رمانتیسم مادرانه؛ نقطه آغاز ادبیات کودک و نوجوان
خبرگزاری پانا: در آغاز مادر قصهگو بود و کودک شنونده، بعد کتاب کودک بود و کودک خواننده با کتاب کودک، آموزگار آمد تا به کودک در خواندن و فهم کتاب یاری رساند، بعد آدم بزرگها به کتاب علاقهمند شدند و این علاقهمندی بود که به خلق داستانها و پدید آمدن ادبیات کودک انجامید.
به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا، تعریف ادبیات کودک در بطن کوششی که این ادبیات به آن معطوف است، قرار دارد.
ادبیات کودک به گروهی از کتابها گفته میشود که هستی آنها به طور کامل به روابط فرضیشان با مخاطبی ویژه ـ یعنی کودک ـ وابسته است.
بنابراین زیر بنای تعریف ادبیات کودک با هدف مشخص میشود این ادبیات میخواهد چیزی ویژه باشد، زیرا همین ویژگی است که آن را با مخاطب خویش یعنی کودک ارتباط میدهد ادبیات کودک بیش از هر چیز حاکی از آن است که نمیتوانیم دو واژه تشکیل دهنده عبارت را یعنی (کودک) و (ادبیات) را از هم جدا کنیم.
هر دو کلمه در عبارت ادبیات کودک در جهت و به خاطر هدفهای قلمرویی که بدان تعلق دارند، یکدیگر را بهطور کامل تعدیل میکنند و موجب تغییر معنای یکدیگر میشوند.
خلاصه اینکه «کودک» «ادبیات کودک» سازهای ویژه از کودک است که از هیچ راهی به کودکان دیگر (برای نمونه، آنگونه که در تعلیم و تربیت، روانشناسی، جامعه شناسی، تاریخ و هنر یا ادبیات مطرح میشوند) ارتباط ندارد.
همچنین «ادبیات» «ادبیات کودک» تصور ویژهای از ادبیات است که به هیچگونه ادبیاتی به ویژه ادبیات بزرگسالان ربطی ندارد.
جداکردن کتاب کودک از کتب آموزشی هدف ادبیات کودک
سارا بختیاری -نویسنده و پژوهشگر ادبی- درباره ادبیات کودک معتقد است: نخستین و بناییترین گام منتقدان در تعریف «ادبیات کودک» که هنوز نیز در بحثهای مربوط به کتابهای کودکان تاکیدی عمده بر آن میشود جدا کردن «ادبیات کودک» در کتابهایی است که آنها برای آموزش یا هدفهای تربیتی به کار میبرند.
بختیاری ادامه میدهد: منظور من از «کتاب کودک» آثار چاپ شدهای است که هدف آشکار آنها مدت بخشیدن به کودک است و نه آموزش دادن به او یا تبدیل او به کودکی مودب، ساکت و خوب برای منتقد ادبیات کودک ویژگی برجسته این نوع از ادبیات این است که این ادبیات با کودک خواننده از راه سرگرمی و جذابیت ذاتی خود سخن میگوید و نه از راه پیامهایی آموزشی که برای کودک، تنها مزاحم، سرکوبگرانه و کسل کنندهاند.
وی میافزاید: این ویژگی اغلب همچون وسیله اصلی نشان دادن کتابهای «ادبی» کتابهای کودکان در نظر گرفته میشود. نباید انتظار داشته باشیم که داستان کودکان، خطا به بحثهای ارزشی و یا رساله ای جامعه شناختی باشد. بلکه مانند آثار مستقل هنری باید بگذاریم آنها به سبک خود برای تخیل، ذهن و قلب کودک جذاب باشند.
این پژوهشگر ادبی میگوید: اگر نویسندهای از بیان آنچه به طور واقعی احساس میکند، ناتوان است، اگر او نمیتواند در گسترش یک درد نباید دقیق باشد چنین رویکردی منجر به کاهش کیفیت کتاب کودک در مقام یک جریان ادبی میشود.
حس لطیف مادرانه نقطه آغاز شعر و داستان کودکانه
عرفان نظرآهاری-نویسنده و شاعر- درباره شعر کودک میگوید: شعر کودک به لحاظ قالب، موضوع، صور خیال و واژگان با شعر سایر گروههای سنی متفاوت است. چرا که در این نوع از شعر دایره واژگان کمتر و صورخیال از پیچیدگی کمتری برخوردارند؛ شعرها موضوعاتی به غایت موثر دارند و اشتیاقهای انسانی را به شیوهای روشن و عالی به نمایش میگذارند.
وی ادامه میدهد: در اشعار، روحی متعالی و بزرگ دیده میشود که خوانندگان را افسون و این حسن را در آنان بر میانگیزد که حرکتی فراتر از عقل و ماهیت خویش دارند.
تجربه زنانگی و مادرانگی موجب شکوفایی ادبیات کودک
نویسنده «لیلی نام تمام دختران زمین است» میافزاید: وقتی به سابقه زنان شاعر در تاریخ نگاه میکنیم میبینیم که به دلیل مردانه بودن فضای ادبیات و اجتماع در کل جهان، زنان مجال کمتری برای عرصه اندیشههای خود به صورت شعر یافتهاند اما ادبیات شفاهی همواره عرصه شاعران گمنام و بی نشان زن بوده است.
وی معتقد است: لالاییها، ترانه متلها، ترانه مثلها، ترانه نوازشها، ترانه نیایشها محل بروز استعدادهای زنان بودهاند؛ در شعر معاصر و نوجوان هم تعداد زنان از مردان کمتر بوده است اما به ویژه در شعر کودک و خردسال، از شاعران موفق این عرصه بودهاند، چون تجربه زنانگی و مادرانگی به آنها کمک کرده است تا حسهای لطیفتری را منتقل کنند.
نظرآهاری میگوید: البته ناگفته نماند که شاعر این توانایی را دارد که خود را جای هر کس و یا هر چیزی بگذارد، بنابراین یک شاعر زن میتواند مردانه ببیند و برعکس بهطور مثال افسانه شعبان نژاد، شکوه قاسم نیا و ناصر کشاورز هر سه لالایی سروده اند، در واقع ناصر کشاورز توانسته است خود را در جایگاه مادران قرار دهد و لالایی بسراید چون شاعری بر حسش غلبه کرده است.
وی توضیح میدهد: کتابهای کودکان بهطور عمومی کوتاهتر هستند، مقابل به فعال بودن دارند تا منفعل بودن، گفت و گو و حادثه را بر توصیف و درونگری ترجیح میدهند.
نویسنده «پیامبری از کنار خانه ما رد شد» میگوید: قاعدتا داستانها قهرمان دارند، از قواعد به گونهای چشمگیر استفاده میکنند. داستان از راه طرحی اخلاقی و ر وشن که معمولا داستان بزرگسالان فاقد آن است به پیش میرود. کتابهای کودکان در دنیا خوش بینانه دارند و از بدبینی پرهیز میکنند، زبان آنها کودک محور است. طرح آنها از نظمی بهطور کامل متمایز برخوردار است، به احتمالات در آنها توجهی نمیشود و به گونهای بی پایان میتوانند به جادو، تخیل، سادگی و ماجرا بپردازند.
کتاب و ادبیات کودک کمتر از کتاب بزرگسالان نیست
وی تاکید میکند: کتابهای کودکان نه دقتشان از کتابهای بزرگسالان کمتر است و نه با عواطفی متفاوت یا ساده تر درگیر هستند در واقع چیزی به عنوان عاطفه بزرگسالان وجود ندارد و ادبیات کودک به همه گونه های عواطف می پردازد.
از نظر محتوایی نیز تفاوت چندانی میان ادبیات کودک و بزرگسال نیست، جنگ، ناتوانی، فقر، ظلم و خلاصه تمام جنبه های خشن زندگی در ادبیات کودک دیده می شود همچنان که تخیل نیز مشاده می شود.
البته کاربرد زبان هم نمی تواند ویژگی خاصی برای جداسازی ادبیات کودک از بزرگسالان باشد.
ادبیات کودک برخاسته از نیازهای اوست
نظر آهاری میگوید: در ضمن «ادبیات کودک» برخاسته از آشکار شدن تاریخی مفهوم «کودک» و «نیازهای او» است این است که بسیاری از منتقدان تمایل دارند «ادبیات کودک» را با عبارتهای تکاملی توصیف و تعریف کنند به طوریکه این نوع از ادبیات همچون پیشرفتی به سوی هر چه بیشتر و بهتر گنجاندن کودک در کتاب توصیف میشود.
ارسال دیدگاه