گزارش پانا از برنامه‌های آموزش و پرورش در راستای مهارت‌آموزی دانش‌آموزان؛
آموزش برای زندگی، نه فقط امتحان؛ مهارت‌آموزی در کانون برنامه‌های تحول مدارس
طرح «هر دانش‌آموز، یک مهارت» در مسیر تغییر رویکرد آموزش، سهم آموزش‌های فنی و حرفه‌ای را به ۴۷ درصد رسانده است
تهران (پانا) - سال‌هاست که یکی از انتقادهای جدی به نظام آموزشی کشور، فاصله میان آنچه دانش‌آموزان در کلاس‌های درس می‌آموزند و آن چیزی است که در زندگی واقعی به آن نیاز دارند که با طرح «هر دانش‌آموز، یک مهارت» و برنامه توسعه مدارس مهارتی، قرار است این فاصله کمتر شود؛ برنامه‌ای که تحقق آن، بیش از هر چیز به کیفیت اجرا و فراهم بودن زیرساخت‌های آموزشی وابسته است.
به گزارش پانا، مدرسه برای بسیاری از دانش‌آموزان، با زنگ آغاز کلاس، کتاب‌های درسی، امتحان و کارنامه معنا می‌شود؛ مسیری آشنا که سال‌هاست بخش عمده‌ای از تجربه تحصیلی نسل‌های مختلف را شکل داده است. با این حال، پرسش مهم اینجاست که دانش‌آموز پس از پایان این مسیر تا چه اندازه برای ورود به جامعه، مواجهه با مسائل زندگی و انتخاب یک مسیر شغلی آماده است؟
این پرسش، موضوع تازه‌ای نیست؛ اما تغییرات سریع اجتماعی و اقتصادی، ضرورت پاسخ دادن به آن را جدی‌تر کرده است. در شرایطی که مهارت‌های فردی و تخصصی سهم تعیین‌کننده‌ای در آینده شغلی افراد دارند، آموزش صرفا نظری نمی‌تواند پاسخگوی تمام نیازهای نسل جدید باشد. از همین رو، مهارت‌آموزی بار دیگر به یکی از محورهای اصلی بحث درباره آینده آموزش‌وپرورش تبدیل شده است.
در همین چارچوب، طرح «هر دانش‌آموز، یک مهارت» با هدف گسترش آموزش‌های کاربردی و آشنا کردن دانش‌آموزان با توانایی‌های عملی در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، هدایت ۷۰ درصد دانش‌آموزان به سمت حوزه‌های مهارتی دنبال می‌شود؛ رویکردی که قرار است از دوره متوسطه اول آغاز شود و تنها به هنرجویان هنرستان‌ها محدود نماند.
اهمیت این طرح در آن است که مهارت‌آموزی را از یک انتخاب محدود به گروهی از دانش‌آموزان، به بخشی از تجربه عمومی تحصیل تبدیل می‌کند. دانش‌آموز رشته نظری نیز، مانند دانش‌آموز هنرستانی، به مهارت‌هایی نیاز دارد که بتواند در زندگی روزمره از آن‌ها استفاده کند. از این منظر، آموزش مهارت نه رقیب آموزش علمی، بلکه مکمل آن است.
با این حال، موفقیت چنین برنامه‌ای به تعریف دقیق مهارت‌ها، تناسب آموزش‌ها با استعداد دانش‌آموزان و امکانات هر منطقه بستگی دارد. صرف برگزاری دوره‌های آموزشی یا ارائه گواهینامه نمی‌تواند به معنای مهارت‌آموختن باشد؛ آنچه اهمیت دارد، توانایی به‌کارگیری آموخته‌ها در موقعیت‌های واقعی است.
هنرستان‌ها در کانون توجه
در کنار این طرح، توسعه هنرستان‌های تخصصی و مدارس تولیدمحور نیز به‌عنوان یکی از مسیرهای گسترش آموزش‌های مهارتی دنبال می‌شود. آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد سهم آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش به حدود ۴۷ درصد رسیده است. همچنین تکمیل دست‌کم ۶۰ مدرسه در حوزه مدارس تولید و مهارت از اقدامات اعلام‌شده در این بخش است.
افزایش سهم آموزش‌های فنی و حرفه‌ای، در صورت همراهی با امکانات کارگاهی، تجهیزات مناسب و ارتباط موثر با محیط‌های واقعی کار، می‌تواند بخشی از فاصله میان آموزش و نیازهای جامعه را کاهش دهد. هنرستان‌ها زمانی می‌توانند نقش مؤثری در این زمینه ایفا کنند که دانش‌آموز در کنار آشنایی نظری با یک حرفه، فرصت تجربه و تمرین عملی آن را نیز داشته باشد.
مسئله مهم دیگر، به‌روز بودن رشته‌ها و محتوای آموزشی است. آموزش مهارت‌هایی که تناسبی با تحولات فناوری و نیازهای جامعه ندارند، نمی‌تواند پاسخگوی انتظارات نسل امروز باشد. بنابراین توسعه کمی هنرستان‌ها باید با بازنگری در کیفیت آموزش و امکانات آن‌ها همراه شود.
عدالت آموزشی مسئله‌ای فراتر از ساخت کلاس درس است
در کنار بحث مهارت‌آموزی، توسعه فضاهای آموزشی و کاهش محرومیت مناطق کم‌برخوردار نیز از موضوعات مطرح‌شده در برنامه‌های آموزش‌وپرورش است.
بر اساس آمار اعلام‌شده، سه‌هزار و ۴۰۱ مدرسه و ۱۴ هزار کلاس درس در قالب اقدامات مدرسه‌سازی ایجاد شده است. همچنین تعداد مناطق آموزشی دارای سرانه فضای آموزشی کمتر از سه مترمربع، از ۲۲ منطقه به ۱۱ منطقه کاهش یافته است.
این ارقام از بخشی از تلاش‌ها برای بهبود وضعیت فضاهای آموزشی حکایت دارد؛ با این حال، عدالت آموزشی را نمی‌توان تنها با تعداد مدارس ساخته‌شده یا کلاس‌های اضافه‌شده سنجید. مدرسه‌ای که از فضای مناسب برخوردار است اما تجهیزات کافی، معلم متخصص یا امکانات آموزشی استاندارد ندارد، همچنان با مسئله کیفیت روبه‌روست.
در مناطق روستایی و عشایری نیز دسترسی به آموزش باکیفیت، علاوه بر ساخت مدرسه، به عواملی مانند فاصله جغرافیایی، امکانات رفت‌وآمد، وضعیت اقتصادی خانواده‌ها و پایداری نیروی انسانی آموزشی وابسته است. از این رو، سیاست‌های حمایتی باید متناسب با شرایط هر منطقه طراحی شوند.
معلم، حلقه اصلی تغییر است
در میان تمام برنامه‌های مطرح‌شده برای تحول آموزشی، نمی‌توان از نقش معلمان چشم‌پوشی کرد. تغییر محتوای آموزشی، هوشمندسازی مدارس و گسترش مهارت‌آموزی، بدون آمادگی و توانمندی نیروی انسانی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
در سخنان علیرضا کاظمی؛ وزیر آموزش‌وپرورش، آموزش و توانمندسازی ۳۵ هزار معلم از جمله اقدامات انجام‌شده در این حوزه عنوان شده است. همچنین توزیع ۲۵۰ هزار بسته نوشت‌افزار و ۱۵ هزار بسته معلمانه در شمار برنامه‌های حمایتی قرار دارد.
از سوی دیگر، هوشمندسازی مدارس نیز به‌عنوان یکی از محورهای تحول آموزشی مطرح شده است. البته ورود فناوری به مدرسه زمانی ارزشمند خواهد بود که به بهبود فرایند یادگیری منجر شود. تجهیزات دیجیتال، به‌تنهایی کیفیت آموزش را افزایش نمی‌دهند؛ بلکه این شیوه استفاده از آن‌ها و میزان آمادگی معلمان است که نتیجه نهایی را مشخص می‌کند.
ضرورت توجه به دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل
در کنار برنامه‌های توسعه‌ای، مسئله بازماندگان از تحصیل همچنان یکی از موضوعات مهم نظام آموزشی است. برای بخشی از دانش‌آموزان، ادامه تحصیل نه به دلیل نداشتن علاقه، بلکه به علت مشکلات اقتصادی، شرایط خانوادگی یا دشواری دسترسی به مدرسه با مانع روبه‌رو می‌شود.
در چنین شرایطی، تقویت مدارس شبانه‌روزی و گسترش حمایت‌های آموزشی در مناطق محروم می‌تواند فرصت بازگشت به تحصیل را برای این گروه فراهم کند. توجه به این مسئله اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه توسعه آموزشی زمانی فراگیر خواهد بود که هیچ گروهی به دلیل شرایط جغرافیایی یا اقتصادی از فرصت یادگیری محروم نماند.
آنچه از مجموعه برنامه‌های اعلام‌شده برمی‌آید، تلاش برای تغییر تدریجی نگاه به مدرسه و عبور از آموزش صرفا مبتنی بر کتاب و امتحان است. طرح «هر دانش‌آموز، یک مهارت»، توسعه هنرستان‌ها، هوشمندسازی مدارس و توجه به عدالت آموزشی، هر یک بخشی از این مسیر را تشکیل می‌دهند.
با این حال، فاصله میان اعلام یک برنامه و تحقق آن در کلاس درس، فاصله‌ای است که تنها با تأمین منابع، برنامه‌ریزی دقیق و نظارت مستمر پر می‌شود. افزایش آمار مدارس مهارتی یا گسترش دوره‌های آموزشی، زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که دانش‌آموز پس از پایان تحصیل بتواند از آموخته‌های خود در زندگی استفاده کند.
شاید معیار اصلی موفقیت نظام آموزشی را باید در پاسخ به همین پرسش جست‌وجو کرد: دانش‌آموزی که امروز از مدرسه خارج می‌شود، تا چه اندازه برای زندگی فردا آماده است؟
زهرا محمدپور
ارسال دیدگاه