مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی فنی و حرفه‌ای و کاردانش در یادداشتی مطرح کرد:
از شناخت نظم آفرینش تا تربیت انسان ماهر، اندیشمند و مسئول
تهران (پانا) - مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی فنی و حرفه‌ای و کاردانش، در یادداشتی به تبیین مفهوم فناوری، پیوند آن با نظم آفرینش و نقش آموزش‌های فنی و مهارتی در تربیت انسان‌هایی ماهر، اندیشمند و مسئول پرداخت.
فناوری را نباید صرفاً در ابزارها، ماشین‌آلات و تجهیزات فیزیکی خلاصه کرد. فناوری، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از عناصر و فرایندهاست که با تعامل و هماهنگی آن‌ها، دانش و ماده به محصول تبدیل می‌شود و امکان تحقق یک هدف فراهم می‌آید. از این منظر، فناوری نه فقط مجموعه‌ای از ابزارها، بلکه شیوه‌ای برای به‌کارگیری هدفمند دانش، سامان‌دهی امکانات و شناخت روابط میان کنش‌ها و پیامدهاست.
در تعریف ترکیبی فناوری، چهار عنصر اساسی قابل شناسایی است: نخست، سخت‌افزار شامل ابزارها، تجهیزات فیزیکی و ماشین‌آلات؛ دوم، نرم‌افزار شامل فنون، روش‌ها، فعالیت‌های فنی و دستورالعمل‌ها؛ سوم، نیروی انسانی یا مغزافزار که با دانش و مهارت خود عناصر دیگر را به کار می‌گیرد؛ و چهارم، سازمان‌دهی و مدیریت که سازوکارها و ترتیبات اقتصادی و اجتماعی لازم برای هماهنگی و بهره‌برداری از سایر اجزا را فراهم می‌آورد. آنچه این عناصر را به یک فناوری تبدیل می‌کند، صرف حضور آن‌ها نیست، بلکه فرایند هدفمندی است که میان آن‌ها برقرار می‌شود و به تحقق نتیجه‌ای معین می‌انجامد.
این نگاه به فناوری، زمینه‌ای برای تأمل در مفهوم «صُنع» در قرآن کریم فراهم می‌آورد. خداوند در آیه ۸۸ سوره نمل می‌فرماید:
«صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ»
این عبارت، انسان را به تأمل در اتقان و استواری آفرینش فرامی‌خواند. در اینجا، توجه تنها به وجود اشیا نیست، بلکه نظم، حکمت و کیفیتی نیز مطرح است که در آفرینش جلوه می‌کند. از این منظر، می‌توان تعبیر «فناوری الهی» را به‌عنوان یک مفهوم تأملی برای اندیشیدن درباره نظم و حکمت حاکم بر آفرینش به کار برد؛ البته نه به معنای یکسان دانستن فناوری انسانی با آفرینش الهی، بلکه از آن جهت که تجربه انسانی در ساختن و سامان‌دادن، می‌تواند زمینه‌ای برای تأمل در نظم آفرینش باشد.
سنت‌های الهی؛ شناخت رابطه کنش و پیامدیکی از ویژگی‌های فناوری، وابستگی نتیجه به چگونگی عمل، شرایط اجرا و قواعد حاکم بر فرایند است. در یک فعالیت فنی، انتخاب نادرست مواد، رعایت نکردن ترتیب عملیات یا بی‌توجهی به استانداردها می‌تواند کیفیت محصول را کاهش دهد یا به شکست فرایند بینجامد. در مقابل، شناخت اصول، رعایت ضوابط و ارزیابی نتایج، امکان دستیابی به محصولی قابل اعتماد را افزایش می‌دهد.
در نگاه قرآنی نیز جهان عرصه‌ای بی‌قاعده و گسسته نیست. قرآن کریم در آیه ۴۳ سوره فاطر می‌فرماید:
«فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا»
این آیه بر تغییرناپذیری سنت الهی تأکید دارد. البته نباید قوانین فنی و روابط علّی در فناوری انسانی را عین سنت‌های الهی دانست؛ بلکه می‌توان از توجه به نظم، رابطه میان عمل و پیامد و ضرورت شناخت قواعد، پلی برای فهم عمیق‌تر جهان و مسئولیت انسان ساخت.
قرآن کریم در آیه ۱۶۴ سوره بقره، آفرینش آسمان‌ها و زمین، گردش شب و روز، جریان کشتی‌ها، بارش باران و زنده‌شدن زمین را از نشانه‌های الهی برای اهل تعقل معرفی می‌کند. همچنین در آیه ۳۲ سوره ابراهیم، تسخیر کشتی و جریان رودها را در چارچوب تدبیر و نعمت الهی یادآور می‌شود. این آیات، انسان را از مشاهده صرف پدیده‌ها به اندیشیدن درباره نظم، روابط و معنای آن‌ها فرامی‌خوانند.
از مفهوم فناوری تا آموزش‌های فنی و مهارتیاین تأمل، برای آموزش‌های فنی و مهارتی اهمیتی ویژه دارد؛ زیرا در این حوزه، یادگیری مستقیماً با عمل، تولید، حل مسئله و مواجهه با جهان واقعی پیوند خورده است. هنرجو در کارگاه تنها با ابزار کار نمی‌کند، بلکه باید مواد را بشناسد، روش مناسب را انتخاب کند، مراحل انجام کار را تشخیص دهد، تجهیزات را درست به کار گیرد، کیفیت محصول را بسنجد و پیامدهای تصمیم‌های خود را ارزیابی کند.
برای مثال، در آموزش رشته‌های برق و الکترونیک، شناخت تجهیزات به‌تنهایی کافی نیست؛ هنرجو باید رابطه میان اجزا، اصول عملکرد مدار، ترتیب عملیات و الزامات ایمنی را نیز درک کند. در رشته‌های مکانیک، انتخاب مواد، شناخت نیروها، رعایت تلرانس‌ها و کنترل کیفیت، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند تولید و تعمیر است. در رشته‌های کشاورزی نیز شناخت خاک، آب، شرایط محیطی و روابط میان عوامل طبیعی، مبنای تصمیم‌گیری صحیح و بهره‌برداری مسئولانه از منابع است.
بنابراین، آموزش فنی و مهارتی هنگامی به یادگیری عمیق‌تر منجر می‌شود که هنرجو فقط به اجرای دستورالعمل محدود نماند، بلکه بتواند توضیح دهد چرا یک روش انتخاب شده، چه عواملی بر نتیجه اثر می‌گذارند، خطاها چگونه پدید می‌آیند و چگونه می‌توان کیفیت کار را بهبود بخشید. چنین رویکردی، یادگیری را از تقلید یک عمل به فهم فرایند و توانایی حل مسئله ارتقا می‌دهد.
از همین رو، طراحی برنامه‌های درسی و کتاب‌های درسی فنی و مهارتی باید میان دانش نظری، مهارت عملی و نگرش حرفه‌ای پیوندی معنادار برقرار کند. فعالیت‌های کارگاهی، پروژه‌های عملی، تحلیل خطا، ارزشیابی مبتنی بر عملکرد و مواجهه با مسائل واقعی حرفه، فرصت‌هایی برای شکل‌گیری این نوع یادگیری فراهم می‌آورند.
فناوری؛ فراتر از تولید محصولبا این همه، فناوری صرفاً به شناخت فرایند و افزایش کیفیت محصول محدود نمی‌شود. هر فناوری در بستر اجتماعی و اقتصادی معینی به کار گرفته می‌شود و می‌تواند پیامدهایی برای انسان، جامعه و محیط‌زیست داشته باشد. ازاین‌رو، مسئولیت‌پذیری، رعایت ایمنی، صداقت حرفه‌ای، حفظ منابع و توجه به آثار اجتماعی و زیست‌محیطی فعالیت‌های فنی، بخشی از تربیت حرفه‌ای است.
در این چارچوب، مهارت زمانی ارزش تربیتی کامل‌تری می‌یابد که با اندیشه و مسئولیت همراه شود. هنرجویی که تنها روش انجام کار را می‌داند، با هنرجویی که علاوه بر آن، علت انتخاب روش، پیامدهای خطا، الزامات ایمنی و مسئولیت خود در برابر دیگران را نیز درک می‌کند، یکسان نیست. تفاوت در همین لایه‌های شناختی و نگرشی است که توانایی فنی را به شایستگی حرفه‌ای تبدیل می‌کند.
این برداشت با جهت‌گیری قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی نیز تناسب دارد؛ قانونی که آموزش و تربیت حرفه‌ای را به کسب نگرش‌ها، مهارت‌های عملی، فهم و دانش مرتبط با حرفه‌ها پیوند می‌دهد و بر اخلاق حرفه‌ای و پرورش نیروی انسانی متخصص، ماهر و کارآمد تأکید می‌کند. در نتیجه، هدف آموزش‌های فنی و مهارتی نباید صرفاً تربیت نیرویی برای انجام عملیات مشخص باشد، بلکه باید به پرورش انسانی توانمند در شناخت مسئله، انتخاب روش، تولید باکیفیت، نوآوری و پذیرش مسئولیت نیز بینجامد.
توحید؛ افق معرفتی فناوریتأمل در فناوری و نظم آفرینش می‌تواند افقی فراتر از مهارت و تولید پیش روی انسان بگشاید. اگر فناوری به شناخت روابط و قوانین محدود بماند، ممکن است تنها به افزایش توانایی انسان در تغییر جهان بینجامد؛ اما اگر این شناخت با پرسش از منشأ نظم، جایگاه انسان و مسئولیت او همراه شود، می‌تواند زمینه‌ای برای تأمل فلسفی و معنوی نیز فراهم آورد.
در نگاه توحیدی، جهان مجموعه‌ای از پدیده‌های بی‌ارتباط و مستقل از یکدیگر نیست، بلکه آفرینش و تدبیر آن در نسبت با خداوند معنا می‌یابد. از این منظر، فناوری انسانی نیز می‌تواند در کنار کارکردهای اقتصادی و اجتماعی خود، زمینه‌ای برای توجه به نظم جهان، محدودیت‌های انسان و مسئولیت او در بهره‌برداری از امکانات باشد. این معنا، نه جایگزین دانش فنی است و نه نتیجه‌ای که به‌طور خودکار از هر فعالیت فناورانه حاصل شود؛ بلکه افقی تربیتی است که با تأمل، گفت‌وگو و طراحی آگاهانه تجربه‌های یادگیری می‌توان آن را تقویت کرد.
نتیجه؛ از انسان ماهر تا انسان شایستهآموزش‌های فنی و مهارتی، به‌واسطه پیوند نزدیک دانش و عمل، ظرفیت ارزشمندی برای جمع میان توانایی حرفه‌ای، تفکر و مسئولیت‌پذیری دارند. اگر برنامه‌های درسی و کتاب‌های درسی این حوزه، علاوه بر آموزش ابزارها و روش‌ها، به شناخت روابط میان اجزا، تحلیل علت و معلول، حل مسئله، کنترل کیفیت، نوآوری، اخلاق حرفه‌ای و پیامدهای اجتماعی و محیطی فعالیت‌ها نیز بپردازند، یادگیری از سطح انجام یک کار فراتر می‌رود و به فهم عمیق‌تر فرایند و مسئولیت انسان در آن نزدیک می‌شود.
در چنین رویکردی، کارگاه تنها محل تمرین مهارت نیست؛ فضایی برای اندیشیدن، آزمودن، خطایابی، اصلاح و آموختن مسئولیت است. محصول نیز تنها نتیجه یک عملیات فنی نیست، بلکه حاصل پیوند دانش، مهارت، نگرش، ابزار و سازمان‌دهی است. تأمل در مفهوم قرآنی «صُنع» می‌تواند به این تجربه‌ها افقی معرفتی ببخشد و توجه هنرجو را از صرف ساختن به کیفیت ساختن، از نتیجه به فرایند و از توانایی به مسئولیت معطوف کند.
غایت آموزش فنی و مهارتی، تنها تربیت انسانی نیست که بتواند کاری را انجام دهد؛ بلکه پرورش انسانی است که بداند چه می‌کند، چرا انجام می‌دهد، چگونه کیفیت کار خود را ارتقا می‌بخشد و در برابر پیامدهای آن چه مسئولیتی دارد. چنین انسانی می‌تواند دانش و مهارت خود را در خدمت تولید ارزش، حل مسائل جامعه، حفظ منابع و بهبود زندگی قرار دهد و در عین بهره‌گیری از دستاوردهای فناوری، نسبت به نظم و حکمت آفرینش نیز تأمل کند.
از این منظر، پیوند میان فناوری و مفهوم صنع الهی، دعوتی است به بازاندیشی در مقصد آموزش‌های فنی و مهارتی: پیوند دادن توانایی ساختن با قدرت اندیشیدن، مهارت با اخلاق حرفه‌ای و تولید با مسئولیت؛ تا تربیت نیروی ماهر، در افقی گسترده‌تر، به تربیت انسان شایسته و مسئول بینجامد.
منابع و مآخذ
۱. فناوری در قرآن، جلیلی رضا و همکاران، ۱۳۹۴، مؤسسه و انتشارات دانشگاه جامع امام حسین علیه‌السلام.
۲. قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی، مصوب ۲۴ آبان ۱۳۹۶، به‌ویژه مواد ۱، ۲ و ۷. مشاهده متن قانون
۳. آیین‌نامه تقویت و توسعه مهارت‌آموزی دانش‌آموزان، مصوب ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ هیئت وزیران. مشاهده متن آیین‌نامه
۴. ۹. UNESCO-UNEVOC, TVET Country Profiles: Iran, ۲۰۱۸؛ درباره ساختار آموزش فنی و حرفه‌ای ایران و رویکرد شایستگی‌محور در تدوین برنامه‌های آموزشی. مشاهده گزارش.
حسن آقابابایی
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی فنی و حرفه‌ای و کاردانش
ارسال دیدگاه