بحران خاموش ریزگردها؛ تهدیدی برای طبیعت، تنوع زیستی و گردشگری ایران

به گزارش پانا، ریزگردها ذرات بسیار ریز جامد یا مایع هستند که عمدتاً قطری کمتر از ۱۰ میکرون و در مواردی کمتر از ۲.۵ میکرون دارند. این ذرات به دلیل اندازه بسیار کوچک خود، می‌توانند برای ساعت‌ها و حتی روزها در جو معلق بمانند و با جریان باد مسافت‌های طولانی را طی کنند. از همین رو، منشأ ریزگردهایی که آسمان ایران را درگیر می‌کنند، تنها به کانون‌های داخلی محدود نیست و بخشی از آن‌ها از کشورهای همسایه وارد کشور می‌شوند.

 تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش بارندگی، افزایش دمای هوا، خشک شدن تالاب‌ها و گسترش بیابان‌زایی را از مهم‌ترین عوامل طبیعی گسترش ریزگردها می‌دانند. در کنار این عوامل، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، مدیریت ناپایدار منابع آب، تخریب پوشش گیاهی، چرای بی‌رویه دام و تغییر کاربری اراضی نیز به تشدید این بحران دامن زده است.

طبیعت؛ نخستین قربانی ریزگردها

اگرچه ریزگردها بیشتر با آلودگی هوا شناخته می‌شوند، اما پیامدهای آن‌ها بسیار فراتر از کاهش دید افقی یا افزایش شاخص آلودگی هواست. ذرات گردوغبار با نشستن بر سطح برگ گیاهان، مانع دریافت نور کافی شده و فرآیند فتوسنتز را مختل می‌کنند. ادامه این روند موجب کاهش رشد گیاهان، تضعیف پوشش گیاهی و کاهش توان اکوسیستم‌ها در مقابله با تنش‌های محیطی می‌شود.

از سوی دیگر، فرسایش خاک یکی دیگر از پیامدهای مهم این پدیده است. وزش بادهای شدید همراه با گردوغبار، لایه‌های حاصلخیز خاک را جابه‌جا کرده و زمینه گسترش بیابان‌زایی را فراهم می‌کند. از دست رفتن پوشش گیاهی نیز این چرخه را تشدید کرده و مناطق بیشتری را در معرض تولید ریزگرد قرار می‌دهد.

تالاب‌ها نیز از دیگر قربانیان این بحران هستند. خشک شدن تالاب‌هایی که در تثبیت خاک و حفظ رطوبت نقش اساسی دارند، علاوه بر تهدید زیستگاه‌های طبیعی، آن‌ها را به کانون‌های جدید تولید گردوغبار تبدیل کرده است. بسیاری از متخصصان معتقدند احیای تالاب‌ها یکی از مؤثرترین راهکارهای کاهش ریزگردها در کشور است.

ریزگردها همچنین بر تنوع زیستی نیز اثر می‌گذارند. کاهش کیفیت زیستگاه‌ها، آسیب به پوشش گیاهی، آلودگی منابع آب و برهم خوردن زنجیره غذایی، بقای بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری را با تهدید مواجه کرده و تعادل اکولوژیکی مناطق مختلف کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

گردشگری؛ قربانی کمتر دیده‌شده گردوغبار

در سال‌های اخیر، پژوهشگران نسبت به آثار ریزگردها بر صنعت گردشگری نیز هشدار داده‌اند؛ موضوعی که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

نتایج پژوهشی که از سوی پژوهشگران دانشکده مدیریت دانشگاه تهران انجام شده، نشان می‌دهد بسیاری از مقاصد گردشگری ایران، به‌ویژه در مناطق مرکزی، شرقی و جنوبی کشور، در برابر ریزگردها آسیب‌پذیری بالایی دارند.

این پژوهش که با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره فضایی و تلفیق داده‌های محیطی، زیرساختی و گردشگری انجام شده است، نشان می‌دهد حدود ۴۰ درصد از مساحت ایران در طبقات خطر زیاد و بسیار زیاد از نظر مواجهه با ریزگردها قرار دارد.

بر اساس نتایج این مطالعه، استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر بیشترین شدت مواجهه با گردوغبار را تجربه می‌کنند، در حالی که استان‌های گیلان، مازندران و اردبیل کمترین میزان مواجهه را دارند.

یافته‌های این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که مقاصد گردشگری استان‌های قم، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، بوشهر، یزد و اصفهان در زمره آسیب‌پذیرترین مناطق کشور قرار دارند؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۶۰ درصد از مساحت استان قم در طبقه «آسیب‌پذیری بسیار بالا» ارزیابی شده است.

در مقابل، استان‌های شمالی و شمال‌غربی کشور به دلیل برخورداری از جنگل‌های هیرکانی، بارندگی مناسب، پوشش گیاهی متراکم و دسترسی بهتر به منابع آب، تاب‌آوری بیشتری در برابر ریزگردها دارند.

بررسی زیرساخت‌های گردشگری نیز نشان می‌دهد اگرچه نزدیک به ۴۷ درصد از مقاصد طبیعی کشور در مناطق با آسیب‌پذیری بسیار پایین قرار دارند، اما بخش قابل توجهی از مراکز اقامتی، خدماتی و برخی مقاصد مذهبی در پهنه‌های پرخطر واقع شده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند کیفیت تجربه گردشگران و پایداری مقاصد گردشگری را تحت تأثیر قرار دهد.

ضرورت نگاهی فراتر از مدیریت بحران

پژوهشگران و کارشناسان محیط زیست معتقدند ریزگردها دیگر یک بحران مقطعی نیستند و مدیریت آن‌ها نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و همکاری دستگاه‌های مختلف است. احیای تالاب‌ها، حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت پایدار منابع آب، کنترل کانون‌های داخلی تولید گردوغبار، توسعه سامانه‌های پایش و هشدار سریع و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند در کاهش آثار این پدیده مؤثر باشد.

 تداوم روند کنونی نه تنها منابع طبیعی و تنوع زیستی کشور را با تهدیدهای جدی‌تری مواجه خواهد کرد، بلکه آینده بسیاری از مقاصد گردشگری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از این رو، توجه به ملاحظات زیست‌محیطی در برنامه‌ریزی‌های توسعه، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد؛ چرا که ریزگردها دیگر تنها آسمان شهرها را تیره نمی‌کنند، بلکه آینده اکوسیستم‌های طبیعی کشور را نیز به چالش کشیده‌اند.