عید قربان در آینه فرهنگ و هنر؛ از «آزمون بزرگ» فرشچیان تا «خانه خدا» و شعر کهن پارسی

 

حجم قابل توجهی از ادبیات داستانی و مستند پیرامون داستان قربانی و مفهوم ایثار، در قالب کتاب منتشر شده است:

 «ذبح عظیم» نوشته مهدی جمالی کیا: اثری پژوهشی که به تفسیر عرفانی آیه «وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» و ارتباط ماجرای ذبح با واقعه کربلا می‌پردازد و با استقبال پژوهشگران دینی همراه بوده است.

«عید قربان» از مجموعه «کودک و داستان‌های مذهبی»: کتابی متشکل از چندین داستان کوتاه پیرامون زندگی حضرت ابراهیم (ع) که برای گروه سنی نوجوان منتشر شده است.

 «داستان عید قربان برای کودکان»: مجموعه‌ای از داستان‌های مذهبی با زبانی ساده و روان برای گروه‌های سنی «ب» و «ج» که شامل داستانی با عنوان «من عید قربان هستم» نیز می‌شود.

کتاب‌های آموزشی و داستانی با عنوان‌های «چگونه عید قربان را بشناسیم و برای فرزندان خود توضیح دهیم؟» و «سفر حج و عید قربان» که با هدف آشنایی نسل جدید با فلسفه و مناسک این عید بزرگ منتشر شده‌اند.

 تجلی قربان در اشعار کهن پارسی

عید قربان از دیرباز یکی از سوژه‌های چشمگیر در شعر فارسی بوده است:

قصاید فراوانی از شاعران کلاسیک فارسی همچون مولوی، سعدی، حافظ، خاقانی و ناصرخسرو با مضامین عید قربان، قربانی و تسلیم در برابر معبود در دست است. پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی بر این باورند که شعر عرفانی فارسی، نمونه‌های درخشانی از تلفیق روایت عید قربان با تصاویر شاعرانه ارائه داده است.

 در حوزه ادبیات عامه، اشعار فراوانی به زبان‌های محلی اقوام ایرانی با موضوع عید قربان سروده و سینه‌به‌سینه نقل شده است.

در سال‌های اخیر نیز پویش‌های شعر عید قربان در فضای مجازی با استقبال گسترده شاعران جوان همراه بوده است.

از مستند «خانه خدا» تا پویانمایی «قربانی»

سینمای ایران، به‌ویژه در حوزه مستند، آثاری ارزشمند با محوریت حج و سنت قربانی تولید کرده است:

مستند «خانه خدا» ساخته سال ۱۳۴۴ (۱۹۶۵ میلادی): قدیمی‌ترین و تأثیرگذارترین فیلم مستند تاریخ سینمای ایران با موضوع مراسم حج که بخش‌هایی از آن به مناسک قربانی کردن در سرزمین وحی اختصاص دارد و نقطه عطفی در نزدیکی جامعه مذهبی با سینما محسوب می‌شود.

انیمیشن «قربانی»: پویانمایی ویژه‌ای که هر ساله هم‌زمان با عید قربان از شبکه‌های مختلف سیما به نمایش درمی‌آید و داستان این روز بزرگ را برای مخاطبان کودک و نوجوان روایت می‌کند.

مجموعه پویانمایی «شکرستان»: قسمت‌های ویژه عید قربان این مجموعه محبوب نیز هر ساله در ایام عید قربان تا غدیر از شبکه نسیم روی آنتن می‌رود.

مستندهای فرهنگی و اجتماعی از جمله «عید قربان در کابل» که حال و هوای این عید را در کشورهای همسایه به تصویر می‌کشد، و مستندهای متعدد تلویزیونی که آیین‌های عید قربان را در استان‌های مختلف ایران روایت می‌کنند.

از نگارگری فرشچیان تا گرافیک معاصر

بازتاب عید قربان در هنرهای تجسمی، ترکیبی از میراث کهن نگارگری ایرانی و هنر مدرن است:

تابلوی «آزمون بزرگ» از استاد محمود فرشچیان: یکی از شاخص‌ترین آثار هنری با موضوع عید قربان که خلق آن در عید قربان سال ۱۳۶۷ آغاز شد و درست هفت سال بعد به پایان رسید. این اثر با ترکیب نگاه مذهبی و هنری، لحظه رویارویی با فرمان الهی و آزمایش بزرگ را به تصویر می‌کشد.

تابلوی «امتحان سخت» (رمی جمره) از استاد فرشچیان: دیگر اثر مفهومی این هنرمند برجسته که به مفهوم قربانی و مبارزه با وسوسه‌های شیطان می‌پردازد.

تابلوی «قربانی ابراهیم» از رامبراند (۱۶۵۵ میلادی): این تابلوی ارزشمند که توسط نقاش برجسته هلندی خلق شده، روایت قرآنی قربانی را با ظرافتی کم‌نظیر به تصویر کشیده و از معدود آثار کلاسیک هنر غرب با این موضوع است.

هنر خوشنویسی و تایپوگرافی: هر ساله در آستانه عید قربان، صدها اثر خوشنویسی و تایپوگرافی با محوریت آیات قرآن، اشعار مذهبی و پیام‌های تبریک توسط هنرمندان ایرانی خلق و در فضای مجازی منتشر می‌شود.

نمایشگاه‌های نقاشی دهه ولایت: از عید قربان تا غدیر، نمایشگاه‌های متعدد نقاشی با موضوع «قرب

انی در راه خدا» و «عید قربان» در نگارخانه‌های کشور، به‌ویژه در موزه مرکزی آستان قدس رضوی برپا می‌شود.

نوای بندگی و شادی

موسیقی مذهبی ایران نیز سهم قابل توجهی در پاسداشت عید قربان دارد:

مولودی‌خوانی‌های سنتی: هر ساله در شب و روز عید قربان، مولودی‌های متعددی توسط مداحان و ذاکران اهل بیت (ع) از جمله محمود کریمی، مجید بنی فاطمه و شمس‌الدین سرودی اجرا و در فضای مجازی منتشر می‌شود.

سرودها و نماهنگ‌های مناسبتی: آثاری همچون نماهنگ «قربان تا غدیر»، سرودهای عربی با صدای هنرمند بین‌المللی «سامی یوسف»، و قطعه «لَبّیک» با صدای پیام عزیزی که از پرمخاطب‌ترین آثار موسیقایی عید قربان در سال‌های اخیر بوده است.

 موسیقی اقوام: در استان‌هایی چون سیستان و بلوچستان، خراسان شمالی و مناطق ترکمن‌نشین، موسیقی محلی و مقامی با اشعار ویژه عید قربان همراه با سازهای بومی مانند دوتار و دُمبوره اجرا می‌شود.

از «قربان شور» تا سوزن‌دوزی زنان بلوچ

آیین‌های عید قربان در ایران فراتر از مناسک مذهبی، جلوه‌گاه هنرهای بومی و سنتی است:

در خراسان شمالی، آیین «قربان شور» که شب عید برگزار می‌شود، همراه با اشعاری خاص اجرا می‌گردد.

زنان هنرمند سیستان و بلوچستان، هم‌زمان با فرارسیدن عید قربان، لباس‌های نو را با سوزن‌دوزی و خامه‌دوزی‌های زیبا برای اهل خانه آماده می‌کنند که نمادی از فرهنگ و هنر این منطقه است.

در فرهنگ ترکمن‌ها، دو روز مانده به عید قربان «روز کُر» نام دارد که با آیین‌های ویژه هنری و موسیقایی همراه است.

عید قربان

عید قربان، تنها یک عید مذهبی نیست؛ این روز بزرگ، تجسم هنری و ادبی یکی از عمیق‌ترین مفاهیم الهی یعنی «تسلیم» و «ایثار» است. از تابلوی «آزمون بزرگ» فرشچیان که هفت سال از عمر خود را وقف روایت این داستان قرآنی کرد، تا مستند تاریخی «خانه خدا» و نواهای عرفانی اقوام ایرانی، همگی گواه آن‌اند که فرهنگ و هنر ایران، هر ساله در این روز بزرگ، با هر قلم‌مو، هر دوربین، هر نغمه و هر قلم، از نو متولد می‌شود.