حسین شکیبراد، فعال حوزه نوجوان، از آسیبهای برنامهسازی قرآنی برای کودک و نوجوان میگوید
آموزش خشک، کودک را از قرآن فراری میدهد
تهران (پانا) - نسل جدید نه از معنویت گریزان است و نه از قرآن؛ آنچه بین کودک امروز و مفاهیم دینی فاصله انداخته، شیوه روایت ماست.
حسین شکیبراد، فعال حوزه نوجوان و تولیدکننده برنامههای تلویزیونی، معتقد است برنامههای قرآنی سالهاست بیش از آنکه زبان کودک را بشناسند، بر آموزش مستقیم و قالبهای رسمی تکیه کردهاند؛ در حالی که تجربههایی مانند «محفل ستارهها» نشان میدهد میتوان بدون فاصله گرفتن از مفاهیم دینی، آنها را با زبانی نزدیکتر به دنیای کودک روایت کرد.
نسل جدید، معنویت را میخواهد؛ تحکم را نه
ریشه بخشی از ناکامی برنامههای معارفی و قرآنی کودک و نوجوان در ضعف شناخت از مخاطب امروز نهفته است. اگرچه بسیاری از ویژگیهای کودکان در همه نسلها مشترک بوده، اما نسل جدید بیش از گذشته به تجربه، هیجان، تنوع و کشف نیاز دارد و همین ویژگیها باید مبنای طراحی برنامههای دینی قرار گیرد.
شکیبراد معتقد است کودک امروز بیش از آنکه دینگریز باشد، از شیوههای تحکمی، آموزشهای خشک و بیان مستقیم فاصله میگیرد. او همچنان به دنبال آرامش، ارتباط با خدا و تجربه معنویت است، اما زمانی که این مفاهیم در قالب نصیحت، اجبار یا نگاه از بالا به پایین ارائه شوند، بین مخاطب و محتوا فاصله ایجاد میشود؛ فاصلهای که حتی میتواند موضوعی مانند قرآن را نیز برای کودک کمجاذبه کند.
درواقع، هر برنامهای که بخواهد در حوزه قرآن موفق باشد، باید زبان کودک را بشناسد و نیازهای روحی و روانی او را در نظر بگیرد. هیجان، شادی، تنوع و تجربه، نیازهای طبیعی این گروه سنی است و نمیتوان انتظار داشت بدون توجه به این ویژگیها، ارتباطی پایدار با مخاطب شکل بگیرد.
وقتی کمیت جای کیفیت را گرفت
این فعال حوزه نوجوان، بخشی از مشکلات امروز را ناشی از برداشتهای ناقص در حوزه آموزش قرآن میداند. او با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر گسترش حفظ و مفاهیم قرآن میگوید: این مطالبه ارزشمند، در مقاطعی، بیشتر به افزایش آمار حافظان قرآن تعبیر شد؛ در حالی که کمتر به انگیزه، علاقه و ویژگیهای فردی کودکان توجه شد.
بسیاری از حافظان موفق قرآن علاوه بر تلاش، از استعداد، زمینه خانوادگی و انگیزههای شخصی برخوردار بودهاند و نمیتوان همان مسیر را بدون در نظر گرفتن تفاوتهای فردی برای همه کودکان تجویز کرد. اگر شور و شوق از فرآیند آموزش قرآن حذف شود، صرف افزایش تعداد حافظان، نمیتواند به تربیت قرآنی منجر شود.
«محفل ستارهها» زبان دیگری را امتحان کرد
شکیبراد در ادامه، «محفل ستارهها» را یکی از تجربههای متفاوت سالهای اخیر در برنامهسازی قرآنی دانست؛ تجربهای که تلاش کرده از قالبهای مرسوم فاصله بگیرد و قرآن را در فضایی نزدیکتر به دنیای کودک و نوجوان روایت کند.
این برنامه با بهرهگیری از رقابت، شوخی، نشاط، حضور چهرههای محبوب و ایجاد فضای تعاملی، تلاش کرده مفاهیم قرآنی را در کنار مؤلفههایی قرار دهد که برای مخاطب کودک جذابیت دارد. در این برنامه قرآن به حاشیه نرفته، بلکه در بستری ارائه شده که مخاطب با آن احساس نزدیکی بیشتری میکند.
او معتقد است همین تغییر زبان روایت، باعث شده کودک پیش از آنکه احساس کند در حال حضور در یک کلاس آموزشی است، با فضای برنامه ارتباط برقرار میکند و در کنار آن، با مفاهیم قرآنی نیز همراه میشود.
قرآن را نباید با جایزه معامله کرد
این فعال حوزه نوجوان در عین حال نسبت به وابسته شدن بیش از اندازه ارتباط کودک با قرآن به فضای مسابقه و جایزه هشدار داد و گفت: اگر علاقه کودک تنها در سایه هیجان، رقابت یا پاداش شکل گیرد، با از بین رفتن آن فضا، انگیزه هم کاهش خواهد یافت.
او با اشاره به تجربههایی مانند «زندگی با آیهها» و دیگر فعالیتهای قرآنی کشور، تأکید کرد که هدف نهایی باید آن باشد که قرآن به بخشی از سبک زندگی خانوادهها و کودکان تبدیل شود، نه اینکه تنها در قالب یک مسابقه یا برنامه تلویزیونی معنا پیدا کند.
او در همین زمینه به خاطرهای از حجتالاسلام علیرضا پناهیان اشاره کرد و گفت: ایشان نقل میکردند که در یکی از مدارس، برای حضور دانشآموزان در نماز جماعت کارت هدیه و امتیاز در نظر گرفته بودند. روز بعد، ایشان پیشنهاد متفاوتی مطرح میکنند و میگویند این بار هر دانشآموزی که میخواهد در نماز جماعت شرکت کند، باید مبلغی هم پرداخت کند. برخلاف انتظار مسئولان مدرسه، بسیاری از دانشآموزان نهتنها در نماز جماعت حاضر شدند، بلکه حاضر بودند هزینه آن را نیز بپردازند.
درواقع، نتیجه آن شده بود که دانشآموزان حتی بدون دریافت پاداش هم برای حضور در نماز جماعت انگیزه داشتند و این تجربه نشان میدهد جایزه میتواند آغازگر مسیر باشد، اما نباید به شرط اصلی ارتباط کودک با فعالیتهای دینی تبدیل شود؛ زیرا در این صورت، ارزش خودِ عمل دینی تحتالشعاع پاداش قرار میگیرد.
رسانه، آغاز راه است؛ نه پایان آن
شکیبراد با تأکید بر اینکه نباید تمام مسئولیت تربیت دینی را بر دوش رسانه گذاشت، اظهار کرد: برنامههای تلویزیونی تنها میتوانند جرقه اولیه علاقه را در ذهن کودک ایجاد کنند. استمرار این مسیر، نیازمند همراهی خانواده، مدرسه، مربیان و مجموعههای فرهنگی است.
اگر از یک برنامه تلویزیونی انتظار داشته باشیم تمام ضعفهای نظام آموزشی، خانواده و نهادهای تربیتی را جبران کند، هم انتظار نادرستی شکل گرفته و هم خود برنامه با آسیب مواجه خواهد شد. به عبارتی، زمانی میتوان از موفقیت یک برنامه قرآنی سخن گفت که آن برنامه بتواند ارتباط اولیه کودک با قرآن را شکل دهد و این ارتباط، در ادامه با همراهی دیگر نهادهای تربیتی به بخشی از سبک زندگی او تبدیل شود؛ مسیری که در آن، قرآن نه محصول اجبار و جایزه، بلکه انتخابی آگاهانه و ماندگار باشد.
ارسال دیدگاه