هنر، شرط ضروری تحقق تربیت اثرگذار و ماندگار است

به گزارش مرکز اطلاع‌رسانی و روابط عمومی وزارت آموزش و پرورش، علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، در نشست تخصصی «تجلی تربیت در آینه هنر» با تمرکز بر کتاب «تربیت کودک در اندیشه رهبر شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای»، هنر را از مؤلفه‌های اساسی در تحقق تربیت اثربخش دانست و بر ضرورت بازشناسی جایگاه آن در مطالعات و فعالیت‌های تربیتی تأکید کرد.

وی در این نشست که با حضور جمعی از استادان و صاحب‌نظران برگزار شد، ضمن قدردانی از فرهنگستان هنر به‌دلیل توجه به موضوع تربیت کودک و برگزاری این نشست، اظهار کرد: برای تبیین نسبت میان هنر و تربیت می‌توان از منظرهای مختلفی به این موضوع نگریست؛ از هنر به‌عنوان یکی از ساحت‌های تربیت هنری گرفته تا هنر به‌مثابه ابزاری برای تحقق برخی اهداف تربیتی. بااین‌حال، به نظر می‌رسد در اندیشه رهبر شهید، می‌توان به برداشتی عمیق‌تر دست یافت و هنر را شرطی ضروری برای تحقق تربیت دانست.

هنر؛ فراتر از یک ابزار تربیتی

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با تشریح سه رویکرد به نسبت میان هنر و تربیت، توضیح داد: در رویکرد نخست، هنر به‌عنوان یکی از ساحت‌های تربیت مورد توجه قرار می‌گیرد. در رویکرد دوم، هنر ابزاری در کنار سایر روش‌ها برای دستیابی به برخی اهداف تربیتی است؛ اما در رویکرد سوم، هنر نه صرفاً یک ابزار یا روش قابل جایگزینی، بلکه شرطی ضروری برای تحقق تربیت اثربخش تلقی می‌شود.

لطیفی با اشاره به رویکرد دیگری که تربیت را نوعی فعالیت هنرمندانه می‌داند، خاطرنشان کرد: تربیت، کنشی انسانی، پیچیده و سرشار از ظرافت‌ها و ریزه‌کاری‌هاست. اگرچه بهره‌گیری از دانش، چارچوب‌های نظری و مطالعات علمی برای شناخت و بهبود فرایند تربیت ضرورت دارد، اما تقلیل تربیت به این چارچوب‌ها و غفلت از ابعاد هنرمندانه آن، می‌تواند مانع تحقق نتایج مطلوب شود.

وی افزود: تربیت را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از رفتارها یا اقداماتی از پیش تعیین‌شده دانست؛ بلکه با کنشی آگاهانه، هدفمند و پیچیده مواجه هستیم که در آن، چگونگی ارتباط با کودک، شناخت موقعیت و توجه به ظرافت‌های تعامل، در تحقق اهداف تربیتی نقش تعیین‌کننده دارد.

تربیت؛ زمینه‌سازی برای رشد پایدار کودک

معاون وزیر آموزش‌وپرورش با تبیین مفهوم تربیت اظهار کرد: با وجود تفاوت در تعاریف و برداشت‌های ارائه‌شده از تربیت، یکی از مؤلفه‌های محوری در این تعاریف، رشد، استکمال یا ایجاد تغییری پایدار در ابعاد وجودی انسان است. بر این اساس، تربیت زمانی تحقق می‌یابد که تغییری معنادار و ماندگار در یکی از ساحت‌های وجودی فرد شکل بگیرد؛ تغییری که صرفاً به وضعیت‌های گذرا و موقت محدود نباشد.

وی با اشاره به نقش بزرگسالان در تربیت کودک ادامه داد: یکی از عناصر مهم این فرایند، نقش‌آفرینی و مداخله بزرگسال برای فراهم‌کردن زمینه رشد کودک است. این مداخله، به‌ویژه در دوران خردسالی، باید به‌گونه‌ای باشد که به شکل‌گیری تغییر پایدار بینجامد و در عین حال، زمینه تقویت قدرت تشخیص، انتخاب و اراده کودک را فراهم کند.

لطیفی تصریح کرد: یکی از دشواری‌های اساسی تربیت این است که مداخله بزرگسال همیشه به نتیجه مورد انتظار منتهی نمی‌شود. گاهی اقدامی با هدف ایجاد یک تغییر مشخص انجام می‌شود، اما نتیجه‌ای متفاوت یا حتی خلاف انتظار به همراه دارد. ازاین‌رو، پرسش مهم این است که مداخله تربیتی باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد تا به رشد پایدار و مطلوب کودک منجر شود.

وی با تأکید بر نقش هنر در پاسخ به این پرسش گفت: یکی از شروط ضروری چنین مداخله‌ای، آمیختگی آن با هنر و هنرمندانه‌بودن فرایند تربیت است؛ زیرا تربیت اثربخش به شیوه‌ای از نقش‌آفرینی نیاز دارد که بتواند در وجود کودک تأثیر بگذارد و زمینه رشد و استکمال پایدار او را فراهم کند.

هنر؛ عاملی مؤثر در برانگیختن عواطف و ماندگاری اندیشه‌ها

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در تبیین چرایی اهمیت هنر در تربیت، به دو ویژگی اساسی آن اشاره کرد و گفت: یکی از ظرفیت‌های مهم هنر، نقش آن در برانگیختن عواطف و احساسات انسان است. بسیاری از اعمال نیکو و تغییرات عمیق انسانی، از پشتوانه عاطفی برخوردارند و برای تحقق تربیتی اثرگذار، نمی‌توان از توجه به احساسات و عواطف کودک غفلت کرد.

اشاره کرد و گفت: یکی از ظرفیت‌های مهم هنر، نقش آن در برانگیختن عواطف و احساسات انسان است. بسیاری از اعمال نیکو و تغییرات عمیق انسانی، از پشتوانه عاطفی برخوردارند و برای تحقق تربیتی اثرگذار، نمی‌توان از توجه به احساسات و عواطف کودک غفلت کرد.

وی افزود: هنر از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند این ظرفیت عاطفی را فعال کند و به فرایند تربیت عمق ببخشد. ازاین‌رو، اگر هدف، ایجاد تغییری پایدار در شخصیت و نگرش کودک باشد، باید به نقش عواطف و احساسات در کنار سایر مؤلفه‌های تربیتی توجه جدی داشت.

لطیفی دومین ویژگی مهم هنر را نقش آن در اثرگذاری و ماندگاری اندیشه‌ها، حقیقت‌ها و گرایش‌های انسانی دانست و با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده در کتاب «تربیت کودک در اندیشه رهبر شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای» اظهار کرد: هنر می‌تواند اندیشه‌ها را به لایه‌های عمیق ذهن انسان منتقل کند و در ماندگاری و سازندگی آن‌ها نقش داشته باشد.

وی با تأکید بر اهمیت کیفیت آثار هنری خاطرنشان کرد: بهره‌گیری از هنر در تربیت، به معنای استفاده صوری و ظاهری از عناصر هنری نیست؛ بلکه اثر هنری باید از قوت و کیفیت لازم برخوردار باشد. هنر فاخر و برخوردار از شاخص‌های فنی و تخصصی می‌تواند در انتقال مفاهیم و ایجاد اثر ماندگار نقش‌آفرین باشد؛ درحالی‌که یک اثر ضعیف از نظر هنری، ممکن است نتواند پیام موردنظر را به‌درستی منتقل کند.

و ایجاد اثر ماندگار نقش‌آفرین باشد؛ درحالی‌که یک اثر ضعیف از نظر هنری، ممکن است نتواند پیام موردنظر را به‌درستی منتقل کند.

پیوند هنر با میراث فرهنگی و معنوی جامعه

معاون وزیر آموزش‌وپرورش با اشاره به نقش هنر در انتقال و ماندگاری میراث فکری و فرهنگی جوامع، ادبیات و آثار هنری را از زمینه‌های مهم ارتباط نسل‌ها با اندیشه‌ها و ارزش‌های فرهنگی و معنوی دانست.

وی در این زمینه بیان کرد: بخشی از ارتباط جامعه ایرانی با میراث معنوی، عرفانی و حکمی خود از طریق آثار ادبی و هنری شکل گرفته است؛ آثاری که توانسته‌اند مفاهیم عمیق را در قالب‌هایی قابل‌فهم و ماندگار به مخاطبان منتقل کنند. این تجربه نشان می‌دهد که آمیختگی اندیشه با هنر می‌تواند در حفظ و انتقال ارزش‌ها و تعمیق نفوذ آن‌ها در جامعه نقشی تعیین‌کننده داشته باشد.

لطیفی تأکید کرد: همین ظرفیت باید در فعالیت‌های تربیتی نیز مورد توجه قرار گیرد. موقعیت‌ها، فرصت‌ها و اقداماتی که برای رشد کودک طراحی می‌شوند، هنگامی می‌توانند اثرگذاری و ماندگاری بیشتری داشته باشند که با شناخت درست از ظرفیت‌های هنر و به شیوه‌ای هنرمندانه شکل گرفته باشند.

ضرورت تکمیل مطالعات علمی تربیت با نگاه هنری

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با تأکید بر ضرورت پیوند مطالعات علمی و نگاه هنری در حوزه تعلیم‌وتربیت اظهار کرد: مطالعه علمی تربیت ضروری است، اما به‌تنهایی برای تحقق همه اهداف تربیتی کفایت نمی‌کند. در کنار شناخت علمی فرایندهای تربیتی، باید هنر و اقتضائات هنرمندانه این فرایند نیز به‌عنوان یکی از شروط ضروری تربیت مورد توجه قرار گیرد.

 افزود: این ضرورت در زمینه تربیت خردسالان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا انتقال معنا، شکل‌گیری نگرش و ایجاد تغییر پایدار در شخصیت کودک، مستلزم توجه به ظرافت‌ها و ویژگی‌های خاص این دوره است. ازاین‌رو، شناخت ظرفیت‌های پذیرش کودک باید با بهره‌گیری سنجیده از هنر همراه شود تا زمینه تحقق اهداف تربیتی بهتر فراهم آید.

بازخوانی اندیشه‌های رهبر شهید در فضایی علمی و گفت‌وگومحور

لطیفی در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به اهمیت برگزاری نشست‌های علمی برای بررسی اندیشه‌های رهبر شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، اظهار کرد: مطالعه دقیق این آثار نشان می‌دهد که گزاره‌های مطرح‌شده در آن‌ها، بر ایده‌ها و مبانی فکری استوار تکیه دارند.

وی ادامه داد: برگزاری چنین نشست‌هایی فرصتی برای بازخوانی دقیق‌تر این اندیشه‌ها، شناخت ابعاد کمتر بررسی‌شده آن‌ها و گفت‌وگو درباره مبانی و دلالت‌های تربیتی‌شان فراهم می‌کند. بهره‌گیری از این ظرفیت می‌تواند به توسعه مطالعات تربیتی و تقویت مسیر رشد و پیشرفت کشور کمک کند.

معاون وزیر آموزش‌وپرورش در پایان، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان نشست و استادان حاضر، ابراز امیدواری کرد که استمرار این برنامه‌ها زمینه‌ساز تعمیق مطالعات علمی، ارتقای فهم تربیتی و بهره‌گیری مؤثرتر از میراث فکری و فرهنگی کشور در مسیر دستیابی به ایرانی پیشرفته و مقتدر باشد.