زگردی؛ نگین سبز و کهن جازموریان

منطقه باستانی «زگردی» در ۴۵ کیلومتری شهرستان رودبار جنوب، در مسیر رودبار به ایرانشهر، ۲۵ کیلومتری زهکلوت و در حاشیه تالاب جازموریان واقع شده است؛ دیاری که پس از تحولات معاصر، به واسطه وجود مقبره‌ای منسوب به «میرمقداد»، به «زیارت میرمقداد» تغییر نام یافت.

پیش از دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی در گذر تاریخ، زگردی گستره‌ای بسیار وسیع را دربر می‌گرفت؛ سرزمینی که از کوهستان‌های هرمزگان آغاز می‌شد، به ارتفاعات کرمان می‌رسید و از شرق تا کرانه‌های کویر جازموریان و سرانجام به «هودیان» در شمال شرق امتداد می‌یافت. تمام این قلمرو پهناور از فراز قلعه و کاخ حکومتیِ مستقر در مرکز زگردیِ کنونی مدیریت و فرماندهی می‌شد.

کاخ باستانی زگردی، کانون فرمانروایی و اقامتگاه حاکمان این دیار در اعصار گوناگون بوده است. شواهد معماری و وجود چهار قلعه اقماری در فواصل منظم پیرامون کاخ مرکزی، از جایگاه استراتژیک آن حکایت دارد. همچنین آثار به‌جامانده بر روی تپه (تَمپ) بزرگ، از جمله آرامگاه شاهزادگانی همچون «سالار جمال‌الدین فرزند شاه‌منصور»، گواهی روشن بر امیرنشین بودن این خطه است.

بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی—هرچند سطحی و گذرا—توسط هیئت‌های انگلیسی، ایتالیایی و فرانسوی، همگی مهر تاییدی بر دیرینگی باستانی زگردی زده و گاه پیشینه زیست در آن را تا ده‌هزار سال تخمین زده‌اند؛ تاریخی سترگ که البته سهم امروزش بیش از هر چیز، حسرتِ نادیده‌گرفته‌شدن است.

«ژنرال سر پرسی سایکس» انگلیسی در کتاب ده‌هزار مایل در ایران می‌نویسد:«پس از بزمان در مسیر رودبار، به نخستین آبادیِ بزرگ یعنی زگردی رسیدیم؛ جایی با مقبره‌های کهن، سنگ‌نگاره‌ها و الواح بسیار نفیس. خاک این دیار فوق‌العاده حاصلخیز است و جای بسی شگفتی و تأسف که از این پتانسیل بهره‌برداری شایسته‌ای نمی‌شود.»

وی همچنین به تنوع زیستی شگفت‌انگیز منطقه از جمله گرگ، گورخر، سیاه‌گوش و پرندگان بی‌شماری همچون دراج (پُور) اشاره کرده است؛ طبیعتی که گویا در گذشته بسیار سخاوتمندتر از مدیران امروزی با این خاک تا کرده بود.

موقعیت استراتژیک در شاهراه مواصلاتی شرق و غرب، برخورداری از رودخانه‌ها، چشمه‌سارها، خاک زرخیز و احاطه شدن میان کوهستان، کویر و جنگل‌های انبوه کهور و سهرگز، زگردی را به سرزمینی کم‌نظیر و متمایز بدل ساخته است.

براساس اسناد تاریخی و شواهد برجامانده، زگردی در درازنای تاریخ خاستگاه و مسکن مردمان بلوچ بوده و امروز نیز با سکونت طایفه غیور «زمان‌خانی (یاراحمدزهی)» هویت اصیل خود را حفظ کرده است؛ طایفه‌ای که در میان اهالی سرافراز رودبار جنوب، همواره به شجاعت، مروت و مردم‌داری شهره بوده‌اند.