پانا از نقش مدرسه در آموزش مهارت‌های خودمراقبتی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی گزارش می‌دهد؛
مدرسه؛ کارگاه تمرین خودمراقبتی و مراقبت از سلامت روان دانش‌آموزان
تهران (پانا) - خودمراقبتی مهارتی آموختنی است که از شناخت نیازهای فردی و مدیریت هیجان‌ها آغاز می‌شود و تا مراقبت از سلامت جسم و روان و تصمیم‌گیری آگاهانه در موقعیت‌های دشوار ادامه پیدا می‌کند. در این میان، مدرسه با آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت ارتباط مؤثر میان دانش‌آموزان و فراهم‌کردن فضای امن برای گفت‌وگو و دریافت حمایت، می‌تواند نقشی مؤثر در نهادینه‌کردن فرهنگ خودمراقبتی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی ایفا کند.
به گزارش پانا؛ خودمراقبتی یکی از مهارت‌های مهم زندگی است که به افراد کمک می‌کند نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی خود را بهتر بشناسند و برای حفظ سلامت و مدیریت چالش‌های روزمره تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند. این مهارت در دوران کودکی و نوجوانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چراکه دانش‌آموزان در این دوره با تغییرات مختلف فردی، تحصیلی و اجتماعی روبه‌رو هستند و برای مواجهه سالم با این شرایط به آموزش و حمایت نیاز دارند. در این میان، مدرسه می‌تواند با فراهم‌کردن محیطی امن، آموزش مهارت‌های زندگی و تقویت ارتباط میان دانش‌آموزان، معلمان و مشاوران، نقش مؤثری در شکل‌گیری فرهنگ خودمراقبتی ایفا کند.
هم‌زمان با دوازدهمین هفته پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و مبارزه با اعتیاد با شعار «آگاهی و تاب‌آوری؛ خودمراقبتی، آینده روشن»، توجه به نقش مدارس در آموزش این مهارت اهمیت بیشتری پیدا کرده است. پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که دانش‌آموزان علاوه بر آشنایی با خطرات و پیامدهای رفتارهای پرخطر، توانایی شناخت نیازهای خود، مدیریت هیجان‌ها، تصمیم‌گیری آگاهانه و درخواست کمک در موقعیت‌های دشوار را نیز بیاموزند.
خودمراقبتی؛ مهارتی فراتر از توصیه‌های انگیزشی
فاطمه لاروئی، روان‌شناس بالینی کودک و نوجوان، در گفت‌وگو با پانا با تأکید بر اهمیت خودمراقبتی در زندگی روزمره می‌گوید: «خودمراقبتی در روان‌شناسی یک راهبرد فعال برای مدیریت استرس، پیشگیری از فرسودگی روانی و حفظ تعادل در سیستم عصبی است و نباید آن را با توصیه‌های ساده انگیزشی مانند «حال خودت را خوب کن» یکسان دانست.»
او خودمراقبتی را فرآیندی مستمر و ساختارمند می‌داند که بر پایه شناخت نیازهای روانی، جسمی و اجتماعی افراد شکل می‌گیرد و توضیح می‌دهد: «در حالی که توصیه‌های انگیزشی اغلب واکنشی و کوتاه‌مدت هستند، خودمراقبتی بر خودآگاهی، تنظیم هیجان و مدیریت آگاهانه منابع روانی استوار است.»
به گفته این روان‌شناس، خودمراقبتی یک ویژگی ذاتی نیست، بلکه مهارتی آموختنی است. لاروئی در این زمینه تصریح می‌کند: «همان‌طور که مهارت‌هایی مانند رانندگی با آموزش و تمرین به دست می‌آید، افراد نیز می‌توانند با تمرین مهارت‌هایی مانند خودآگاهی، مرزبندی روانی و تنظیم هیجان، توانایی مراقبت از سلامت روان خود را تقویت کنند.»
این موضوع اهمیت آموزش خودمراقبتی از سنین پایین را نشان می‌دهد؛ زیرا دانش‌آموزان با یادگیری این مهارت‌ها می‌توانند به‌تدریج احساسات و نیازهای خود را بهتر بشناسند، در موقعیت‌های مختلف واکنش سنجیده‌تری داشته باشند و در صورت مواجهه با مشکلات، به‌جای پنهان‌کردن آن‌ها از افراد قابل اعتماد کمک بگیرند.
مدرسه؛ محیطی برای یادگیری و تمرین خودمراقبتی
مدرسه پس از خانواده یکی از مهم‌ترین محیط‌های اثرگذار بر رشد و تربیت دانش‌آموزان است. دانش‌آموزان بخش قابل‌توجهی از زمان روزانه خود را در مدرسه می‌گذرانند و در کنار یادگیری دروس، مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی و فردی را نیز در تعامل با معلمان و همسالان تجربه می‌کنند. به همین دلیل، فضای مدرسه می‌تواند فرصت مناسبی برای آموزش عملی خودمراقبتی و تقویت سلامت روان باشد.
یکی از مهم‌ترین اقدامات مدارس در این زمینه، ایجاد محیطی امن و حمایتگر است؛ محیطی که در آن دانش‌آموزان بتوانند بدون ترس از سرزنش یا قضاوت، درباره نگرانی‌ها و مشکلات خود صحبت کنند. احساس امنیت روانی در مدرسه به دانش‌آموز کمک می‌کند تا در صورت مواجهه با فشارهای تحصیلی، تعارض‌های دوستانه یا مشکلات خانوادگی، برای دریافت راهنمایی به معلم، مشاور یا دیگر افراد مورد اعتماد مراجعه کند.
همچنین معلمان می‌توانند در جریان فعالیت‌های آموزشی و تربیتی، فرصت‌هایی برای تقویت مهارت‌هایی مانند گفت‌وگو، حل مسئله، تصمیم‌گیری، کنترل هیجان و احترام به تفاوت‌های فردی فراهم کنند. فعالیت‌های گروهی، مشارکت در برنامه‌های فرهنگی و هنری، ورزش و مسئولیت‌پذیری در فعالیت‌های مدرسه نیز زمینه تمرین ارتباط سالم و تقویت احساس تعلق را در دانش‌آموزان فراهم می‌کند.
در کنار این فعالیت‌ها، حضور مشاوران مدرسه و دسترسی دانش‌آموزان به خدمات مشاوره‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد. مشاوران می‌توانند با آموزش مهارت‌های زندگی، برگزاری جلسات گروهی و ارائه راهنمایی‌های فردی، به دانش‌آموزان کمک کنند تا نشانه‌های فشار روانی را بهتر بشناسند و در زمان مناسب برای حل مشکلات خود اقدام کنند.
از شناخت هیجان‌ها تا مراقبت از سلامت جسم و روان
خودمراقبتی تنها به مراقبت از سلامت روان محدود نمی‌شود و ابعاد جسمی و اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. فاطمه لاروئی با اشاره به نقش عادت‌های روزمره در حفظ سلامت روان می‌گوید: «خواب کافی، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی سه ستون اصلی سلامت روان هستند.»
او درباره تأثیر فعالیت بدنی بر وضعیت روانی افراد توضیح می‌دهد: «فعالیت بدنی منظم حتی در حد ۱۰ دقیقه پیاده‌روی سریع می‌تواند سطح هورمون‌های استرس را کاهش داده و احساس آرامش را افزایش دهد. همچنین تمرین‌های تنفسی و تمرکز بر لحظه حال با فعال‌سازی سیستم عصبی پاراسمپاتیک به کاهش تنش‌های روانی کمک می‌کند.»
به گفته این روان‌شناس، داشتن الگوی خواب منظم نیز در تعادل هورمونی و مدیریت هیجانات روزانه نقش دارد و کم‌خوابی مزمن می‌تواند خطر ابتلا به اختلالات اضطرابی و افسردگی را افزایش دهد.
مدارس می‌توانند با توجه به این ابعاد، فرهنگ توجه به سلامت جسم و روان را در برنامه‌های روزانه دانش‌آموزان تقویت کنند. فراهم‌کردن فرصت فعالیت‌های ورزشی، آموزش اهمیت استراحت و خواب کافی، توجه به بهداشت فردی و ارائه آموزش‌های مرتبط با تغذیه و سلامت، از جمله اقداماتی است که می‌تواند آگاهی دانش‌آموزان را درباره مراقبت از خود افزایش دهد.
البته آموزش این موضوعات زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که دانش‌آموزان آن‌ها را در محیط مدرسه تجربه کنند و میان توصیه‌های آموزشی و رفتار روزمره خود ارتباط برقرار کنند.
سواد رسانه‌ای؛ بخش مهمی از خودمراقبتی دانش‌آموزان
یکی دیگر از ابعاد خودمراقبتی در زندگی امروز، مدیریت استفاده از فضای مجازی و انتخاب آگاهانه محتوای رسانه‌ای است. دسترسی گسترده نوجوانان به شبکه‌های اجتماعی، اخبار و اطلاعات مختلف، ضرورت آموزش سواد رسانه‌ای را بیش از گذشته مطرح می‌کند.
لاروئی با اشاره به تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان می‌گوید: «در عصر انفجار اطلاعات، مدیریت آگاهانه مصرف محتوا اهمیت زیادی دارد. محدود کردن مواجهه با اخبار منفی، پرهیز از منابع غیرقابل اعتماد و کاهش مقایسه‌های اجتماعی می‌تواند از فرسودگی ذهنی جلوگیری کند.»
او با بیان اینکه شبکه‌های اجتماعی اغلب تصویری گزینش‌شده از زندگی افراد ارائه می‌دهند، تأکید می‌کند که آگاهی از این موضوع می‌تواند به کاهش فشار روانی ناشی از مقایسه کمک کند.
در این زمینه، مدرسه می‌تواند با آموزش سواد رسانه‌ای به دانش‌آموزان کمک کند تا میان اطلاعات معتبر و غیرمعتبر تفاوت قائل شوند، زمان استفاده از رسانه‌ها را مدیریت کنند و تأثیر محتوای دریافتی بر احساسات و افکار خود را بشناسند. گفت‌وگو درباره اخبار منفی، مقایسه اجتماعی، حریم خصوصی و رفتار مسئولانه در فضای مجازی نیز می‌تواند بخشی از فعالیت‌های آموزشی مدارس باشد.
نقش مشاوران و معلمان در شناسایی به‌موقع مشکلات
یکی از جنبه‌های مهم خودمراقبتی، شناخت زمان مناسب برای کمک‌گرفتن است. گاهی دانش‌آموزان به دلیل ناآگاهی، نگرانی از قضاوت دیگران یا ناتوانی در بیان مشکلات، مسائل خود را با اطرافیان در میان نمی‌گذارند. در چنین شرایطی، توجه معلمان و مشاوران به تغییرات رفتاری و عاطفی دانش‌آموزان می‌تواند در شناسایی زودهنگام نیازهای حمایتی مؤثر باشد.
لاروئی با تأکید بر اینکه خودمراقبتی همیشه به‌تنهایی کافی نیست، می‌گوید: «زمانی که مشکلات روانی باعث اختلال در عملکرد روزمره افراد در حوزه‌هایی مانند کار، تحصیل، روابط اجتماعی یا مراقبت از خود شود، مراجعه به متخصص ضروری است.»
او همچنین تداوم علائمی مانند اضطراب شدید، غم طولانی‌مدت، افکار وسواسی یا تغییرات شدید در خواب و اشتها را از نشانه‌هایی می‌داند که می‌توانند بیانگر نیاز به مداخله تخصصی باشند.
بر این اساس، مدرسه باید علاوه بر آموزش راهکارهای مراقبت از سلامت روان، مسیر دسترسی دانش‌آموزان به خدمات مشاوره‌ای و حمایتی را نیز تسهیل کند. آشنایی دانش‌آموزان با نقش مشاور مدرسه و اطمینان از محرمانه‌بودن گفت‌وگوهای حرفه‌ای، می‌تواند مراجعه برای دریافت کمک را به رفتاری طبیعی و پذیرفته‌شده تبدیل کند.
خانواده و مدرسه؛ همراهان آموزش خودمراقبتی
اگرچه مدرسه نقش مهمی در آموزش خودمراقبتی دارد، اما استمرار این مهارت در زندگی دانش‌آموزان به همراهی خانواده نیز نیازمند است. آموزش‌هایی که در مدرسه ارائه می‌شود، زمانی به رفتارهای پایدار تبدیل می‌شوند که در محیط خانواده نیز مورد توجه قرار گیرند.
گفت‌وگوی والدین با فرزندان، شنیدن نگرانی‌های آنان بدون قضاوت، احترام به نیازهای فردی و حمایت از استقلال متناسب با سن، می‌تواند به تقویت خودآگاهی و اعتماد دانش‌آموزان کمک کند. همچنین هماهنگی میان خانواده، معلمان و مشاوران مدرسه باعث می‌شود نیازهای دانش‌آموز بهتر شناخته شود و در صورت لزوم، حمایت‌های مناسب‌تری در اختیار او قرار گیرد.
خودمراقبتی؛ از برنامه‌های مناسبتی تا فرهنگ مدرسه
خودمراقبتی زمانی می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری دانش‌آموزان کمک کند که از سطح یک موضوع مناسبتی فراتر برود و به بخشی از فرهنگ تربیتی مدارس تبدیل شود. آموزش مستمر مهارت‌های زندگی، ایجاد فضای امن برای گفت‌وگو، تقویت ارتباط دانش‌آموزان با مشاوران، توجه به سلامت جسم و روان و مشارکت خانواده‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند این مسیر را تقویت کند.
مدرسه با فراهم‌کردن فرصت یادگیری و تمرین این مهارت‌ها، می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا مسئولیت مراقبت از سلامت خود را به‌تدریج بپذیرند، در موقعیت‌های دشوار تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند و در زمان نیاز از دیگران کمک بخواهند.
در واقع، هدف از آموزش خودمراقبتی این نیست که نوجوانان همه مشکلات را به‌تنهایی حل کنند؛ بلکه باید بیاموزند چگونه از خود مراقبت کنند، مرزهای سالمی در روابط خود داشته باشند، خطرات را بشناسند و برای دریافت حمایت مناسب اقدام کنند. چنین نگاهی می‌تواند مدرسه را از یک محیط صرفاً آموزشی به بستری مؤثر برای پرورش دانش‌آموزانی آگاه، توانمند و برخوردار از مهارت‌های لازم برای زندگی سالم تبدیل کند.
ریحانه خوافی
ارسال دیدگاه