مرضیه برومند: کودکان بسیاری از شهرهای ایران به تئاتر دسترسی ندارند؛ تولید بیش از ۴۵۰ اثر نمایشی، بدون زیرساخت مناسب برای اجرا

در نشست بررسی توزیع ناعادلانه امکانات فرهنگی مطرح شد؛ از سرمایه فرهنگی خانواده‌ها و مطالبه‌گری شهرستان‌ها تا ضرورت ایجاد سالن‌های تخصصی تئاتر کودک

تهران (پانا) - نشست تحلیلی «توزیع ناعادلانه امکانات فرهنگی در کشور» با حضور مرضیه برومند، مرضیه ادهم و منصور ساعی، به بستری برای بررسی یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه فرهنگ و هنر تبدیل شد؛ شکافی میان ظرفیت تولید آثار نمایشی در شهرهای مختلف و امکان دسترسی کودکان و نوجوانان به تماشای این آثار. در این نشست، سخنرانان ضمن بررسی موانع اقتصادی، زیرساختی و سیاست‌گذاری، بر نقش خانواده‌ها، ظرفیت کنشگری محلی، ضرورت تقویت ارتباط هنرمند با مخاطب و مسئولیت نهادهای عمومی در گسترش عدالت فرهنگی تأکید کردند.

کد مطلب: ۱۷۶۳۰۷۱
لینک کوتاه کپی شد
مرضیه برومند: کودکان بسیاری از شهرهای ایران به تئاتر دسترسی ندارند؛ تولید بیش از ۴۵۰ اثر نمایشی، بدون زیرساخت مناسب برای اجرا
به گزارش پانا، نشست تحلیلی «توزیع ناعادلانه امکانات فرهنگی در کشور» روز شنبه ۳۰ آبان‌ماه، در آستانه برگزاری سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان همدان، با حضور مرضیه برومند، کارگردان و دبیر این دوره از جشنواره، مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه فرهنگ و هنر و دارای دکترای علوم ارتباطات اجتماعی، و منصور ساعی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و پژوهشگر حوزه ارتباطات و خانواده، در مجموعه کارستان برگزار شد. دبیری این نشست را علیرضا آقایی بر عهده داشت.

محور اصلی گفت‌وگو، مسئله‌ای فراتر از کمبود سالن‌های نمایش یا محدودیت منابع مالی بود: اینکه کودکان و نوجوانان در نقاط مختلف ایران تا چه اندازه امکان تجربه زنده هنر را دارند و چرا با وجود فعالیت گروه‌های نمایشی در شهرهای کوچک و بزرگ، دسترسی به تئاتر همچنان به شکل برابر در جغرافیای کشور توزیع نشده است.

این بحث در شرایطی مطرح شد که سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان همدان با شعار «حال خوب بچه‌های امروز، حال خوب ایران فرداست» از هشتم تا سیزدهم آذرماه برگزار می‌شود؛ رویدادی که در فراخوان خود، بخش‌های متنوعی از جمله نمایش ویژه خردسالان، کودکان و نوجوانان، آثار فضای باز، نمایشنامه‌نویسی، نمایش‌های ملل و کارگاه‌های علمی و پژوهشی را پیش‌بینی کرده است.

۴۵۰ اثر نمایشی؛ نشانه‌ای از ظرفیت تولید و پرسشی درباره امکان دیده‌شدن

مرضیه برومند در ابتدای این نشست، با اشاره به تعداد قابل توجه آثار رسیده به دبیرخانه سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان، از دریافت بیش از ۴۵۰ اثر نمایشی خبر داد؛ آماری که به گفته او، حتی برای هیئت انتخاب نیز غیرمنتظره و قابل توجه بوده است.

برومند با تأکید بر کیفیت و تنوع آثار، توضیح داد که انتخاب از میان این حجم از تولیدات کار ساده‌ای نبوده و بسیاری از آثار از سطح کیفی قابل توجهی برخوردار بوده‌اند. او همچنین تلاش و فداکاری هنرمندان تئاتر کودک و نوجوان در سال گذشته را شایسته توجه دانست و تأکید کرد که تولید چنین آثاری در شرایط دشوار، نشان‌دهنده انگیزه و ظرفیت بالای هنرمندان این حوزه است.

اما اهمیت آمار ۴۵۰ اثر، از نگاه برومند تنها به میزان استقبال از جشنواره یا تعداد تولیدات محدود نمی‌شود. این آمار پرسش مهم‌تری را پیش می‌کشد: این همه اثر نمایشی در شهرهای مختلف کشور تولید می‌شود، اما چه تعداد از کودکان امکان تماشای آن‌ها را دارند؟

به اعتقاد وی، پراکندگی جغرافیایی گروه‌های متقاضی شرکت در جشنواره، از فعالیت هنرمندان در نقاط مختلف کشور حکایت دارد؛ از شهرهای بزرگ تا شهرستان‌های کوچک و مناطق دورتر از مراکز فرهنگی. با این حال، وجود گروه‌های نمایشی در یک شهر لزوماً به معنای برخورداری کودکان همان شهر از امکان تماشای تئاتر نیست.

برومند با طرح این مسئله تأکید کرد که جشنواره نباید تنها مقصد تولیدات نمایشی باشد. فلسفه برگزاری یک رویداد هنری، گردهم‌آوردن هنرمندان، فراهم‌کردن فرصت مشاهده آثار یکدیگر، تبادل تجربه، شناسایی مشکلات و ایجاد انگیزه برای ادامه فعالیت در طول سال است. جشنواره زمانی می‌تواند نقش واقعی خود را ایفا کند که در امتداد یک جریان فعال و مستمر تئاتری در شهرهای مختلف قرار بگیرد، نه اینکه تنها فرصت محدود دیده‌شدن آثار باشد.

وی اضافه کرد: در واقع، یکی از مهم‌ترین تناقض‌هایی که در این بخش از صحبت‌های برومند مطرح شد، فاصله میان «تولید» و «مصرف فرهنگی» بود؛ هنرمندانی که در نقاط مختلف کشور اثر خلق می‌کنند، اما مخاطب کودک در بسیاری از همان مناطق، امکان تماشای منظم و مستمر تئاتر را ندارد.

برومند تصریح کرد: این مسئله نشان می‌دهد که توسعه تئاتر کودک را نمی‌توان صرفاً با تعداد آثار تولیدشده یا تعداد گروه‌های فعال سنجید. تعداد اجراهای عمومی، گستره جغرافیایی سالن‌ها، میزان دسترسی خانواده‌ها، استمرار فعالیت گروه‌ها و امکان ارتباط هنرمندان با مخاطبان محلی نیز باید در ارزیابی وضعیت این حوزه مورد توجه قرار گیرد.

مسئله فقط کمبود بودجه نیست؛ عدالت فرهنگی به زیرساخت و دسترسی نیاز دارد

برومند در ادامه صحبت‌های خود، وضعیت دسترسی کودکان به تئاتر را یکی از مصادیق نابرابری فرهنگی دانست و تأکید کرد که بسیاری از کودکان در شهرهای مختلف ایران از امکان مواجهه با تئاتر کودک و نوجوان محروم‌اند.

از نگاه وی، مسئله تنها این نیست که در یک شهر گروه نمایشی وجود دارد یا هنرمندی برای تولید اثر تلاش می‌کند؛ مسئله اصلی آن است که آیا کودک آن شهر می‌تواند در طول سال به سالن نمایش برود، اثری متناسب با سن خود ببیند و تجربه‌ای زنده از مواجهه با هنر داشته باشد؟

وی خاطرنشان کرد: در این چارچوب، عدالت فرهنگی به معنای فراهم‌کردن فرصت‌های نسبتاً برابر برای بهره‌مندی از امکانات فرهنگی و هنری است؛ فرصتی که نباید به محل تولد، محل سکونت، وضعیت اقتصادی خانواده یا فاصله جغرافیایی از مراکز استان‌ها و پایتخت وابسته باشد.

برومند در ادامه با اشاره به مشکلات تئاتر گفت: تئاتر برخلاف بسیاری از محصولات فرهنگی که از طریق رسانه‌های جمعی یا بسترهای دیجیتال قابل دسترسی‌اند، بر حضور هم‌زمان اجراگر و مخاطب استوار است. همین ویژگی، اهمیت زیرساخت‌های فیزیکی و امکان اجرای عمومی را دوچندان می‌کند. تماشای فیلم یا محتوای ضبط‌شده می‌تواند بخشی از تجربه هنری را منتقل کند، اما ارتباط زنده میان بازیگر و تماشاگر، واکنش جمعی مخاطبان و تجربه حضور در فضای نمایش، ویژگی‌هایی هستند که به‌سادگی جایگزین نمی‌شوند.

وی یادآور شد: از همین رو، مسئله دسترسی به تئاتر کودک تنها یک مطالبه صنفی از سوی هنرمندان نیست؛ موضوعی مرتبط با حق کودکان برای مشارکت در زندگی فرهنگی و برخورداری از فرصت‌های متنوع هنری است.

برومند در این بخش، به‌طور مشخص بر ضرورت فراهم‌شدن امکان اجرای آثار در شهرهای مختلف تأکید کرد و معتقد بود که تولید اثر بدون فراهم‌کردن زمینه مواجهه آن با مخاطب، نمی‌تواند به شکل‌گیری یک جریان پایدار هنری منجر شود.

از تجربه مریوان تا ضرورت شکل‌گیری فرهنگ تماشای تئاتر

یکی از بخش‌های قابل توجه این گفت‌وگو، اشاره برومند به تجربه حضور در رویدادهای نمایشی شهر مریوان بود؛ تجربه‌ای که به گفته او، نمونه‌ای از شکل‌گیری تدریجی فرهنگ تماشای تئاتر در یک جامعه محلی است.

وی با اشاره به استقبال مردم از اجراهای فضای باز در مریوان، توضیح داد که در این شهر، حضور در رویدادهای نمایشی به بخشی از تجربه فرهنگی مردم تبدیل شده است. مخاطبان حتی در مواجهه با اجراهایی که ممکن است از نظر ریتم یا جذابیت برای همه سلیقه‌ها ایده‌آل نباشند، در فضای اجرا حضور پیدا می‌کنند و با آن همراه می‌شوند.

از نگاه برومند، چنین اتفاقی صرفاً حاصل اجرای چند نمایش نیست، بلکه نتیجه شکل‌گیری زیرساخت، همراهی مدیریت شهری، در اختیار قرار گرفتن فضاهای عمومی و مهم‌تر از همه، عادت‌کردن تدریجی جامعه به حضور در یک رویداد هنری است.

وی ادامه داد: تجربه مریوان از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد توسعه تئاتر الزاماً نباید از ساخت سالن‌های بزرگ و پرهزینه آغاز شود. فضاهای باز شهری، پارک‌ها، میدان‌ها و محیط‌های عمومی نیز در صورت برنامه‌ریزی مناسب می‌توانند به محل اجرای آثار نمایشی تبدیل شوند.

این هنرمند پیشکسوت تصریح کرد: البته اجرای فضای باز جایگزین کامل سالن تخصصی نیست؛ چراکه گونه‌های مختلف نمایش به امکانات فنی، شرایط صوتی، نورپردازی و فضای اجرایی متفاوتی نیاز دارند. با این حال، این فضاها می‌توانند یکی از راه‌های کم‌هزینه‌تر برای افزایش مواجهه عمومی با تئاتر و آشناکردن کودکان با هنرهای نمایشی باشند.

برومند همچنین این پرسش را مطرح کرد که چرا چنین تجربه‌ای در سایر شهرهای کشور به شکل گسترده‌تر تکرار نمی‌شود و چه میزان از فضاهای عمومی شهری می‌توانند در اختیار گروه‌های تئاتری قرار بگیرند.

در این بخش، بحث از کمبود سالن به موضوعی گسترده‌تر رسید: اینکه شهر تا چه اندازه برای حضور هنر در زندگی روزمره شهروندان آمادگی دارد و مدیریت شهری چه نقشی در تبدیل فضاهای عمومی به مکان‌هایی برای تجربه فرهنگی ایفا می‌کند.
 
تئاتر کودک؛ سرگرمی یا بخشی از حق فرهنگی نسل جدید؟

یکی دیگر از محورهای مهم نشست، جایگاه تئاتر کودک در نظام فرهنگی و سیاست‌گذاری عمومی بود؛ موضوعی که منصور ساعی با نگاهی پژوهشی و اجتماعی به آن پرداخت.

ساعی در بخشی از سخنان خود، مسئله دسترسی به هنر را با مفهوم «سرمایه فرهنگی خانواده» پیوند داد و توضیح داد که میزان آشنایی افراد با هنر و مشارکت آن‌ها در فعالیت‌های فرهنگی، تا اندازه‌ای تحت تأثیر تجربه‌ها و ظرفیت‌های فرهنگی خانواده و محیط اجتماعی آن‌ها قرار دارد.

به بیان دیگر، خانواده فقط محل تأمین نیازهای اولیه و اقتصادی کودک نیست؛ نخستین محیطی است که در آن سلیقه‌ها، علایق، شیوه مواجهه با جهان و بسیاری از الگوهای فرهنگی شکل می‌گیرند.

وی ادامه داد: کودکی که در خانواده‌ای بزرگ می‌شود که رفتن به تئاتر، سینما، کتابخانه، نمایشگاه یا کنسرت بخشی از تجربه‌های معمول آن است، احتمالاً فرصت بیشتری برای آشنایی با این فضاها خواهد داشت. در مقابل، کودکی که خانواده‌اش به دلیل محدودیت اقتصادی، نبود امکانات محلی یا ناآشنایی با فعالیت‌های هنری امکان حضور در این محیط‌ها را ندارد، ممکن است از همان ابتدا با فاصله بیشتری نسبت به محصولات فرهنگی روبه‌رو شود.

وی ادامه داد: این موضوع را می‌توان یکی از حلقه‌های بازتولید نابرابری فرهنگی دانست؛ چراکه محدودیت دسترسی در یک نسل، می‌تواند بر تجربه‌های فرهنگی نسل بعد نیز تأثیر بگذارد.

ساعی با تأکید بر اینکه نمی‌توان درباره همه مناطق کشور یک داوری یکسان داشت، به تجربه‌های فرهنگی در شهرهایی مانند مریوان، بوکان و خوی اشاره کرد و توضیح داد که برخی مناطق به دلیل پیشینه تاریخی، اجتماعی و فرهنگی خود، زمینه متفاوتی برای استقبال از هنر دارند.

او به‌ویژه درباره کردستان و شهر بوکان، از جایگاه موسیقی در زندگی اجتماعی مردم سخن گفت و یادآور شد که موسیقی در این منطقه تنها یک سرگرمی نیست، بلکه در دوره‌های مختلف تاریخی، بستری برای بیان احساسات جمعی، رنج‌ها، مطالبات و تجربه‌های اجتماعی مردم نیز بوده است.

وی افزود: از این منظر، سرمایه فرهنگی هر منطقه را نمی‌توان صرفاً با تعداد مراکز فرهنگی یا میزان بودجه اختصاص‌یافته سنجید. پیشینه تاریخی، سنت‌های هنری، مناسبات اجتماعی، تجربه‌های جمعی و شیوه انتقال فرهنگ میان نسل‌ها نیز در شکل‌گیری ذائقه هنری نقش دارند.

ساعی البته تأکید داشت که تجربه یک منطقه را نمی‌توان بدون توجه به ویژگی‌های تاریخی و اجتماعی آن به تمام نقاط کشور تعمیم داد؛ با این حال، می‌توان از چنین تجربه‌هایی برای شناخت ظرفیت‌های بومی و طراحی سیاست‌های فرهنگی متناسب با هر منطقه استفاده کرد.

وی همچنین نقش نظام آموزشی و رسانه‌ها را در گسترش شناخت عمومی نسبت به هنر مهم دانست و این پرسش را مطرح کرد که چرا نهادهای آموزشی و رسانه‌ای نتوانسته‌اند ارتباطی فراگیرتر و مستمرتر میان جامعه و هنر برقرار کنند.

ساعی اضافه کرد: در این نگاه، توسعه تئاتر کودک تنها به معنای افزایش تعداد اجراها نیست؛ بلکه به معنای شکل‌گیری محیطی است که در آن خانواده، مدرسه، رسانه، نهادهای فرهنگی و گروه‌های هنری همگی در آشنایی کودکان با هنر نقش داشته باشند.

مطالبه‌گری از پایین به بالا؛ راهی برای فعال‌کردن ظرفیت شهرهای کوچک

مرضیه ادهم در ادامه نشست، با تمرکز بر تجربه شهرستان‌ها و ظرفیت کنشگری محلی، به یکی دیگر از ابعاد مسئله عدالت فرهنگی پرداخت.

وی معتقد بود که نباید شهرهای کوچک را صرفاً به دلیل فاصله از مراکز اصلی فرهنگی، فاقد ظرفیت اجتماعی و مطالبه‌گری تصور کرد. به گفته ادهم، در بسیاری از شهرستان‌ها، افراد و گروه‌هایی وجود دارند که برای حل مسائل محلی خود به شکل جدی پیگیری می‌کنند و حتی برای موضوعاتی که مستقیماً با کیفیت زندگی روزمره مردم ارتباط دارد، کارزارهای مطالبه‌گری به راه می‌اندازند.

از نظر او، یکی از راه‌های گسترش امکانات فرهنگی این است که مطالبه تئاتر و مصرف فرهنگی به یک خواست مشخص و قابل پیگیری در جامعه محلی تبدیل شود.

ادهم تأکید کرد که برای توسعه تئاتر در یک شهرستان، صرفاً نباید منتظر تصمیم و تخصیص بودجه از سوی نهادهای مرکزی ماند. لازم است در همان جامعه محلی، درباره مزایای تئاتر، اهمیت مصرف فرهنگی و تأثیر آن بر زندگی کودکان و خانواده‌ها گفت‌وگو شکل بگیرد.

به تعبیر دیگر، اگر مردم یک منطقه تئاتر را به‌عنوان بخشی از نیازهای فرهنگی خود بشناسند، امکان شکل‌گیری مطالبه عمومی برای ایجاد سالن، حمایت از گروه‌های نمایشی و اختصاص امکانات بیشتر نیز افزایش پیدا می‌کند.

وی در عین حال به یکی از مشکلات موجود در تخصیص منابع فرهنگی در شهرستان‌ها اشاره کرد: اجرای طرح‌های موازی و تکراری با عناوین مختلف که در نهایت می‌توانند به هدررفت بودجه و سرمایه‌های موجود منجر شوند.

به اعتقاد ادهم، به‌جای اجرای برنامه‌های مشابه و پراکنده، بهتر است نیازهای واقعی هر منطقه شناسایی شود و منابع موجود به سمت مطالبه‌های مشخص و اولویت‌دار هدایت شوند.

او همچنین ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و مجموعه‌های اقتصادی را برای حمایت از فعالیت‌های فرهنگی مهم دانست. در این الگو، گروه‌های نمایشی بومی می‌توانند با حمایت مجموعه‌های اقتصادی مستقر در همان منطقه، امکان تولید و اجرای آثار خود را افزایش دهند.این شیوه حمایت، علاوه بر تأمین بخشی از هزینه‌های تولید، می‌تواند به شکل‌گیری ارتباطی پایدار میان هنرمندان، جامعه محلی و بخش اقتصادی منجر شود.

ادهم در بخش دیگری از صحبت‌های خود، تأکید کرد که نابرابری فرهنگی را نباید فقط به مسئله بودجه تقلیل داد. نوع نگاه سیاست‌گذاران به نوآوری، فعالیت‌های جمعی و نهادهای مستقل نیز در این زمینه اثرگذار است.

از نظر او، تئاتر تنها به لحظه اجرای نمایش محدود نمی‌شود؛ فرایند تمرین، شکل‌گیری گروه، همکاری هنرمندان، ارتباط با مخاطبان و گفت‌وگوهایی که پس از اجرا شکل می‌گیرد، همگی بخشی از حیات اجتماعی این هنر هستند.

به همین دلیل، گروه‌های نمایشی می‌توانند به یکی از ظرفیت‌های شکل‌دهنده به مشارکت اجتماعی در شهرها تبدیل شوند. ادهم با اشاره به تجربه تشکل‌های مردم‌نهاد و گروه‌های داوطلبانه، بر این نکته تأکید کرد که تغییرات فرهنگی و اجتماعی لزوماً با تصمیم‌های بزرگ و ناگهانی آغاز نمی‌شوند؛ گاهی مجموعه‌ای از اقدامات کوچک، مستمر و محلی می‌تواند زمینه تغییر را فراهم کند.

او با رد نگاه‌های کاملاً ناامیدانه به وضعیت موجود، بر اهمیت پیگیری‌های تدریجی و مطالبه‌گری از سطح جامعه تأکید کرد.

قطع ارتباط هنرمند با مخاطب؛ خطری برای تداوم تولید در شهرستان‌ها

یکی از نکات مهمی که در پیوند میان صحبت‌های ساعی و ادهم مطرح شد، ضرورت شکل‌گیری ارتباط مستمر میان هنرمند و مخاطب بومی بود.

تولید اثر هنری، فرایندی یک‌طرفه نیست. هنرمند ایده‌ای را شکل می‌دهد، آن را به اجرا تبدیل می‌کند و در مواجهه با مخاطب، بازخورد می‌گیرد. همین بازخوردها می‌توانند بر تجربه، زبان هنری و انتخاب‌های بعدی او تأثیر بگذارند.

در چنین شرایطی، اگر گروه نمایشی در یک شهرستان امکان اجرای عمومی نداشته باشد، عملاً یکی از مهم‌ترین حلقه‌های رشد و تکامل خود را از دست می‌دهد.

هنرمند ممکن است بتواند اثری را تولید کند، در جشنواره‌ای شرکت کند یا حتی در شهری دیگر روی صحنه ببرد؛ اما اگر نتواند با مخاطب محل زندگی و فعالیت خود ارتباط برقرار کند، به‌تدریج از بستر اجتماعی و فرهنگی‌ای که می‌تواند منبع الهام او باشد، فاصله می‌گیرد.

این وضعیت می‌تواند به نوعی انزوای هنری منجر شود؛ شرایطی که در آن تولیدکننده اثر، بدون برخورداری از ارتباط مستمر با مخاطب، ناچار است مسیر خود را در فضایی محدود و تا اندازه‌ای جدا از تجربه‌های روزمره جامعه ادامه دهد.

در مقابل، اجرای مستمر در شهر محل فعالیت، به گروه نمایشی امکان می‌دهد سلیقه مخاطب را بشناسد، نیازهای فرهنگی منطقه را درک کند و در تولیدات بعدی، ارتباط دقیق‌تری با جهان ذهنی کودکان همان جامعه برقرار سازد.

از این منظر، سالن نمایش تنها مکانی برای اجرای اثر نیست؛ حلقه اتصال هنرمند با جامعه و یکی از مهم‌ترین عناصر تداوم حیات تئاتر در هر منطقه است.

سالن‌های تخصصی کودک؛ زیرساختی که نباید به یک رویداد محدود بماند

در بخش دیگری از نشست، بحث زیرساخت‌های تخصصی تئاتر کودک و نوجوان مطرح شد. برومند با اشاره به تجربه جشنواره‌هایی مانند جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان، بر اهمیت استمرار رویدادهای فرهنگی و حفظ زیرساخت‌های ایجادشده تأکید کرد.

او یادآور شد که برگزاری یک جشنواره در طول چند دهه، تنها زمانی می‌تواند به توسعه واقعی تئاتر کودک کمک کند که امکانات و ظرفیت‌های ایجادشده در طول سال نیز فعال باقی بمانند.

در این زمینه، تجربه همدان و شکل‌گیری سالن‌های تخصصی برای اجرای آثار کودک و نوجوان، از جمله موضوعاتی بود که در گفت‌وگو مورد اشاره قرار گرفت.

با این حال، مسئله اصلی این است که چنین امکاناتی نباید به چند شهر محدود بمانند. وجود سالن تخصصی در یک مرکز فرهنگی، زمانی ارزش توسعه‌ای پیدا می‌کند که کودکان مناطق دیگر نیز از امکان مشابه برخوردار باشند.

ساعی نیز در ادامه مباحث خود، مسئله زیرساخت را به سطح کلان‌تری از سیاست‌گذاری فرهنگی پیوند داد. او معتقد بود که میزان توجه یک نظام سیاست‌گذاری به کودک، در نهایت در امکاناتی که برای رشد فرهنگی و اجتماعی او فراهم می‌شود، نمود پیدا می‌کند.

از نگاه او، زیرساخت‌های فرهنگی صرفاً ساختمان و تجهیزات نیستند؛ بلکه بخشی از اولویت‌های جامعه در مواجهه با نسل آینده را نشان می‌دهند.

ساعی همچنین به حقوق فرهنگی کودکان اشاره کرد و بر ضرورت فراهم‌بودن امکان مواجهه آنان با آثار متنوع هنری، مشارکت در زندگی فرهنگی و برخورداری از فرصت دریافت و انتقال اطلاعات تأکید داشت.

این نگاه، موضوع تئاتر کودک را از یک فعالیت صرفاً هنری فراتر می‌برد و آن را در پیوند با حقوق فرهنگی و اجتماعی کودکان قرار می‌دهد.

کودک در این چارچوب، فقط مخاطب منفعل محصولی نیست که بزرگسالان برای او تولید می‌کنند؛ بلکه فردی با تجربه‌ها، نیازها، علایق و جهان ذهنی مستقل است که باید در فرایندهای فرهنگی دیده شود.

آیا بزرگسالان واقعاً جهان کودک امروز را می‌شناسند؟

یکی از مباحث قابل تأمل ساعی، به تفاوت جهان زیسته نسل‌های مختلف و ضرورت شناخت تجربه‌های جدید کودکی مربوط می‌شد.

او با اشاره به تغییرات اجتماعی و رسانه‌ای، توضیح داد که شناخت نسل جدید را نمی‌توان صرفاً بر اساس تقسیم‌بندی‌های سنی انجام داد. تجربه‌های اجتماعی، تاریخی و رسانه‌ای نیز در شکل‌گیری ذهنیت و رفتار نسل‌های مختلف نقش دارند. کودکان امروز در محیطی رشد می‌کنند که رسانه‌های دیجیتال، جریان گسترده اطلاعات، تغییر الگوهای ارتباطی و دسترسی به محتواهای متنوع، بخشی از تجربه روزمره آن‌هاست. بنابراین، تولیدکنندگان آثار کودک و نوجوان نمی‌توانند بدون شناخت این تحولات، صرفاً بر الگوهای گذشته تکیه کنند.

وی ادامه داد : در این میان، پرسش مهمی درباره جایگاه کودک در فرایند تولید اثر هنری مطرح می‌شود: وقتی نویسنده، کارگردان و بازیگر بزرگسال برای کودکان اثر تولید می‌کنند، تا چه اندازه توانسته‌اند جهان ذهنی و تجربه واقعی مخاطب خود را بشناسند؟

ساعی بر اهمیت گفت‌وگوی میان‌نسلی تأکید کرد و هنر را یکی از ظرفیت‌های ایجاد ارتباط میان جهان‌های متفاوت نسل‌ها دانست.به این معنا، تئاتر کودک می‌تواند بستری برای نزدیک‌شدن تجربه بزرگسالان و کودکان باشد؛ به شرط آنکه تولیدکنندگان آثار، به جای تحمیل نگاه خود به مخاطب، امکان شنیدن و شناخت جهان کودک را نیز در فرایند خلق اثر جدی بگیرند.

وی خاطرنشان کرد: این موضوع به‌ویژه در حوزه تئاتر اهمیت دارد؛ زیرا ارتباط زنده میان اجراگر و مخاطب، فرصتی برای دریافت واکنش‌ها و شناخت مستقیم نیازهای مخاطب فراهم می‌کند.

آموزش و پرورش؛ حلقه‌ای که همچنان در ارتباط با تئاتر غایب است

ساعی ادامه داد: یکی از دغدغه‌های دیگری که برومند در این نشست مطرح کرد، ضعف ارتباط مستمر میان تئاتر کودک و نظام آموزش و پرورش بود.

مرضیه برومند با اشاره به امکان ضبط آثار نمایشی و استفاده از آن‌ها در برنامه‌های تلویزیونی یا مدارس، توضیح داد که ثبت تصویری نمایش‌ها نیز فرایندی ساده و بدون هزینه نیست. برای آنکه یک اثر نمایشی به محصولی مناسب برای پخش تبدیل شود، به نورپردازی، تصویربرداری، گروه فنی و امکانات تخصصی نیاز است.

وی به همین دلیل، نمی‌توان انتظار داشت هر اجرای صحنه‌ای بدون در نظر گرفتن الزامات فنی، به‌راحتی به محتوایی مناسب برای نمایش در تلویزیون یا محیط آموزشی تبدیل شود.

برومند همچنین به ضرورت به‌روزرسانی محتوای نمایشی اشاره کرد و یادآور شد که کودکان امروز با کودکان یک دهه قبل تفاوت دارند. آثار قدیمی، حتی اگر در زمان تولید خود موفق بوده باشند، لزوماً پاسخ‌گوی تمام نیازها و تجربه‌های نسل جدید نیستند.

برومند ادامه داد : در این میان، مدرسه می‌تواند یکی از مهم‌ترین مسیرهای دسترسی فراگیر کودکان به تئاتر باشد؛ زیرا برخلاف بسیاری از برنامه‌های فرهنگی که حضور در آن‌ها به تصمیم و توان اقتصادی خانواده وابسته است، مدارس امکان ارتباط با تعداد زیادی از کودکان در مناطق مختلف را فراهم می‌کنند.البته استفاده از ظرفیت مدارس به برنامه‌ریزی مشترک میان نهادهای فرهنگی و آموزشی نیاز دارد؛ از انتخاب آثار متناسب با گروه سنی گرفته تا فراهم‌کردن امکانات نمایش، طراحی برنامه‌های بازدید از سالن‌ها و حتی اجرای نمایش در فضای مدرسه.

برومند تأکید کرد که این ارتباط هنوز به شکل مطلوب برقرار نشده و سهم آموزش و پرورش در توسعه تئاتر کودک همچنان موضوعی جدی و نیازمند بررسی مستقل است.این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که اگر قرار باشد تئاتر کودک به بخشی از تجربه عمومی نسل جدید تبدیل شود، نمی‌توان تمام مسئولیت آشنایی کودکان با این هنر را بر دوش خانواده‌ها یا گروه‌های نمایشی گذاشت.

جذابیت، شرط نخست انتقال پیام به مخاطب کودک

در بخش دیگری از گفت‌وگو، برومند در پاسخ به پرسشی درباره کیفیت برخی آثار نمایشی و ضرورت توجه به مخاطب کودک، بر اهمیت جذابیت و سرگرم‌کنندگی تأکید کرد.

او معتقد بود تئاتر کودک، فارغ از اینکه در چه گروه سنی و با چه موضوعی تولید می‌شود، در وهله نخست باید بتواند با مخاطب خود ارتباط برقرار کند.

به گفته برومند، اثری که نتواند توجه کودک را جلب کند و برای او تجربه‌ای لذت‌بخش و سرگرم‌کننده فراهم آورد، نمی‌تواند انتظار داشته باشد که مفاهیم مورد نظرش به‌درستی به مخاطب منتقل شوند.

وی برای توضیح این مسئله از مثالی درباره غذا و تغذیه استفاده کرد: همان‌طور که کسی برای دریافت مواد مغذی به‌تنهایی به رستوران نمی‌رود و ابتدا به دنبال غذایی خوش‌طعم است، اثر هنری نیز باید پیش از هر چیز برای مخاطب خود جذاب باشد تا پیام و محتوای آن فرصت تأثیرگذاری پیدا کند.

این نگاه، بر ضرورت فاصله‌گرفتن از تصور رایجی تأکید می‌کند که گاهی تئاتر کودک را صرفاً ابزاری برای آموزش مستقیم و انتقال پیام‌های اخلاقی می‌داند.

در واقع، کودک برای ارتباط با اثر نمایشی نیازمند تجربه‌ای زنده، سرگرم‌کننده و متناسب با جهان خود است. پیام آموزشی یا اجتماعی زمانی می‌تواند در چنین اثری اثرگذار باشد که در دل داستان، شخصیت‌پردازی، بازی، طراحی صحنه و تجربه تماشاگر جای بگیرد.

برومند همچنین با اشاره به شرایط دشوار سال گذشته، شادکردن کودکان و ایجاد امید و نشاط در آن‌ها را از مسئولیت‌های مهم هنرمندان دانست. 

او تأکید کرد که هنر کودک باید بتواند فضایی برای آرامش، خنده، نشاط و فاصله‌گرفتن موقت از فشارهای روحی و اجتماعی فراهم کند.

در عین حال، او نسبت به قضاوت یکسان درباره تمام آثار هشدار داد و یادآور شد که ضعف احتمالی برخی تولیدات را نباید به کل جریان تئاتر کودک تعمیم داد. به اعتقاد او، گروه‌های تازه‌کار نیز در مسیر تجربه و فعالیت مستمر می‌توانند به‌تدریج توانایی‌های خود را ارتقا دهند.

مسئولیت اجتماعی شهرداری‌ها؛ از اختصاص فضای شهری تا ساخت بلک‌باکس

برومند در جمع‌بندی صحبت‌های خود، بار دیگر به نقش نهادهای عمومی در ایجاد زیرساخت‌های فرهنگی بازگشت و تأکید کرد که نمی‌توان از نسل جوان و کودکان انتظار داشت در محیطی که فرصت و امکانات کافی برای رشد در اختیارشان قرار نگرفته، به‌درستی با هنر ارتباط برقرار کنند.

او معتقد بود مسئولیت فراهم‌کردن شرایط مناسب برای فعالیت‌های فرهنگی، تنها بر عهده هنرمندان یا وزارتخانه‌های مرتبط نیست و شهرداری‌ها نیز باید در این زمینه نقش جدی‌تری ایفا کنند.

به گفته برومند، در بسیاری از نقاط دنیا، مدیریت شهری یکی از بازیگران اصلی توسعه امکانات فرهنگی است و شهرداری‌ها می‌توانند با اختصاص فضا، حمایت از گروه‌های هنری و فراهم‌کردن امکانات اجرایی، زمینه حضور هنر در زندگی شهروندان را تقویت کنند.

او همچنین به ظرفیت صنایع، کارخانه‌ها و مجموعه‌های اقتصادی برای ایفای مسئولیت اجتماعی اشاره کرد و خواستار ایجاد سازوکارهایی شد که سرمایه‌گذاری شرکت‌ها در فعالیت‌های فرهنگی و هنری، از حمایت‌های قانونی و مشوق‌های لازم برخوردار شود.

برومند معتقد بود تا زمانی که چنین حمایت‌هایی در قالب سازوکارهای روشن و قابل اجرا تعریف نشوند، بسیاری از مجموعه‌های اقتصادی ترجیح می‌دهند منابع خود را در حوزه‌هایی هزینه کنند که بازده تبلیغاتی و رسانه‌ای بیشتری برایشان داشته باشد.

از نظر او، حمایت از تئاتر کودک باید به یک مسئولیت اجتماعی قابل پیگیری تبدیل شود؛ مسئولیتی که در آن شهرداری‌ها، صنایع، شرکت‌ها و نهادهای فرهنگی بتوانند در کنار یکدیگر برای ایجاد امکانات پایدار اقدام کنند.

برومند در ادامه، بر ضرورت ایجاد سالن‌های کوچک اما مجهز در شهرهای مختلف تأکید کرد و گفت که برای آغاز یک جریان فعال تئاتر کودک، لزوماً به سالن‌های بزرگ و پرهزینه نیاز نیست.

او ایجاد فضاهایی در مقیاس بلک‌باکس را یکی از راهکارهای عملی دانست؛ سالن‌هایی کوچک و انعطاف‌پذیر که با برخورداری از امکانات اولیه، قابلیت میزبانی از اجراهای متنوع را دارند.

به گفته برومند، چنین فضاهایی باید حداقل امکانات لازم از جمله صحنه مناسب، اتاق گریم، اتاق لباس و تجهیزات پایه را داشته باشند تا گروه‌های نمایشی بتوانند بدون مواجهه با محدودیت‌های جدی، آثار خود را اجرا کنند. این پیشنهاد از آن جهت اهمیت دارد که در بسیاری از شهرها، ایجاد یک سالن کوچک و چندمنظوره می‌تواند در مقایسه با ساخت مجموعه‌های بزرگ فرهنگی، راهکاری عملی‌تر و قابل دسترس‌تر باشد.

وی اضافه کرد: با این حال، مسئله اصلی تنها ساخت سالن نیست؛ این فضاها باید برنامه اجرایی مستمر داشته باشند، در اختیار گروه‌های فعال قرار بگیرند و امکان حضور مخاطب در طول سال را فراهم کنند. سالنی که تنها در زمان برگزاری جشنواره فعال باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی به توسعه پایدار تئاتر در یک شهر منجر شود.

جشنواره؛ نقطه اتصال جریان‌های نمایشی، نه جایگزین اجرای عمومی
 
مجموع صحبت‌های مطرح‌شده در این نشست، بار دیگر این پرسش را برجسته کرد که نسبت جشنواره‌های هنری با جریان واقعی تولید و اجرای آثار در کشور چیست؟

جشنواره‌ها می‌توانند فرصت ارزشمندی برای معرفی آثار، کشف استعدادها، تبادل تجربه و ایجاد ارتباط میان گروه‌های نمایشی باشند. اما اگر فعالیت هنری در شهرهای مختلف تنها به زمان برگزاری جشنواره محدود شود، بخش مهمی از ظرفیت این رویدادها بلااستفاده باقی می‌ماند.

از این منظر، جشنواره تئاتر کودک و نوجوان باید بتواند به تقویت یک شبکه مستمر از گروه‌های نمایشی، سالن‌ها، مراکز آموزشی، مخاطبان و حامیان فرهنگی کمک کند.

آمار بیش از ۴۵۰ اثر رسیده به دبیرخانه سی‌ویکمین دوره، نشان می‌دهد که ظرفیت تولید در میان هنرمندان کشور قابل توجه است؛ اما این ظرفیت زمانی به یک جریان فرهنگی فراگیر تبدیل می‌شود که امکان اجرای عمومی، ارتباط با مخاطب و تداوم فعالیت گروه‌ها نیز فراهم باشد.

همچنین، گسترش عدالت فرهنگی مستلزم آن است که سیاست‌گذاری‌ها با توجه به تفاوت‌های جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی مناطق مختلف انجام شود. نسخه واحد برای همه شهرها لزوماً پاسخ‌گو نیست؛ ممکن است یک منطقه به سالن تخصصی نیاز داشته باشد، منطقه‌ای دیگر بتواند از ظرفیت فضاهای باز استفاده کند و در نقطه‌ای دیگر، تقویت ارتباط مدارس با گروه‌های نمایشی اولویت اصلی باشد.

آنچه در تمام این راهکارها مشترک است، ضرورت عبور از نگاه مقطعی و حرکت به سمت برنامه‌ریزی بلندمدت است.

از حق تماشای تئاتر تا حق تجربه فرهنگ 

نشست«توزیع ناعادلانه امکانات فرهنگی در کشور» را می‌توان تلاشی برای بازتعریف مسئله تئاتر کودک در سطحی فراتر از تولید و اجرا دانست.
 
در این گفت‌وگو، مرضیه برومند از شکاف میان تولید گسترده آثار و محدودیت دسترسی کودکان به تئاتر سخن گفت؛ منصور ساعی نقش سرمایه فرهنگی خانواده‌ها، تجربه‌های بومی و نظام آموزشی را در شکل‌گیری ذائقه هنری جامعه بررسی کرد و مرضیه ادهم نیز بر اهمیت مطالبه‌گری محلی، ظرفیت کنشگری شهرستان‌ها و ضرورت استفاده هدفمند از منابع و حمایت‌های اجتماعی تأکید داشت.
هر سه دیدگاه، از مسیرهای متفاوت به یک مسئله مشترک می‌رسند: توسعه فرهنگی بدون مشارکت جامعه، دسترسی عمومی و زیرساخت پایدار امکان‌پذیر نیست.
 

اگر قرار است کودکان در سراسر کشور با هنر آشنا شوند، نمی‌توان این مسئولیت را صرفاً به حضور اتفاقی یک گروه نمایشی در جشنواره یا انتشار چند اثر در رسانه‌ها محدود کرد. این آشنایی باید در زندگی روزمره آن‌ها حضور داشته باشد؛ در مدرسه، در محله، در سالن‌های نمایش، در فضاهای عمومی و در برنامه‌های فرهنگی شهر.

ر چنین شرایطی، عدالت فرهنگی نه فقط به معنای توزیع امکانات، بلکه به معنای فراهم‌کردن امکان مشارکت و تجربه هنری برای کودکانی است که در نقاط مختلف کشور زندگی می‌کنند.

سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان همدان، با شعار «حال خوب بچه‌های امروز، حال خوب ایران فرداست»، در آستانه برگزاری قرار دارد. اما آنچه از دل این نشست بیرون آمد، پرسشی است که پاسخ آن به روزهای برگزاری جشنواره محدود نمی‌شود: پس از پایان رویداد و جمع‌شدن گروه‌های نمایشی، چه چیزی در شهرهای مختلف کشور باقی خواهد ماند؟

پاسخ این پرسش را باید در تعداد سالن‌های فعال، استمرار اجراهای عمومی، ارتباط مدارس با تئاتر، حمایت از گروه‌های بومی و امکان دسترسی کودکان به آثار نمایشی جست‌وجو کرد.

شاید مهم‌ترین نتیجه این نشست همین باشد که آینده تئاتر کودک را نمی‌توان تنها روی صحنه جشنواره‌ها ساخت؛ این آینده به صحنه‌هایی در شهرهای کوچک و بزرگ ایران نیاز دارد، صحنه‌هایی که در تمام طول سال برای کودکان روشن بمانند.
 
رها اردشیری

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار