«رد پای آب» و «آب مجازی»، مفاهیمی که کمکم ایرانیان بیشتر خواهند شنید
تهران (پانا) - شاید شما هم در خبرهایی که این روزها در حوزه آب منتشر میشوند با کلماتی نامانوس مانند «رد پای آب» و «آب مجازی» روبهرو شدهاید. برای بسیاری این پرسش مطرح است که این کلمات چه معنایی دارند و چه مفاهیم و برنامههایی را شامل میشوند.
با گرم شدن زمین، کاهش منابع آبی و بحران آب، «رد پای آب» و «آب مجازی» مفاهیمی پرکاربرد در ادبیات اقتصادی کشورها شده است و اجماعی برای مدیریت مصرف و بهرهوری عوامل تولید به ویژه در کشورهایی که با بحران کمبود آب دست به گریبان هستند، شکل گرفته است.در ایران نیز که گفته میشود میزان بارشها تا پایان قرن بیست و یکم ۲۵ درصد کاهش مییابد، چنین مدیریتی الزامی است.
منابع آبی هر کشور در سه بخش کشاورزي، صنعت و شرب مصرف میشود. اما این میزان مصرف منابع داخلی، بیانگر کل نیاز آبی یک کشور آنها نیست.
واقعیت این است که همراه واردات و صادرات بینالمللی کالاها، مبادلات آب نیز مجازي صورت میگیرد. نیاز به شاخصی وجود دارد تا بتوان بر مبناي الگوي مصرف مردم، نیاز واقعی هر کشور را به منابع آبی محاسبه کرد. به این منظور «مفهوم رد پاي آب» یا «میزان آب مصرفی پایه» در سال ۲۰۰۲ معرفی شد. بر اساس این مفاهیم، تحت تأثیر اقلیم هر منطقه، میزان تولیدات و واردات کالا در هر کشور، الگوي مصرفی مردم، عملیات کشاورزي و راندمان کاربرد آب در هر کشور متغیر است.
مفهوم ردپاي آب به عنوان شاخصی از کمیت، زمان و مکان مصرف آب شیرین، در سال ۲۰۰۲ ارائه شد. این مفهوم پس از انجام اصلاحاتی در روشهاي برآورد و محاسبه، در مجموعهاي از انتشارات مؤسسه یونسکو به عنوان یک شاخص قابل اتکا معرفی شد.
همچنین در سال ۲۰۰۴، گزارشی از سوي هاکسترا درباره مفاهیم و روشهاي محاسبه این شاخص در سطوح مختلف به همراه اعداد و ارقام محاسبه شده آن براي کشورهاي مختلف منتشر شد. از سوي دیگر همکاري بین مؤسسات جهانی در این زمینه، منتهی به تاسیس شبکه ردپاي آب، در سال ۲۰۰۸ شده است که هدف آن هماهنگ کردن تلاشها براي توسعه بیشتر و انتشار دانش درباره مفاهیم، روشها و ابزارهاي مرتبط با این شاخص است.
متوسط بارش سالانه در ایران تا ابتدای قرن بیستم ۲۴۰ میلیمتر بوده است
نعمت حسنی، معاون سابق وزارت نیرو و مشاور سازمان مدیریت بحران وزارت کشور در گفتوگو با خبرنگار پانا در خصوص مفهوم رد پای آب و آب مجازی میگوید ایران کشوری با یک میلیون و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربع مساحت است و تا اوایل قرن بیستم یعنی حدود ۱۸ سال قبل ۲۴۰ میلیمتر بارش سالانه داشته است اما مطالعات اقلیم شناسی نشان میدهد که بارش ایران از ابتدا تا انتهای قرن بیست و یکم از ۲۴۰ میلیمتر در سال به ۱۸۰ میلیمتر کاهش مییابد و این بدان معناست که ۲۵ درصد بارشها از دست میرود و این واقعیتهایی است که مردم باید حتما از آن مطلع باشند.
مشاور سازمان پیشگیری و مدیریت بحران وزارت کشور تاکید کرد: مردم باید حساسیت مدیریت درست تولید، توزیع و مصرف آب را درک کنند. در موضوع نزولات جوی نه با خشکسالی که با خشک قرنی مواجهایم و اگر هوشیار نباشیم بسیاری از مناطق کشور قابلیت سکونت را از دست میدهند.
حسنی افزود: اگر کل بارندگی به مساحت کشور تقسیم شود حدود ۲۴ سانتیمتر آب جمع آوری میشود و میزان بارش در کشور نزدیک حدود ۴۰۰ میلیارد متر مکعب است.
وی ادامه داد: از این میزان بارش ۸ میلیارد متر مکعب برای تامین آب شرب و صنعتی مصرف میشود و میزان مصرف در بخش کشاورزی نیز حدود ۹۲ میلیارد مترمکعب است. مجموع آب بخش کشاورزی، شرب و صنعت حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب است و ممکن است به نظر برسد که چهار برابر این میزان بارش وجود دارد و چه جایی برای نگرانی در مورد تامین آب وجود دارد.
معاون سابق منابع انسانی و آموزش وزارت نیرو تصریح کرد: واقعیت این است که ایران دارای سه منطقه آب و هوایی است؛ حدود یک سوم کشور آب و هوای معتدل، یک سوم آب و هوای نیمه خشک و یک سوم دارای آب و هوای خشک است و میزان تبخیر آب در هرکدام از این سه اقلیم متفاوت است.
۷۰ درصد نزولات جوی در کشور تبخیر میشود
حسنی خاطرنشان کرد: در اقلیم معتدل میزان تبخیر آب حدود ۳۰ درصد، در اقلیم نیمه خشک ۶۰ درصد و در اقلیم خشک حدود ۹۰ درصد است بنابراین تجربه نشان میدهد که از ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش حدود ۲۸۰ میلیارد مترمکعب بارش تبخیر میشود و این به آن معناست که حدود ۷۰ درصد نزولات جوی و بارش در کشور از دست میرود و حدود ۱۲۰میلیارد مترمکعب باقی میماند.
مشاور سازمان مدیریت بحران وزارت کشوراظهار کرد: اشتباهی که در دو دهه گذشته در بخش کشاورزی وجود داشته این بوده است که چاههای آب زیادی به صورت قانونی و غیرقانونی حفر شده است.
تبخیر۴۰ میلیارد مترمکعب از آب کشاورزی
حسنی عنوان کرد: کشاورزی در کشور یا به صورت کشت دیم و یا با استفاده از آب چاه یا تخلیه سدها صورت میگیرد و حدود ۶۰ درصد از آبی که در کشور مورد استفاده کشاورزی قرار میگیرد نیز تبخیر میشود که به معنای تبخیر ۴۰ میلیارد مترمکعب آب مصرفی در بخش کشاورزی است.
وی اضافه کرد: بحث اصلی کشور در حوزه آب به بخش کشاورزی مرتبط است چون هم بیشترین مصرف و هم بیشترین تبخیر در این بخش وجود دارد .
تمایز آب در بخش کشاورزی و خانگی این است که مصرف کشاورزی نیازمند تصفیه نیست.
وی با بیان اینکه تمامی محصولات کشاورزی، صنعتی و دامی نیازمند آب است، عنوان کرد: دو مقوله در بحث آب کشاورزی مطرح است: راندمان و آب مجازی. راندمان به این معناست که به ازای هر یک مترمکعب محصول چه میزان محصول به دست میآید و هر چه میزان محصول تولیدی بیشتر باشد به این معناست که راندمان بالاتر است.
حسنی تصریح کرد: آب مجازی برعکس راندمان است به این معنا که برای به دست آوردن هر یک واحد از هر محصول به چه میزان آب مورد نیازاست. بنابراین آب مجازی میزان آبی است که برای تولید یک واحد از هر محصول مصرف میشود.
رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و منابع طبیعی دانشگاه شهید بهشتی اظهار کرد: در آب مجازی تعیین میشود که برای تولید یک کیلوگرم گندم یا برنج چه میزان آب مورد نیاز است.
وی اضافه کرد: برای تولید یک کیلوگرم برنج با روش کشت مناسب به طور مثال در انگلستان که راندمان کشاورزی مناسبی دارد سه متر معکب آب مورد نیاز است برای تولید گندم نیز ۲.۴ متر مکعب و یک کیلوگرم از گوشت گاو ۱۵ متر مکعب به معنای ۱۵ هزار لیتر آب مورد نیاز است که پنج برابر تولید یک کیلوگرم برنج مورد نیاز است.
تولید برخی محصولات دامی یا کشاورزی توجیه اقتصادی ندارد
حسنی عنوان کرد: بیشتر آب مجازی بیشتر برای محصولات کشاورزی یا دامی انجام میشود که به اقلیم هر منطقه یا کشور و راندمان و بهره وری از عوامل تولید وابسته است.
وی خاطرنشان کرد: آب مجازی مشخص میکند که به طور مثال برای تولید هر کیلوگرم برنج سه هزار کیلو آب مورد نیاز است و آیا میزان آب موجود در کشور مورد بررسی این امکان را فراهم میکند که به طور مثال در آن کشور تولید صورت گیرد.
حسنی عنوان کرد: به طور قطع کشت برنج تنها در سواحل دریای خزر دارای توجیه اقتصادی است و توصیه نمیشود در سایر نقاط کشور که اب و هوایی خشک و نیمهخشک دارد به کشت برنج اقدام شود.
وی تصریح کرد: با توجه به آببری زیاد نیازمند بررسی است که آیا تولید این محصولات دامی در کشور ما توجیه پذیر است یا خیر و آیا میتوان با استفاده از واردات نسبت به تامین نیازهای داخلی اقدام کرد.
حسنی با بیان اینکه واردات محصولات کشاورزی به معنای واردات آب مجازی است، تصریح کرد: مثال دیگر مقایسه کشور استرالیا و ژاپن است. استرالیا کشوری پهناور و دارای ۹ میلیون کیلو مترمربع وسعت است و این درحالی است که ژاپن ۳۷۷ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد. پس استرالیا ۵ برابر ایران مساحت دارد وسعت ژاپن یک پنجم مساحت ایران است.
وی تصریح کرد: ، استرالیا از طریق صادرات محصولات به طور میانگین ۷۵ تا ۸۰ میلیارد مترمکعب آب مجازی صادر میکند. استرالیا اولین کشوری است که بیشترین محصولات کشاورزی و دامی را صادر میکند و پس از آن آمریکا، آرژانتین و برزیل کشورهایی در مقامهای بعدی قراردارند و بیشترین کشوری نیز که آب مجازی وارد میکند کشور ژاپن است و سالانه ۷۵ میلیارد مترمکعب آب مجازی به این کشور وارد میشود.
حسنی گفت : در واردات و صادرات کشور باید به موضوع آببر بودن آنها توجه شود و محصولاتی که لازم است تولید شود تنها به اندازه مورد نیاز تولید شوند و برای محصولاتی که با توجه به آب بر بودن زیاد توجیه اقتصادی ندارند از طریق واردات و آب مجازی به تامین آنها اقدام شود.
افزایش راندمان میزان آب مجازی را کاهش میدهد
وی عنوان کرد: وقتی راندمان تولید در هر کشوری افزایش مییابد میزان آب مجازی را کاهش میدهد و به طور مثال آب مجازی گندم یا برنج در ایتالیا شش برابر انگلستان است زیرا انگلستان یکی از کشورهایی است که بهرهوری و راندمان بالایی در مصرف آب دارد.
وی خاطرنشان کرد: به دلیل تبخیر زیاد آب در کشور کشاورزی باید به شیوههایی صورت گیرد که کمترین میزان تبخیر را داشته باشد و به همین دلیل روشهای آبیاری قطرهای، کوزهای، لایهای یا گلخانهای از روشهایی هستند که با کمترین مصرف آب بیشترین میزان محصول به دست میاید.
حسنی عنوان کرد: باید با روشهای مناسب آب و تولید محصولاتی که مطابق با اقلیم و اوضاع آب و هوایی ایران است به کشاورزی اقدام کرد و نباید اجازه داد که هر کشتی در هر سرزمینی انجام شود بلکه باید با برنامهریزی و تحقیق نسبت به تولید محصولات کشاورزی و دامی اقدام کرد.
وی تاکید کرد: تمامی چاههای غیرمجاز کشور باید مسدود شوند و درجاهایی که موضوع معیشت مردم مهم است با برنامه و سهمیه معین نسبت به بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی مجوز صادر کرد.
رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید بهشتی گفت: یکی از خطرهای برداشت بیرویه آب این است که موجب نشست زمین و دشتها میشود با پرشدن خلل و فرجها خاک میمیرد این بدان معناست که بارش باران جذب زمین نمیشود و به محض کوچکترین بارشی خطر سیل و سیلاب وجود دارد.
وی خاطرنشان کرد: بیش از ۳۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز در کشور وجود دارد که باید مسدود کردن آنها جزو اولویتهای کاری سه قوه کشور باشد، همچنین میزان مصرف در چاههای مجاز نیز تعیین شود تا برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی صورت نگیرد.
ارسال دیدگاه