یادداشت/
ردپای اخلاق درتب و تاب شهرنشینی
بارها از دوستان، خویشان و گاه از زبان خودمان رعایت اخلاق و ضرورت توجه به آنرا یا شنیده یا گوشزد كردهایم؛ اما بهراستی اخلاق چیست؟ چه مولفهها و ویژگیهایی دارد كه گاه در بزنگاه زندگی یا یك رویداد، فصلالخطاب هر نوع عملكرد و كنش و واكنشی محسوب میشود.؟
اخلاق چگونه در زندگی دنیای مدرن معیار و مبنای بسیاری از قضاوتها و داوریها قرار میگیرد؟ چه پشتوانه و ضمانت اجرایی دارد كه اینگونه، توجه به آن میتواند موجب رهایی و بیاعتنایی به آن موجب آشفتگی و هرج و مرج شود؟ و در نهایت اخلاق با مذهب، فرهنگ و وجدان چه تفاوتها و شباهتهایی دارد كه جوامع شهرنشین و بهخصوص كلانشهرها برای آموزش شهروندان اخلاقمدار بودجه و هزینههای كلانی صرف میكنند.
در معانی مختلفی كه از واژه خُلق شده است بر معنی خوی، طبع، سجیه، عادت اصرار فراوانی صورت گرفته چنانچه مجموعه همه این معانی را اخلاق نامیدهاند. اخلاق بدون شك باید بار محتوایی هم داشته باشد.صرف لغت كفایت وجود را نمیكند، بنابراین هر یك از معانی یا مجموعه معانی خلق را كه در نظر بگیریم ما را به معنای مفهومی و محتوایی واژه خلق هدایت میكند. محتوای اخلاق نیز با وجدان و مفاهیم و تعالیم دینی و مذهبی وجوه اشتراك بسیاری دارد.
بنابراین میتوان اخلاق را به دور از در افتادن و در غلتیدن در تعابیر فلسفی به معنای هر نوع واكنش نسبت به پدیدههای موجود گرفت كه مورد نكوهش آحاد جامعه انسانی قرار نگیرد. بهعبارت دیگر اگر آن رفتار در مقابل یك پدیده یا كنش بروز كند، جمع عقلا و معارف بشری نسبت به آن واكنش، تلقی منفی نداشته و حتی به تمجید آن نیز بپردازند.
البته اخلاق حاوی یك نكته مهم و كلیدی است. یك رفتار اخلاقی در نهانترین زوایا و حالات زندگی انسانی نیز ظهور و بروز مییابد. آنجا كه هیچ انسان یا قانون ناظری وجود نداشته باشد، اما به صرف رعایت موازین اخلاقی كه سرچشمه آن در دین و فطرت یا وجدان بشری است و انسان از زیر پا نهادن اخلاق سرباز زند، بدونشك در این شرایط با یك انسان اخلاقمدار مواجه خواهیم بود. بهطور مثال اگر نیمهشب در یك خیابان كاملا خلوت پشت چراغ قرمز میایستیم این رفتار حكایت از نهادینه بودن اخلاق در ضمیر من یا ما، بهعنوان شهروند دارد. بنابراین اخلاق راهگشا و راهبرد بزرگی در جامعه شهرنشین مدرن امروزی است.
سجایای اخلاقی مانند راستگویی، رعایت قوانین مدون جامعه انسانی، ایثار، فداكاری، نوعدوستی، احترام به حقوق انسانی و حتی طبیعت خدادادی همگی ریشه در انسان و جامعه اخلاقمدار دارد. بهرغم گستردهشدن زندگی شهرنشینی، در برخی جوامع رشد روزافزون منفعتطلبی آفت بزرگ اخلاقمداری محسوب میشود. هنوز آموزههای اخلاقی كه هویت اصلی خود را از دین و كاركردهای مذهبی میگیرند، زنده و پویا هستند. اما موضوع به همین جا ختم نمیشود. بسیاری از عقلا، دلسوزان و نخبگان با كمرنگشدن معیارها و موازین اخلاقی در قرن بیستم و افزایش چشمگیر اندیشه منفعتگرایانه سعی كردند به بازسازی و احیای سجایای اخلاقی همت گمارند. تلاش آنها معطوف به معیارهای ثابت و بدون تغییر مبانی اخلاقی بود؛ مبانی كه از دین و اندیشههای دینی و فطرت پاك بشری برمیخاست. این مبانی نیازمند ساختن و یا آموزش به معنای یادگیری نبود.
نگاه به اخلاق و آموزههای اخلاقی در سرفصلهای آموزشی سطوح مختلف سنی نگاهی احیاگر بود. چرا كه فطرت بشری همه این آموزهها و سجایا را در خود دارد و به رغم گسترش برخی ناهنجاریها و ضدفرهنگها، هویت اخلاقی و ریشههای آن از ضمیر نهاد بشری پاك و محو نشده است.
بنابراین فرآیند آموزش اخلاقمداری بر محور یادآوری و بازسازی معیارها و موازین اخلاقی استوار است. آموزش اخلاق شهروندی نوع جدیدی از آموزش یا تبیین مفاهیم نو و تازه از معیارهای اخلاقی نیستند بلكه هویتیابی مجدد و یادآوری نوین برای بشر و انسان فراموشكار است. به او یادآوری میكنند كه حفظ حریم خصوصی شهروندان، رعایت موازین زیست محیطی، تعلق خاطر به همنوع، توجه به منفعت عمومی، ایثار و فداكاری مضامین و خلقیات خفته، روح و جان اوست.
آموزش اخلاق شهروندی، اگر که نگوییم، زیربناییترین نوع آموزش محسوب میشود، بدون شك، یكی از اساسیترین نیازهای جامعه شهرنشین است. شهروند امروزین تا درنیابد كه در قاعده شهرنشینی اگر وجدان، اخلاق و فطرت بشری وجود نداشته باشد ؛ نخواهد توانست در مسیر توسعه همهجانبه به كمك و یاری شهر و شهرنشینی كه جامعهای كوچك از یك ملت و جغرافیا است مفید و مثمر ثمر واقع شود.
شهروندان باید الگوهای تكرارپذیر باشند. نسل رشدیافته و در حال رشد به نسلی اطلاق میشود كه فناوری را درخدمت آرمانهای تعالیبخش قرار دهد و این همه، خود شالوده یك جامعه انسانی و دینی است. بنابراین اخلاقمداری و اخلاق شهروندی فصل برتر نظام آموزش محسوب میشود. این مهم هم به مدد ورود مباحث و گزارههای اخلاقی در یك نظام آموزش طولانی مدت امكانپذیر است.
بهعبارتی باید آموزش در طول دوره تولد تا رشد گنجانده شود. در میان مدت و كوتاهمدت آموزشهای اخلاقی و اخلاق نیكوی شهروندی با یك دوره آموزشی به سرانجام مقصود نمیرسد. بیدار كردن هویت اخلاقی و فطری بشری كه سالهاست خود را به خواب غفلت زده و یا با منافع آنی عجین شده است، كاری سهل و ممتنع نیست. برنامهریزی میخواهد و مهمتر از همه، نگرش عمیق به ضرورت آموزش آن.
فرشته مرادی
ارسال دیدگاه