از اجتهاد در ۲۷ سالگی تا شهادتی که شعله انقلاب را برافروخت

سید مصطفی خمینی، فرزند ارشد امام خمینی (ره)، در ۱۲ آذر ۱۳۰۹ در قم دیده به جهان گشود و در ۱ آبان ۱۳۵۶ در نجف اشرف به شکلی مرموز به شهادت رسید. او که در ۲۷ سالگی به درجه اجتهاد نائل شده بود، در طول سال‌های مبارزه، همواره یار وفادار پدر و از ارکان نهضت اسلامی بود. امام خمینی (ره) در سوگ او نوشت: «مصطفی خمینی، نور بصرم و مُهجه قلبم، دار فانی را وداع کرد» و شهادتش را از «الطاف خفیه الهی» خواند. این حادثه، موجی از بیداری و خروش مردمی در سراسر ایران ایجاد کرد و به گفته تحلیلگران، به عنوان «عامل شتاب‌زا» در پیروزی انقلاب اسلامی عمل کرد.

زندگی علمی و تحصیلات

سید مصطفی خمینی تحصیلات ابتدایی را در مدارس باقریه و سنایی قم به پایان رساند و در ۱۵ سالگی به حوزه علمیه قم وارد شد. دوره سطح را از محضر استادانی چون شیخ مرتضی حائری یزدی، شهید صدوقی، سلطانی طباطبایی و شیخ عبدالجواد اصفهانی گذراند. از ۲۱ سالگی در درس خارج فقه آیت‌الله العظمی بروجردی حاضر شد و همزمان از درس خارج اصول پدرش، امام خمینی (ره)، بهره برد. او همچنین از محضر بزرگانی چون محقق داماد در قم و سید محمود حسینی شاهرودی در نجف استفاده کرد و فلسفه را نزد علامه طباطبایی و آیت‌الله سید ابوالحسن قزوینی آموخت.

پشتکار، استعداد و حافظه قوی او باعث شد در حدود ۲۷ سالگی به درجه اجتهاد برسد. او در علوم مختلفی چون فقه، اصول، فلسفه، کلام، عرفان، نجوم، تاریخ، رجال و تفسیر تبحر داشت و کمتر کتاب علمی ارزشمندی بود که آن را مطالعه یا مباحثه نکرده باشد.

آثار علمی

سید مصطفی خمینی با عمر کوتاه خود، میراث علمی ماندگاری  برجای گذاشت. از جمله آثار او می‌توان به «تفسیر القرآن الکریم» در پنج جلد، «تحریرات فی الاصول» در هشت جلد، «تعلیقات علی الحکمة المتعالیه»، «مستند تحریرالوسیله»، «القواعد الحکمیه» (حاشیه بر اسفار)، «المکاسب المحرمه» در دو جلد و «القواعد الرجالیه» اشاره کرد. برخی منابع از تألیف ۲۹ جلد کتاب در زمینه فقه، اصول و تفسیر توسط او خبر داده‌اند.

مبارزات سیاسی و نقش در نهضت

سابقه مبارزاتی سید مصطفی از آشنایی با جمعیت فدائیان اسلام آغاز شد، اما از سال ۱۳۴۱ به طور جدی و همه‌جانبه وارد نهضت امام خمینی (ره) شد. ساواک بارها در گزارش‌های خود تأکید کرده بود که او در مبارزات پدرش نقش مهمی دارد و از او بسیار می‌ترسید. او در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ نقش ممتازی ایفا کرد و همواره یار و یاور امام (ره) بود.

سید مصطفی بارها از سوی ساواک بازداشت و به تبعید فرستاده شد. در ۱۳ دی ۱۳۴۳، در حالی که تنها چند روز از آزادی‌اش گذشته بود، مجدداً بازداشت و راهی سفری اجباری به ترکیه شد. او سال‌ها در تبعید، همراه پدرش در نجف اشرف به سر برد و در همان‌جا به تدریس و تألیف ادامه داد.

شهادت مرموز در نجف و محل مزار

سید مصطفی خمینی در سحرگاه یکشنبه ۱ آبان ۱۳۵۶، در سن ۴۷ سالگی، در منزل خود در نجف اشرف به شکلی ناگهانی و مرموز درگذشت. منابع رسمی علت مرگ را «عارضه قلبی» اعلام کردند، اما پزشکان عراقی مسمومیت را عامل مرگ تشخیص دادند و نشانه‌های کبودی بر بدن او حکایت از مسمومیت شدید داشت. سید احمد خمینی، برادر او، نیز با قاطعیت اعلام کرد: «شکی ندارم که او را مسموم کردند» و به علامت‌های مسمومیت بر پوست بدن او اشاره کرد.

پیکر مطهر او پس از انتقال به کربلا و غسل با آب فرات و طواف بر گرد حرم حضرت حسین (ع) و حضرت ابوالفضل (ع)، به نجف منتقل شد و در حرم مطهر حضرت علی (ع) به خاک سپرده شد. مزار او در ضلع شرقی ایوان طلا (اتاق کوچکی در ایوان طلای حرم امیرالمؤمنین) و در کنار قبر آیت‌الله محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) قرار دارد. نماز میت بر پیکر او را آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی اقامه کرد.

روایت امام خمینی (ره) از این فقدان

امام خمینی (ره) در پی این حادثه، در یادداشتی رسمی نوشتند: «در روز یکشنبه نهم شهر ذی‌القعده الحرام ۱۳۹۷، مصطفی خمینی، نور بصرم و مُهجه قلبم، دار فانی را وداع کرد و به جوار رحمت حق تعالی رهسپار شد.»

یکی از معروف‌ترین جملاتی که از امام (ره) پس از این حادثه نقل شده، این عبارت است: «مصطفی امید آینده اسلام بود.» این جمله از آن جهت اهمیت دارد که امام خمینی (ره) به گفته نزدیکانشان، در مورد دوستان و دشمنان اهل غلو و بزرگنمایی نبودند و سخنانشان را «در اندازه» بیان می‌کردند؛ بنابراین این تعبیر، بیانگر جایگاه والای علمی و معنوی سید مصطفی در نظر ایشان بود.

امام (ره) این ضایعه سنگین را نه فقط یک مصیبت، بلکه مصداقی از «الطاف پنهان خداوند» دانستند. ایشان در نخستین جلسه درس خود پس از شهادت فرزندشان فرمودند: «خداوند تبارک و تعالی الطاف خفیه‌ای دارد و وفات مرحوم آقا مصطفی را یکی از الطاف الهی می‌دانستند.» امام در سخنرانی خود نیز این موضوع را بسط دادند و فرمودند که این‌گونه امور برای همه مردم پیش می‌آید و اگر انسان به «الطاف خفیه» خداوند علم و اطلاع داشت، در برابر این مسائل جزع و فزع نمی‌کرد: «این طور قضایا مهم نیست خیلی... خداوند تبارک و تعالی الطافی دارد به ظاهر و الطاف خفیه، یک الطاف خفیه‌ای خدای تبارک و تعالی دارد که ماها علم به آن نداریم... اگر اطلاع داشتیم از آن الطاف خفیه‌ای که خداوند تبارک و تعالی نسبت به عبادش دارد... این قدر بی‌طاقت نبودیم، می‌فهمیدیم که یک مصالحی در کار است، یک الطافی در کار است.»

راویان این حادثه نقل کرده‌اند که با وجود سنگینی این فقدان، «یک ذره انکسار در سیمای نورانی امام پدیدار نشد» و تنها جمله‌ای که بر زبان ایشان جاری شد، همان جمله «مصطفی امید آینده اسلام بود» بود. این رفتار، نشان‌دهنده عمق معرفت و تسلیم ایشان در برابر قضای الهی بود.

میراث و تأثیر بر انقلاب

شهادت سید مصطفی خمینی، که به گفته تحلیلگران به عنوان یک «عامل شتاب‌زا» عمل کرد، موجی از بیداری و خروش مردمی را در سراسر ایران علیه رژیم پهلوی به وجود آورد. امام (ره) او را «امید آینده اسلام» می‌دانست و شهادتش منجر به افزایش شور و تحرک انقلابی بین مردم شد. این حادثه، در حالی که تنها یک سال و چند ماه به پیروزی انقلاب اسلامی باقی مانده بود، به تعمیق نارضایتی عمومی و تسریع فروپاشی رژیم پهلوی کمک شایانی کرد.

سخنان امام خمینی (ره) درباره سید مصطفی خمینی، ترکیبی از محبت پدرانه (تعبیر «نور بصرم و مهجه قلبم»)، اعتقاد به جایگاه والای او («امید آینده اسلام») و نگاه عارفانه به تقدیر الهی («الطاف خفیه») بود؛ نگاهی که در آن، فقدان فرزند، نه پایان راه، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در مسیر تحقق آرمان‌های اسلامی بود.

انتشار به مناسبت سالروز شهادت سید مصطفی خمینی