نگاهی به نقش مدارس، معلمان و برنامههای فرهنگی در گسترش فرهنگ مطالعه میان نسل نوجوان؛
مدارس چگونه چراغ مطالعه کتاب را روشن نگه میدارند؟
تهران (پانا) - کتابخوانی در مدارس، فراتر از یک فعالیت فرهنگی، به ضرورتی آموزشی برای پرورش نسلی آگاه و خلاق تبدیل شده است؛ ضرورتی که با برنامههای هدفمند مدارس، میتواند جایگاه کتاب را در زندگی دانشآموزان پررنگتر کند.
به گزارش پانا، توسعه فرهنگ مطالعه در میان دانشآموزان، بار دیگر به یکی از موضوعات مهم فعالیتهای آموزشی و فرهنگی مدارس تبدیل شده است؛ موضوعی که در کنار اهمیت آموزش دروس رسمی، نقش قابل توجهی در ارتقای سطح آگاهی، تقویت مهارتهای خواندن و پرورش قدرت تفکر نسل نوجوان دارد. در همین راستا، اجرای برنامههایی همچون تجهیز و پویاسازی کتابخانههای مدارس، برگزاری نمایشگاههای کتاب، تشکیل گروههای کتابخوانی، مسابقات فرهنگی و اختصاص زمان مشخص برای مطالعه آزاد، از جمله راهکارهایی است که میتواند زمینه حضور پررنگتر کتاب در فضای آموزشی را فراهم کند.
تصور کنید زنگ تفریح به صدا درآمده است؛ گروهی از دانشآموزان به حیاط مدرسه میروند، چند نفر راهی کتابخانه میشوند و دانشآموزی دیگر با هیجان، کتابی را که تازه خوانده برای دوستش تعریف میکند. شاید این تصویر در نگاه نخست اتفاقی ساده و معمولی به نظر برسد، اما همین لحظههای کوچک میتوانند نشانه شکلگیری یک فرهنگ ارزشمند در محیط مدرسه باشند.
کتابخوانی از آن دسته عادتهایی است که نمیتوان آن را تنها با توصیه و اجبار در وجود افراد نهادینه کرد. دانشآموز باید فرصت پیدا کند کتاب مورد علاقهاش را بشناسد، درباره آن صحبت کند، از خواندن لذت ببرد و احساس کند مطالعه بخشی از زندگی اوست؛ نه تکلیفی اضافه در کنار مشق و امتحان.
مدرسه در این میان جایگاه ویژهای دارد. بسیاری از کودکان نخستین تجربه جدی خود از کتابهای غیردرسی را در همین محیط به دست میآورند. از همین رو، نوع نگاه مدیران، معلمان و مربیان به مطالعه میتواند در شکلگیری نگرش دانشآموزان نسبت به کتاب نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
کتابخوانی؛ مهارتی که به همه درسها کمک میکند
اهمیت مطالعه تنها به افزایش اطلاعات عمومی محدود نیست. دانشآموزی که بهطور منظم کتاب میخواند، بهتدریج با واژگان بیشتری آشنا میشود، جملات را بهتر درک میکند و هنگام نوشتن و صحبت کردن، توانایی بیشتری برای انتقال منظور خود دارد.
این مهارتها در درسهای مختلف نیز به کمک او میآیند. درک درست صورت مسئله در ریاضی، فهم مفاهیم علوم، تحلیل رویدادهای تاریخی و حتی یادگیری زبان، همگی به توانایی خواندن و دریافت دقیق اطلاعات وابستهاند.
از سوی دیگر، کتاب فرصت آشنایی با تجربههای متفاوت را فراهم میکند. دانشآموزی که زندگینامه یک دانشمند را میخواند، با مسیر تلاش و پشتکار آشنا میشود؛ کسی که داستانی درباره دوستی و همدلی مطالعه میکند، ممکن است موقعیت دیگران را بهتر درک کند و نوجوانی که سراغ کتابهای علمی میرود، با پرسشهای تازهای درباره جهان اطراف خود روبهرو میشود.
در واقع، هر کتاب میتواند دریچهای برای کشف یک موضوع تازه باشد؛ از شناخت طبیعت و تاریخ گرفته تا آشنایی با فناوری، هنر، فرهنگ و حتی شیوههای بهتر زندگی کردن.
آمارها چه میگویند؟ اهمیت مطالعه در نگاه پژوهشگران
اهمیت کتابخوانی در نظامهای آموزشی جهان نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
بر اساس چارچوب پژوهش بینالمللی PIRLS، که توسط انجمن بینالمللی ارزشیابی پیشرفت تحصیلی اجرا میشود، توانایی خواندن تنها به شناخت کلمات محدود نیست؛ بلکه درک، تفسیر، ارزیابی و استفاده از اطلاعات خواندهشده را نیز دربرمیگیرد. این پژوهش که عملکرد دانشآموزان پایه چهارم را در کشورهای مختلف بررسی میکند، اهمیت مهارت خواندن را بهعنوان یکی از پایههای اصلی یادگیری نشان میدهد.
همچنین گزارش کمیته آموزش مجلس عوام بریتانیا درباره مطالعه لذتبخش کودکان، بر نقش انتخاب آزاد کتاب، دسترسی به منابع متنوع و فراهم کردن فرصت گفتوگو درباره کتابها تاکید دارد.
این یافتهها نشان میدهد که برای افزایش سرانه مطالعه دانشآموزان، صرفا در اختیار گذاشتن کتاب کافی نیست؛ باید شرایطی فراهم شود که دانشآموز به خواندن علاقهمند شود و بتواند متناسب با روحیه و سلیقه خود، کتاب انتخاب کند.
مدارس چه اقداماتی برای گسترش فرهنگ کتابخوانی انجام میدهند؟
یکی از مهمترین نکات در ترویج مطالعه، تبدیل برنامههای فرهنگی به فعالیتهایی مستمر و جذاب است. تجربههای آموزشی و الگوهای موفق معرفیشده از سوی نهادهای ترویج سواد خواندن، نشان میدهد که گاهی تغییرات ساده در فضای مدرسه میتواند فرصتهای بیشتری برای ارتباط دانشآموزان با کتاب ایجاد کند.
کتابخانههای مدرسه؛ پاتوق دوستداران کتاب
کتابخانه مدرسه زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که تنها محل نگهداری کتاب نباشد. ایجاد محیطی آرام و دلنشین، بهروزرسانی منابع، دستهبندی کتابها بر اساس گروه سنی و موضوع و فراهم کردن امکان امانت گرفتن کتاب، از اقداماتی است که مراجعه دانشآموزان به کتابخانه را افزایش میدهد.
قرار دادن کتابهای داستانی، علمی، تاریخی، شعر، زندگینامه و کتابهای تصویری در کنار منابع آموزشی، باعث میشود دانشآموزان با انتخابهای متنوعتری روبهرو شوند.
یکی از روشهای ساده و کاربردی، راهاندازی کتابخانههای کوچک در کلاسهاست. در این طرح، تعدادی کتاب متناسب با سن دانشآموزان در گوشهای از کلاس قرار میگیرد تا بچهها بتوانند در زمانهای مشخص یا فرصتهای آزاد، کتابی انتخاب کنند.
حتی میتوان مسئولیت نگهداری و ثبت امانت کتابها را بهصورت نوبتی به دانشآموزان سپرد. این کار علاوه بر افزایش دسترسی به کتاب، حس مسئولیتپذیری و مشارکت را نیز در آنان تقویت میکند.
اختصاص زمانی مشخص در برنامه هفتگی مدرسه به مطالعه آزاد، یکی از راهکارهای موثر برای آشنا کردن دانشآموزان با لذت خواندن است.
در چنین برنامهای، دانشآموزان میتوانند کتاب دلخواه خود را انتخاب کنند و بدون نگرانی از امتحان یا تکلیف، به مطالعه بپردازند. گاهی نیز معلم بخشی از یک داستان جذاب را با صدای بلند میخواند و در نقطهای هیجانانگیز ادامه آن را به جلسه بعد موکول میکند.
این شیوه میتواند کنجکاوی دانشآموزان را برانگیزد و آنان را برای یافتن ادامه داستان به سراغ کتاب ببرد.
هیچ تبلیغی برای یک کتاب، همیشه به اندازه توصیه یک دوست همسنوسال تاثیرگذار نیست.
در طرح معرفی کتاب، دانشآموزان میتوانند کتابی را که خواندهاند در چند دقیقه به همکلاسیهای خود معرفی کنند؛ از موضوع آن بگویند، شخصیت محبوبشان را توضیح دهند و بیان کنند چرا خواندن آن را پیشنهاد میکنند.
این برنامه علاوه بر ایجاد علاقه به مطالعه، مهارت سخن گفتن، اعتمادبهنفس و قدرت خلاصهگویی را نیز تقویت میکند.
برگزاری مسابقات کتابخوانی، خلاصهنویسی، طراحی پوستر، نقاشی از شخصیتهای داستانی و نوشتن پایان متفاوت برای یک داستان، از فعالیتهایی است که میتواند فضای مطالعه را در مدرسه پرتحرکتر کند.
البته بهتر است این مسابقات به پرسشهای حفظی و امتحان محدود نشوند. دانشآموزان میتوانند برداشت شخصی خود را از کتاب بیان کنند، درباره رفتار شخصیتها نظر بدهند یا حتی برای داستانی که خواندهاند یک پایان تازه بنویسند.
در این صورت، کتابخوانی به فعالیتی خلاقانه تبدیل میشود و دانشآموز فرصت پیدا میکند آموختههای خود را به شیوهای متفاوت ارائه کند.
نمایشگاههای کتاب در مدارس، بهویژه زمانی که با مشارکت دانشآموزان برگزار شوند، فرصت مناسبی برای آشنایی با آثار تازه و موضوعات متنوع هستند.
دعوت از کتابفروشیها و ناشران، معرفی آثار مناسب گروههای سنی مختلف، تهیه فهرست کتابهای پیشنهادی و فراهم کردن امکان ورق زدن و انتخاب کتاب، میتواند این برنامه را از یک نمایشگاه معمولی به تجربهای فرهنگی و جذاب تبدیل کند.
همچنین میتوان از دانشآموزان خواست کتابهای مورد علاقه خود را معرفی کنند و برای نمایشگاه، بخشی با عنوان «پیشنهاد دانشآموزان» در نظر گرفت.
پیوند مدرسه با خانواده؛ کتابخوانی در خانه ادامه پیدا کند
فرهنگ مطالعه زمانی ماندگارتر میشود که از فضای مدرسه به خانه راه پیدا کند. تشویق خانوادهها به مطالعه مشترک، اختصاص زمانی کوتاه برای خواندن داستان برای کودکان، اهدای کتاب به مناسبتهای مختلف و برگزاری نشستهای خانوادگی کتابخوانی، از جمله راهکارهایی است که میتواند ارتباط دانشآموز با کتاب را تقویت کند.
مدرسه نیز میتواند با ارسال فهرست کتابهای مناسب، معرفی منابع معتبر و برگزاری برنامههای مشترک، خانوادهها را در این مسیر همراه کند.
دعوت از نویسندگان و آشنایی با پشت صحنه دنیای کتاب
یکی دیگر از برنامههای ارزشمند فرهنگی، دعوت از نویسندگان، شاعران، تصویرگران و کتابداران به مدارس است.
دانشآموزان در چنین نشستهایی میتوانند درباره چگونگی شکلگیری یک داستان، مراحل نگارش کتاب، انتخاب موضوع و حتی دشواریهای نویسندگی سؤال کنند.
گاهی آشنایی مستقیم با فردی که کتابی را نوشته است، نگاه دانشآموز را به مطالعه تغییر میدهد؛ زیرا او درمییابد پشت هر کتاب، ساعتها فکر، تجربه، پژوهش و تلاش قرار دارد.
توجه به کتابخوانی دانشآموزان، محدود به یک کشور یا نظام آموزشی خاص نیست. در کشورهای مختلف، برنامههایی برای تبدیل مطالعه به بخشی از زندگی روزمره کودکان طراحی شده است.
برای نمونه، مؤسسه ملی سوادآموزی بریتانیا در پیشنهادهای خود برای مدارس، فعالیتهایی مانند بلندخوانی برای دانشآموزان، ایجاد تابلوهای معرفی کتاب، اجرای چالشهای مطالعه، معرفی کتاب توسط همکلاسیها و همکاری با کتابخانههای عمومی را مطرح کرده است.
در ایران نیز طرح «با من بخوان» از نمونههای شناختهشده فعالیت در زمینه ترویج کتابخوانی کودکان است. این برنامه با محوریت مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، از سال ۲۰۱۲ با همکاری دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) در مسیر گسترش دسترسی کودکان به ادبیات باکیفیت و ترویج بلندخوانی و مطالعه فعالیت کرده است.
همچنین در آبان ۱۴۰۳، یونیسف ایران و مؤسسه شهر کتاب از همکاری مشترک برای حمایت از حقوق و رفاه کودکان خبر دادند. از جمله برنامههای اعلامشده در این همکاری، راهاندازی لیگها و باشگاههای کتابخوانی برای کودکان آسیبپذیر و اجرای فعالیتهای فرهنگساز برای افزایش علاقه کودکان به مطالعه بود.
این تجربهها نشان میدهد که گسترش فرهنگ کتابخوانی، زمانی اثربخشتر خواهد بود که مدرسه، خانواده، نهادهای فرهنگی و فعالان حوزه نشر در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
کتاب در عصر فناوری؛ رقیب تلفن همراه یا همراهی تازه؟
نمیتوان از کتابخوانی دانشآموزان سخن گفت و از تغییر شیوه زندگی نسل جدید غافل شد. تلفن همراه، بازیهای دیجیتال، شبکههای اجتماعی و محتوای تصویری، بخش مهمی از زمان آزاد بسیاری از کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص دادهاند.
با این حال، قرار نیست فناوری و کتاب در مقابل یکدیگر قرار بگیرند. کتابهای الکترونیکی، کتابهای صوتی و برنامههای معرفی کتاب میتوانند در کنار کتابهای چاپی، فرصتهای تازهای برای مطالعه فراهم کنند.
برای دانشآموزانی که به شنیدن علاقه بیشتری دارند، کتاب صوتی میتواند نقطه شروع مناسبی باشد. همچنین استفاده از محتوای دیجیتال برای معرفی نویسندگان، نمایش بخشهایی از کتاب و برگزاری نشستهای مجازی با نویسندگان، میتواند علاقه به مطالعه را افزایش دهد.
البته در این میان، آموزش تشخیص منابع معتبر و تفاوت اطلاعات مستند با مطالب نادرست فضای مجازی نیز اهمیت دارد. دانشآموز امروز باید علاوه بر خواندن، مهارت ارزیابی و سنجش اطلاعات را نیز بیاموزد.
معلم؛ نخستین مشوق و الگوی مطالعه
در میان تمام برنامهها و امکانات، نقش معلم جایگاه ویژهای دارد. معلمی که از کتابی تازه صحبت میکند، بخشی از داستانی جذاب را برای کلاس میخواند یا درباره تجربه شخصی خود از مطالعه حرف میزند، میتواند بیش از چندین توصیه مستقیم در ایجاد علاقه به کتاب مؤثر باشد.
تشویق دانشآموزان به بیان آزادانه نظرات، احترام به انتخابهای متفاوت و معرفی کتابهای متناسب با سن و روحیه آنان، از جمله اقداماتی است که فضای کلاس را به محیطی مناسب برای گفتوگو و یادگیری تبدیل میکند.
همچنین نباید فراموش کرد که همه دانشآموزان سرعت مطالعه یا علاقه یکسانی ندارند. برخی به کتابهای داستانی علاقهمندند، برخی کتابهای علمی را ترجیح میدهند و عدهای نیز به شعر، طنز، تاریخ یا موضوعات ورزشی گرایش دارند. توجه به این تفاوتها، یکی از اصول مهم موفقیت برنامههای ترویج مطالعه است.
ترویج فرهنگ کتابخوانی در مدارس، تنها یک فعالیت فوقبرنامه یا مناسبتی فرهنگی نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند تربیت نسلی آگاه، خلاق و توانمند به شمار میرود.
مدرسهای که برای کتابخانه خود برنامه دارد، معلمانی که دانشآموزان را به مطالعه تشویق میکنند، مدیرانی که برای فعالیتهای فرهنگی فرصت در نظر میگیرند و خانوادههایی که کتاب را در زندگی روزمره خود جای دادهاند، همگی در ساختن جامعهای اهل مطالعه سهم دارند.
البته موفقیت در این مسیر با تعداد کتابهای خریداریشده یا تعداد مسابقات برگزارشده سنجیده نمیشود؛ مهم آن است که دانشآموز پس از پایان یک برنامه فرهنگی، همچنان برای خواندن کتاب بعدی انگیزه داشته باشد.
شاید روزی که دانشآموزی به جای پرسیدن «چند صفحه باید بخوانم؟» با اشتیاق بپرسد «کتاب بعدی را از کجا پیدا کنم؟»، بتوان گفت تلاشهای مدرسه برای گسترش فرهنگ مطالعه به ثمر نشسته است.
کتاب هنوز هم یکی از قابلاعتمادترین همراهان یادگیری است؛ همراهی که نه با پایان سال تحصیلی کنار گذاشته میشود و نه با تغییر ابزارهای ارتباطی ارزش خود را از دست میدهد. هر دانشآموزی که امروز با علاقه کتابی را ورق میزند، میتواند فردا خوانندهای آگاهتر، شهروندی مسئولتر و انسانی پرسشگرتر باشد.
راه ساختن آیندهای دانا از همین امروز و از همین کلاسهای درس میگذرد؛ از جایی که یک کتاب باز میشود و ذهنی، دریچهای تازه به روی جهان میگشاید.
ارسال دیدگاه