماهنگی میان خانواده و مدرسه، آموزش مدیریت زمان، توجه به محتوای مورد استفاده و آشنایی با اصول حفظ حریم خصوصی میتواند به استفاده آگاهانهتر دانشآموزان از فناوری کمک کند. همچنین توانمندسازی معلمان در زمینه بهرهگیری از فناوریهای آموزشی و طراحی فعالیتهای متناسب با ابزارهای دیجیتال میتواند زمینه استفاده موثرتر از این امکانات را فراهم آورد.
بررسی تجربه کشورهای مختلف و نتایج پژوهشهای علمی نشان میدهد که تلفن همراه در محیط آموزشی دارای ظرفیتها و ملاحظات متعددی است و ارزیابی آن باید با توجه به نوع استفاده و اهداف آموزشی صورت گیرد.
از یک سو، این ابزار میتواند به دسترسی بهتر به منابع علمی، توسعه سواد دیجیتال و تنوعبخشی به روشهای یادگیری کمک کند و از سوی دیگر، استفاده بدون برنامه از آن ممکن است بر تمرکز دانشآموزان، نظم کلاس و تعاملات اجتماعی تأثیر بگذارد.
بر این اساس، به نظر میرسد تدوین ضوابط روشن، تعیین شرایط مشخص برای استفاده آموزشی، مشارکت معلمان و خانوادهها و آموزش مسئولیتپذیری دیجیتال، از جمله راهکارهایی است که میتواند زمینه بهرهگیری مناسب از فناوری را در مدارس فراهم کند. در نهایت، هدف اصلی نظام تعلیموتربیت باید استفاده آگاهانه و هدفمند از فناوری در خدمت یادگیری و تربیت دانشآموزان باشد؛ بهگونهای که بهرهگیری از امکانات نوین، در کنار حفظ جایگاه معلم، تعاملات انسانی و مأموریت تربیتی مدرسه دنبال شود.
ارسال دیدگاه