«نه» به دخانیات؛ گامی حیاتی برای سلامت جامعه، با محوریت آموزش و خود مراقبتی

مصرف دخانیات عامل اصلی بروز بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر، از جمله سرطان‌های ریه، بیماری‌های قلبی-عروقی و اختلالات تنفسی مزمن است. اما آنچه در این میان مغفول می‌ماند، تاثیرات مخرب «دود دست‌دوم» بر اطرافیان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان است که بدون هیچ انتخابی در معرض خطرات جبران‌ناپذیر قرار می‌گیرند.

امروزه پیچیدگی‌های محصولات دخانی نوین، نظیر سیگارهای الکترونیکی و ویپ‌ها، چالش‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. تصور غلطِ «کم‌خطر بودن» این محصولات، دامی برای نسل جوان است؛ در حالی که بررسی‌های علمی همواره بر اعتیادآور بودن و عوارض ناشناخته بلندمدت این محصولات تاکید دارند.

مدرسه، به عنوان کانون‌های اصلی تربیت و پرورش نسل آینده، نقشی بی‌بدیل در پیشگیری از گرایش به دخانیات ایفا می‌کنند. «آموزش و پرورش» و سایر «سازمان‌های آموزشی» وظیفه دارند تا با گنجاندن مفاهیم «خود مراقبتی» و «سلامت» در برنامه‌های درسی، از سنین پایین، آگاهی لازم را در دانش‌آموزان ایجاد کنند. این آموزش‌ها باید فراتر از بیان صرفِ عوارض، به نوجوانان بیاموزد که چگونه در مواجهه با فشارهای اجتماعی، «نه» بگویند و چگونه سلامت جسم و روان خود را در اولویت قرار دهند. تبدیل این موضوع به یک «آسیب» شناخته شده و درک شده در سطح جامعه، نیازمند تلاش مستمر آموزشی است.

کلان‌شهر تهران به دلیل فشارهای محیطی، آلودگی هوا و استرس‌های شهری، نرخ گرایش به دخانیات در برخی گروه‌های سنی به‌ویژه در میان جوانان تهرانی با چالش‌های جدی روبروست. مصرف دخانیات در تهران تنها یک مسئله فردی نیست، بلکه پیوند مستقیمی با «آلودگی محیطی» دارد؛ به‌طوری‌که هم‌افزایی دودِ حاصل از دخانیات با ذرات معلق موجود در هوای پایتخت، ریسک ابتلا به بیماری‌های انسداد ریوی (COPD) را برای شهروندان تهرانی تا چندین برابر افزایش داده است. علاوه بر این، مشاهدات میدانی مراکز سلامت پایتخت حاکی از آن است که سن شروع مصرف در تهران کاهش یافته و دسترسی آسان به محصولات دخانی در فروشگاه‌های سطح شهر، به یکی از دغدغه‌های اصلی مدافعان سلامت در مدیریت شهری تبدیل شده است.

برای مقابله با این بحران، راهکارهای چندجانبه‌ای ضروری است که بر سه رکن اصلی بنا شده است: «مردم بخواهند، بدانند، بتوانند».

۱.افزایش آگاهی و «دانستن»: نظام آموزشی، رسانه‌ها و خانواده‌ها باید با زبانی متناسب، درباره مهارت‌های «نه گفتن» و خطرات واقعی این محصولات صحبت کنند. ایجاد یک درک عمیق از «آسیب» بودن دخانیات، گام اول است.

۲. توانمندسازی و «توانستن»: ایجاد مراکز حمایتی ارزان و در دسترس برای کسانی که قصد رهایی از این بند را دارند، باید در اولویت برنامه‌های سلامت قرار گیرد. همچنین، آموزش مهارت‌های «خود مراقبتی» در مدارس و دانشگاه‌ها، توانایی افراد را برای حفظ سلامتشان افزایش می‌دهد.

۳. اراده جمعی و «خواستن»: تحقق «حال خوب» نیازمند اراده جمعی است. اعمال قوانین جدی‌تر در محدود کردن دسترسی، افزایش مالیات بر محصولات دخانی و ممنوعیت تبلیغات، در کنار حمایت‌های اجتماعی، می‌تواند به شکل‌گیری یک عزم همگانی برای ترک دخانیات یاری رساند.

روز بدون دخانیات، تنها یک روز در تقویم نیست؛ بلکه دعوتی است به یک «سبک زندگی پاک». سلامت، گران‌بها‌ترین دارایی فردی و اجتماعی ماست. با انتخابِ آگاهانه و دوری از دخانیات، نه تنها سال‌های بیشتری به عمر خود هدیه می‌دهیم، بلکه در ساختن جامعه‌ای شاداب‌تر مشارکت می‌کنیم. امروز بهترین زمان برای پایان دادن به این عادت مخرب و برداشتن گام‌های اساسی در جهت «حال خوب» خود و جامعه است.