مژگان کلهر در گفتوگو با پانا مطرح کرد
ادبیات کودک و نوجوان به شجاعت بیشتر برای پرداختن به واقعیتها نیاز دارد
تهران (پانا) - نویسنده کودک و نوجوان با تأکید بر اینکه کتابخوانی را نمیتوان فقط با آمار انتشار و فروش سنجید، گفت: تلفن همراه دشمن کتاب نیست و مسئله اصلی این است که کتاب هنوز جایگاه مناسبی در جهان جدید پیدا نکرده است؛ ادبیات باید ضمن پرهیز از شعارزدگی، با اعتماد به مخاطب، واقعیتهای زندگی بچهها را بازتاب دهد و زنگ کتابخوانی هم مثل ریاضی و علوم در مدارس اجباری شود.
مژگان کلهر، نویسنده کودک و نوجوان، در گفتوگو با پانا درباره وضعیت کتابخوانی کودکان و نوجوانان گفت: «وضعیت کتابخوانی بچهها را نمیشود فقط با تعداد کتابهای منتشرشده یا آمار فروش سنجید؛ مسئله مهمتر این است که کتاب تا چه اندازه در زندگی روزمره بچهها حضور دارد و آیا واقعاً با آن انس گرفتهاند یا نه.»
وی افزود: «امروز با نسلی روبهرو هستیم که به حجم بسیار زیادی از اطلاعات دسترسی دارد، اما این دسترسی به معنای عمیق خواندن و فکر کردن نیست. کتابخوانی هنوز به عادتی طبیعی و لذتبخش تبدیل نشده است و بسیاری از خانوادهها کتاب را فقط ابزاری برای آموزش و تربیت میدانند. به نظرم مهمترین چالش، دسترسی نابرابر بچهها به کتابهای باکیفیت و متناسب با سن و نیازشان است. کتاب باکیفیت نباید امتیاز گروه خاصی از کودکان باشد؛ همه حق دارند از این فرصت برخوردار شوند.»
کلهر درباره حاشیهرانده شدن کتاب در رقابت با تلفن همراه و شبکههای اجتماعی گفت: «نباید همه تقصیرها را گردن تلفن همراه و شبکههای اجتماعی بیندازیم. تلفن همراه به خودی خود دشمن کتاب نیست. مسئله این است که ما نتوانستهایم جایگاه مناسبی برای کتاب در جهان جدید تعریف کنیم. شبکههای اجتماعی محتوای متنوع و متناسب با سلیقه مخاطب ارائه میکنند، در حالی که ما گاهی کتابهایی را به بچهها معرفی میکنیم که دغدغهها و جهان آنها را نمیشناسند.»
وی ادامه داد: «طبیعی است نوجوانی که در شبکههای اجتماعی احساس میکند دیده میشود و صدایش شنیده میشود، اما در بسیاری از کتابها خودش و مسائلش را پیدا نمیکند، کمتر سراغ کتاب برود. بزرگترها هم گاهی از بچهها انتظار دارند کتاب بخوانند، در حالی که خودشان الگوی خوبی نیستند. نمیتوانیم از بچهها بخواهیم کاری را انجام دهند که در زندگی روزمره خودمان جایگاه چندانی ندارد.»
این نویسنده در پاسخ به این پرسش که آیا نسل امروز همچنان با کتاب ارتباط عاطفی برقرار میکند، گفت: «البته که نسل امروز هم مثل ما میتواند با کتاب ارتباط عاطفی عمیقی برقرار کند، چون نیاز انسان به قصه، همذاتپنداری، تخیل و کشف تجربههای تازه هرگز از بین نمیرود. چیزی که تغییر کرده، شیوه دسترسی به محتواست. شاید نوجوان امروز مثل نسلهای گذشته با کتاب کاغذی ارتباط برقرار نکند، اما این به معنای بیعلاقگی او به ادبیات نیست. او ممکن است از طریق کتاب صوتی، نسخه الکترونیکی، داستانهای کوتاه یا حتی داستانهای فضای مجازی وارد جهان ادبیات شود.»
کلهر افزود: «بهجای اصرار بر اینکه نسل جدید دقیقاً مثل ما کتاب بخواند، باید ادبیات را با شیوههای جدید زندگی او پیوند بزنیم. مهم این است که داستان بتواند احساس او را درگیر کند؛ شکل ارائهاش چندان اهمیتی ندارد.»
وی درباره میزان پرداختن ادبیات کودک و نوجوان به دغدغههای واقعی نسل امروز گفت: «هنوز فاصله زیادی میان ادبیات تولیدشده و واقعیت زندگی بچهها وجود دارد. البته آثار ارزشمندی درباره مسائل اجتماعی و روانی کودکان نوشته شده، اما این جریان آنقدر متنوع نیست که همه تجربههای کودکی و نوجوانی امروز را در بر بگیرد. ما هنوز در بسیاری از آثار تصویری آرمانی و گاه غیرواقعی از کودک نشان میدهیم؛ کودکی که انگار هیچوقت با تبعیض، فقر، اضطراب، خشونت، تنهایی یا بحرانهای خانوادگی روبهرو نمیشود. در حالی که بچهها در جهان واقعی با این مسائل زندگی میکنند.»
این نویسنده ادامه داد: «ادبیات ما باید شجاعت بیشتری برای نزدیک شدن به این واقعیتها داشته باشد؛ نه برای ناامید کردن بچهها، بلکه برای اینکه کودک احساس کند تجربههایش دیده میشود و تنها نیست.»
کلهر درباره مسئولیت نویسنده گفت: «مسلماً نویسنده در برابر جامعه مسئول است؛ باید خوب ببیند، خوب بشنود و بنویسد. اما نباید به معلم اخلاق تبدیل شود. وظیفه ما این نیست که در پایان هر داستان نسخهای برای زندگی ارائه کنیم. باید آسیبها را نشان بدهیم و بگذاریم خود بچهها فکر کنند که چه باید کرد. گاهی یک داستان خوب، بدون اینکه راهحل مستقیمی پیشنهاد کند، میتواند نگاه خواننده را تغییر دهد، او را نسبت به درد و رنج دیگران حساس کند یا پرسشی در ذهنش بسازد که مدتها همراهش بماند.»
وی تصریح کرد: «مهمترین مسئولیت نویسنده این است که از طرف بچهها حرف نزند، بلکه برای شنیده شدن صدای آنها فضای مناسبی بسازد.»
این نویسنده درباره بیان واقعیتهای تلخ در آثار کودک و نوجوان گفت: «اصلاً نمیشود واقعیتهای زندگی را از نگاه بچهها پنهان کرد؛ چون حتی اگر درباره مسائل تلخ با آنها صحبت نکنیم، بسیاری از این مسائل را در زندگی روزمره تجربه میکنند یا در اطرافشان میبینند. مسئله اصلی این نیست که باید از واقعیتهای تلخ بنویسیم یا نه؛ مسئله این است که چگونه درباره آنها بنویسیم. ادبیات میتواند فضایی امن برای روبهرو شدن با ترسها، از دست دادنها، تبعیضها و سختیهای زندگی فراهم کند. وقتی بچه در داستان با شخصیتی روبهرو میشود که شرایطی شبیه خودش دارد، ممکن است احساس کند تنها نیست و تجربه خودش را بهتر بشناسد.»
کلهر افزود: «باید مراقب باشیم تلخیها را به شکل آزاردهنده نشان ندهیم. ادبیات کودک قرار نیست واقعیت تلخ را با رنگولعاب زیبا به بچهها نشان دهد، اما قرار هم نیست بار سنگین ناامیدی بزرگترها را روی دوش آنها بگذارد. در داستان باید بتوانیم در نهایت به آن واقعیت تلخی که زندگی را از هم پاشیده سروسامانی بدهیم و قدم بعدی را برداریم. در اصل، داستان باید بهاندازه تلخی، امید و همراهی هم داشته باشد.»
وی درباره مرز میان آگاهیبخشی و آسیب زدن به دنیای روانی کودکان گفت: «هر موضوعی را میشود در ادبیات کودک مطرح کرد، اما نه با هر زبانی و به هر شکلی. پرداختن به مرگ، خشونت، فقر یا جدایی والدین بهخودیخود آسیبزا نیست؛ آنچه آسیب میزند شوکآفرینی، ترساندن مخاطب و نمایش جزئیات غیرضروری است. به نظرم ادبیات خوب باید به کودک این امکان را بدهد که هنگام روبهرو شدن با واقعیتهای دشوار، با همدلی و امید به مشکلات نگاه کند؛ یعنی حتی در شرایط سخت هم امکان فکر کردن و پیدا کردن راههای تازه وجود دارد.»
کلهر درباره نقش پرسشگرانه ادبیات گفت: «ادبیات اول باید ادبیات باشد؛ یعنی از نظر شخصیتپردازی، تخیل، زبان و ساختار داستانی درخشان باشد. منظورم این نیست که از مسائل اجتماعی فاصله بگیرد. اتفاقاً یکی از ظرفیتهای مهم ادبیات کودک و نوجوان توانایی آن در طرح پرسشهای جدی است. داستان میتواند کودک را به فکر کردن درباره عدالت، آزادی، دوستی، مسئولیتپذیری، تفاوتهای انسانی و رابطه فرد با جامعه دعوت کند.»
وی افزود: «کودک حق دارد سؤال کند، شک کند، مخالفت کند و حتی با شخصیتهای داستان همعقیده نباشد. داستانی که فقط پاسخهای آماده ارائه میدهد، فرصت فکر کردن را از مخاطب میگیرد. در اصل، هر داستانی که نوشته میشود حرفی برای گفتن دارد و نمیشود گفت فقط برای سرگرمی نوشته شده است. ادبیات باید پرسشگر و مطالبهگر باشد.»
این نویسنده درباره چگونگی پرهیز از شعارزدگی در داستانها گفت: «راهش این است که بهجای توضیح دادن مفاهیم، آنها را به تجربه داستانی تبدیل کنیم. مثلاً اگر میخواهیم درباره تبعیض بنویسیم، لازم نیست شخصیت داستان در پایان درباره این موضوع سخنرانی کند. کافی است موقعیتی خلق کنیم که خواننده بیعدالتی را از نگاه شخصیت ببیند و خودش به نتیجه برسد.»
کلهر تأکید کرد: «ادبیات زمانی تأثیرگذار میشود که به مخاطب اعتماد کند. نباید فکر کنیم کودک برای فهم مسائل انسانی به توضیح مستقیم ما نیاز دارد. بچهها قدرت درک بسیار بالایی دارند، به شرط آنکه با داستانی صادقانه و هنرمندانه روبهرو شوند.»
وی درباره فرصت دادن به نوجوانان برای سخن گفتن از دغدغههایشان گفت: «متأسفانه نه. نهادهای فرهنگی از پیش تصمیم میگیرند که نوجوان باید چگونه فکر کند، چه چیزی را دوست داشته باشد، از چه چیزی بترسد و در نهایت به چه نتیجهای برسد. در حالی که نوجوان ممکن است به بسیاری از باورهای نسل قبل شک داشته باشد و این حق طبیعی اوست.»
این نویسنده ادامه داد: «باید به نوجوانها اجازه بدهیم شخصیت اصلی زندگی و داستان خودشان باشند، حتی اگر نگاهشان با نگاه ما متفاوت باشد. ادبیات نوجوان زمانی زنده میشود که نوجوان در آن صدای خودش را بشنود، نه صدای بزرگترهایی که به جای او تصمیم گرفتهاند و میگیرند.»
کلهر درباره ریشه بحران کتابخوانی در بزرگسالی گفت: «متأسفانه در نظام آموزشی ما گاهی مطالعه یعنی انجام تکلیف، پاسخ دادن به سؤالها و گرفتن نمره. در چنین شرایطی کودک ممکن است کتاب را نه دوست و همراه، بلکه وظیفهای تحمیلی بداند. البته نباید تمام مسئولیت را به خانواده یا مدرسه محدود کرد؛ وضعیت اقتصادی، دسترسی به کتاب، رسانهها و سیاستگذاری فرهنگی هم مؤثرند. اما پایههای عادت به مطالعه در سالهای کودکی شکل میگیرد و نادیده گرفتن این دوره هزینههای فرهنگی زیادی دارد.»
وی درباره سهم نهادهای مختلف در ایجاد علاقه به کتابخوانی گفت: «اگر بخواهم مسئولیت اصلی را مشخص کنم، به نظرم خانواده و مدرسه هر دو در شکلگیری عادت مطالعه نقش بنیادی دارند، اما ایجاد شرایط مناسب و دسترسی برابر به کتاب بر عهده نهادهای فرهنگی و سیاستگذاران است. در واقع هیچکدام بهتنهایی نمیتوانند مسئله را حل کنند. ما به زنجیرهای فرهنگی و پیوسته نیاز داریم که از خانه شروع شود، در مدرسه ادامه پیدا کند و در جامعه تقویت شود.»
کلهر درباره موانع پیش روی نویسندگان این حوزه اظهار کرد: «نویسندگان این حوزه با موانع مختلفی روبهرو هستند. یکی از مهمترین آنها مشکلات اقتصادی نشر است. هزینه تولید کتاب، تصویرگری، چاپ و توزیع بهقدری افزایش یافته که ناشران کمتر ریسک انتشار آثار تألیفی و خلاقانه را میپذیرند.»
وی افزود: «از طرف دیگر، گاهی به نویسنده اجازه نمیدهند بعضی مسائل واقعی جامعه را بنویسد، بهویژه موضوعاتی که باید با نگاه انتقادی نوشته شوند. پرداختن به آسیبهای اجتماعی ممکن است با حساسیتهایی روبهرو شود که کار نویسنده را دشوار میکند.»
این نویسنده با اشاره به فضای نشر گفت: «بهخاطر شرایط اقتصادی، ناشران بیش از گذشته به سمت انتخابهای کمریسک میروند. ناشر هم برای ادامه فعالیتش به فروش نیاز دارد و طبیعی است که گاهی سراغ آثاری برود که امکان فروش سریعتری دارند. مشکل وقتی ایجاد میشود که معیارهای اقتصادی به معیار انتخاب اثر تبدیل شوند. در این شرایط ممکن است آثار خلاقانهای که به موضوعات تازه میپردازند یا زبان و ساختار متفاوتی دارند، کمتر دیده شوند.»
کلهر ادامه داد: «بازار بهتنهایی نمیتواند مسئولیت حفظ و توسعه ادبیات خلاق را بر عهده بگیرد. حمایت از آثار ارزشمند، ایجاد فرصت برای نویسندگان تازهنفس و تقویت جریان نقد و معرفی کتاب، بخشی از مسئولیت فرهنگی ناشران و نهادهای مرتبط است؛ و تبلیغات در این زمینه حرف اول را میزند.»
وی درباره دیده نشدن بسیاری از کتابهای ارزشمند گفت: «ما آثار ارزشمندی داریم که بعد از انتشار عملاً در فضای فرهنگی رها میشوند. نه معرفی مناسبی دارند، نه نقد مؤثری دربارهشان نوشته میشود و نه رسانهها به اندازه کافی به آنها توجه میکنند. از سوی دیگر، تبلیغات امروز به منابع مالی وابسته است. ناشری که توان تبلیغات گستردهتری دارد، شانس بیشتری برای دیده شدن آثارش پیدا میکند، حتی اگر همه آثارش از کیفیت ادبی بالایی برخوردار نباشد.»
این نویسنده تصریح کرد: «کتابخانههای مدارس، کتابداران، منتقدان، معلمان و رسانههای تخصصی میتوانند در این زمینه نقش مهمی داشته باشند. ما به حلقههای واسطی نیاز داریم که کتاب خوب را به خواننده مناسب معرفی کنند.»
کلهر درباره هفته کتابخوانی گفت: «به نظر من حرکتهای این هفته کاملاً نمادین است. بسیاری از مدارس فقط در هفته کتاب به یاد کتاب میافتند، نویسندهای را دعوت میکنند، چند عکس میگیرند و تمام. البته مدارسی هم هستند که در طول سال با بچهها کار میکنند، کتاب میخوانند، زنگ کتابخوانی دارند و بچهها را بهخوبی با کتاب همراه میکنند.»
وی افزود: «به نظر من زنگ کتابخوانی باید مثل بقیه درسها اجباری شود، مثل ریاضی، فارسی یا علوم. در غیر این صورت، هفته کتابخوانی دردی را دوا نخواهد کرد.»
این نویسنده در پاسخ به این پرسش که کتابهای کودک و نوجوان چه تصویری از جامعه ارائه میدهند، گفت: «در آثار کودک و نوجوان امروز میشود بخشی از دغدغههای جامعه را دید؛ از مسائل خانوادگی و روابط انسانی گرفته تا محیط زیست، دوستی، ترس، فقدان و برخی مسائل اجتماعی. اما به نظرم این آینه هنوز تصویر کاملی از جامعه نیست.»
کلهر در پایان گفت: «بسیاری از تجربههای واقعی کودکان کمتر بازتاب پیدا میکند؛ مثلاً بچههایی که در فقر زندگی میکنند، بچههایی که با تبعیض مواجهاند، کودکان دارای معلولیت، مهاجران و نوجوانانی که با بحران هویت، تنهایی یا آیندهای نامطمئن روبهرو هستند. به اینها کمتر توجه شده است. مسئله دیگر اینکه گاهی تصویری که از خانواده، مدرسه و روابط اجتماعی در داستانها نشان داده میشود زیادی آرمانی است، در حالی که واقعیت چیز دیگری است.»
رها اردشیری
ارسال دیدگاه