نسخ خطی؛ از میراث دیروز تا مسئله امروز
تهران (پانا) - هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی پس از چند سال وقفه با شعار «میراث دیروز، اندیشه امروز» برگزار شد و سخنرانان این مراسم بر ضرورت حفظ و گردآوری نسخ خطی، دسترسی پژوهشگران به این آثار و استفاده از ظرفیتهای کمترشناختهشده آنها برای شناخت تاریخ، فرهنگ و پاسخ به نیازهای امروز تأکید کردند.
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، با تأکید بر اینکه اهمیت نسخ خطی فراتر از مطالعه تاریخ گذشته است، گفت: «نسخههای خطی صرفاً مباحث تاریخی و گذشته را دربر نمیگیرند و تفحص در تاریخ علم میتواند از مهمترین زمینههای بهرهگیری از این میراث باشد. این موضوع میتواند برای جامعه ما که با گسست فرهنگی میان نسلهای مختلف مواجه است، اهمیت ویژهای داشته باشد.»
وی با اشاره به وقفه چندساله در برگزاری آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی افزود: «این آیین از سال ۱۳۹۳ بهصورت دوسالانه برگزار شد و در سالهای ۱۳۹۵ و ۱۳۹۷ نیز ادامه پیدا کرد، اما پس از آن بهدلیل کرونا و برخی مشکلات دیگر برگزار نشد. سال گذشته تصمیم گرفته شد این عقبماندگی جبران شود و یک دوره ششساله مورد بررسی و داوری قرار گرفت.»
امیرخانی همچنین از راهاندازی سایت فهرستگان جامع نسخ خطی از ابتدای مهر خبر داد و اظهار کرد: «یکی از گلایههایی که از ما میشود مربوط به سایت نسخ خطی و بانک اطلاعاتی سازمان است که با مشکلات فنی و امنیتی مواجه بود. از دوستان حوزه فناوری اطلاعات قول گرفتهام که از اول مهر، سایت فهرستگان جامع نسخ خطی با امکانات بهتر و بیشتر در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تأکید بر ضرورت توسعه مجموعههای نسخ خطی کشور گفت: «در حوزه گردآوری، چه در قالب اهدا، چه امانت و چه خرید، دست یاری شما عزیزان را میفشاریم. هم و غم سازمان این است که این نسخهها حفظ شوند و بالاخره باید جایی باشد که این نسخهها در آنجا گردآوری شوند.»
وی از افزوده شدن مجموعههایی ارزشمند به گنجینه سازمان نیز خبر داد و افزود: «دو مجموعه بسیار خوب به مجموعه سازمان اضافه شده که هنوز بهطور رسمی اعلام نشده است. در حوزه اسناد نیز مجموعه کامل اسناد میرزا علیاصغر خان امینالسلطان از نوادگان ایشان خریداری شده و در ساختمان گنجینه اسناد نگهداری میشود. این مجموعه میتواند بخشهایی از تاریخ معاصر را دچار تحول کند.»
امیرخانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تجلیل از حجتالاسلام سیدعلی صدرایی خویی گفت: «بسیار خوشحالیم که از چهرهای مانند جناب آقای صدرایی خویی قدردانی میشود. قطعاً سالیان سال همه ما از برکات علمی ایشان برخوردار خواهیم بود. چیزی که درباره این عزیز واقعاً قابل گفتن است، فروتنی و تواضعی است که دارند و این از نکات بسیار برجسته ایشان است.»
مسعود معینیپور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به نسخ خطی گفت: «باید به این پرسش مهم پاسخ دهیم که چگونه میتوان از این میراث ارزشمند برای زندگی انسان معاصر و نسل جدید بهره گرفت. نسخههای خطی نباید صرفاً موضوعی گذشتهنگر باشند، بلکه باید بتوانیم ظرفیت آنها را در پاسخ به نیازهای جامعه امروز به کار بگیریم.»
وی افزود: «اگر قرار است این فعالیتها ادامه پیدا کند، باید نظمی مسئلهمحور و مبتنی بر نیازهای اجتماعی داخلی و بینالمللی شکل بگیرد تا بررسی آثار در حوزههای مختلف ادبیات و علوم بتواند متناسب با شعاری که داریم، یعنی میراث دیروز، اندیشه فردا، به نیازهای جامعه پاسخ دهد.»
معینیپور همچنین بر ضرورت ایجاد شبکه ارتباطی میان پژوهشگران و مراکز دارنده نسخ خطی تأکید کرد و گفت: «شبکه ارتباطی میان کسانی که دانایی و اطلاعات این حوزه را در اختیار دارند، هنوز ضعیف و کماثر است. باید میان کتابخانهها و مراکز علمی و پژوهشگران یک شبکه ارتباطی شکل بگیرد تا آثار ناشناخته شناسایی و امکان استفاده از آنها فراهم شود.»
وی با اشاره به نمونهای از یک اثر ناشناخته درباره جنگ قزلباشها و پرتغالیها اظهار کرد: «در بررسی یک موضوع تاریخی مربوط به حدود ۴۰۰ سال پیش، به یک اثر منظوم درباره جنگ صفویان و پرتغالیها رسیدم که در کشور در دسترس نبود و دارای نگارگریهای ارزشمندی بود. چنین نمونههایی نشان میدهد که چه ظرفیتهایی هنوز در میان آثار موجود وجود دارد که باید شناسایی و معرفی شوند.»
حسین معصومی همدانی، پژوهشگر تاریخ علم، نیز با اشاره به وجود نسخههای خطی در مجموعههای خانوادگی و شخصی گفت: «احتمالاً کتابهای زیادی در ایران هنوز به کتابخانههای عمومی ملحق نشدهاند و همچنان در دست خانوادهها و اشخاص هستند. باید کاری کنیم که صاحبان این آثار احساس اطمینان کنند و بدانند اگر این آثار را به دستگاههای عمومی و کتابخانهها بسپارند، هم ارزش آنها حفظ میشود و هم از نظر معنوی مورد حمایت قرار میگیرند.»
وی افزود: «باید این انگیزه در افراد تقویت شود که اگر میتوانند، این آثار را در اختیار مراکز عمومی قرار دهند و کمتر شاهد خروج چنین آثاری از کشور باشیم. بسیاری از مجموعههای نسخ خطی کتابخانههای ما نیز حاصل انگیزههای شخصی بزرگانی بوده که در دورههای مختلف به گردآوری این آثار پرداختهاند.»
معصومی همدانی با بیان اینکه ارزش نسخههای خطی تنها به متن اصلی آنها محدود نمیشود، اظهار کرد: «وقتی از نسخه خطی صحبت میکنیم، معمولاً اولین فایدهای که به ذهن میآید تصحیح متن است، اما غیر از تصحیح، نسخههای خطی اطلاعات بسیار زیادی دارند. حاشیهها، نشانههای تملک و انتقال نسخهها، نوع کاغذ و حتی پراکندگی زمانی نسخهها میتواند برای شناخت تاریخ علم، آموزش، تاریخ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بسیار مهم باشد.»
وی ادامه داد: «بررسی حواشی نسخههایی که بهعنوان کتاب درسی استفاده میشدند، نشان میدهد این کتابها چگونه منتقل میشدند، چه پرسشهایی برای خوانندگان ایجاد میکردند و چه کسانی تلاش میکردند نکات ناگشوده آنها را توضیح دهند.»
این پژوهشگر تاریخ علم همچنین بر توجه به آثار چاپ سنگی و دیگر متون نادر تأکید کرد و گفت: «نباید تصور کنیم که فقط نسخههای خطی ارزشمند هستند. نسخههای چاپ سنگی و هر کتاب یا متنی که به دلیلی نادر باشد نیز میتواند همان اندازه برای پژوهش و شناخت تاریخ فرهنگی و علمی اهمیت داشته باشد.»
وی افزود: «از این فعالیتها نباید انتظار فایده فوری برای گشایش مسائل زندگی داشته باشیم. آنچه از این مطالعات به دست میآید، تا حد زیادی شناخت هویت تاریخی و فرهنگی ما و شناخت عناصر سازنده شخصیت تاریخی جامعه است و این خود دستاورد کمی نیست.»
حجتالاسلام سیدعلی صدرایی خویی، پژوهشگر، کتابشناس، فهرستنگار و مصحح و چهره ویژه این دوره از بزرگداشت حامیان نسخ خطی، نیز با اشاره به سالها فعالیت خود در این حوزه گفت: «من همیشه معتقدم نسخه را باید خواند، نوشت، حاشیههای آن را دید و بررسی کرد که نسخه چگونه به دست ما رسیده، چه کسی آن را نوشته و در چه شرایطی مورد استفاده قرار گرفته است.»
وی با تأکید بر اهمیت معرفی و در دسترس قرار دادن نسخهها اظهار کرد: «من راضی نیستم افرادی نسخهای را در اختیار داشته باشند و اجازه ندهند دیگران از آن استفاده کنند یا آن را چاپ کنند. اگر نسخهای ارزشمند است، باید امکان معرفی و بهرهبرداری از آن برای دیگران فراهم شود.»
صدرایی خویی با اشاره به تجربه خود در شناسایی برخی نسخههای ناشناخته افزود: «گاهی یک نسخه میتواند نگاه ما را به یک موضوع تاریخی و علمی تغییر دهد. در مواردی نسخهای پیدا شده که اطلاعاتی در آن وجود داشته که در منابع دیگر دیده نشده و همین موضوع میتواند مسیر پژوهش را تغییر دهد.»
وی همچنین نسخههای خطی را عاملی برای ارتباط میان فرهنگها دانست و گفت: «نسخه خطی رابطه بین فرهنگها و گفتوگوی تمدنهاست. ما میتوانیم با نسخههای خطی با کشورهای دیگر گفتوگو کنیم و نشان دهیم که این آثار چگونه میان سرزمینها و فرهنگهای مختلف رفتوآمد داشتهاند.»
صدرایی خویی با اشاره به نمونههایی از اسناد و نسخههای مرتبط با روابط ایران و دیگر کشورها اظهار کرد: «اگر نسخههای خطی و اسناد را درست معرفی کنیم، میتوانند زمینه تفاهم میان کشورها را فراهم کنند و جوانان بدانند که این میراث فقط متعلق به گذشته نیست و برای آینده نیز ظرفیتهای فراوانی دارد.»
وی در پایان بر ضرورت باز شدن مسیر دسترسی به این آثار تأکید کرد و گفت: «امیدوارم چاپخانهها و مراکز نگهداری، درهای خود را باز کنند و نسخههایی که با بودجه عمومی خریداری شدهاند، محبوس نمانند. هیچ دلیلی ندارد نسخهای که میتواند به پژوهشگران کمک کند، در دسترس نباشد. امیدوارم این جلسات مقدمهای باشد برای اینکه نسخههای خطی بیشتر در دسترس جوانان و پژوهشگران قرار بگیرد.»
هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی با هدف تجلیل از فعالان و آثار برتر حوزه حفظ، احیا، معرفی و پژوهش نسخ خطی و بزرگداشت مقام علمی حجتالاسلام سیدعلی صدرایی خویی، پس از چند سال وقفه در تالار قلم مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
رها اردشیری
ارسال دیدگاه