به بهانه توزیع فیلم «لانتوری» در شبکه نمایش خانگی؛
روایت گوتیک بربریت پارانویا و تابو
«لانتوری» سومین فیلم رضا درمیشیان با بهره گیری از مولفه های روایت گوتیک، به طرح موضوعات پرمخاطره ای مانند اسیدپاشی اقدام می ورزد که در سال های اخیر تاثیر هولناکی بر جامعه داشته است.
هنر گوتیک به واسطه احساس هراسی که برمی انگیزد، شناخته می شود. اما مشخص است که نه هر اثر ترسناکی گوتیک و نه هر فیلم گوتیکی، ترسناک است. حس بنیادین فیلم گوتیک ترس نیست؛ بلکه عدم قطعیت و تردیدی است که ترس را موجب می شود. این عدم قطعیت در دوران معاصر، محصول پدیده ای است که به عنوان سرگشتگی نشانه ها شناخته می شود و به خودی خود سرمنشآ پوچی، بی معنایی و بی هویتی می شود. بدین ترتیب هراس بنیادین در هنر گوتیک با عدم قطعیت و فقدان اعتماد (پارانویا) مترادف است. در هنر(سینما) گوتیک پارانویا را می توان همراه با قهرمان روایت احساس کرد. قهرمانی که هر لحظه ابعاد اطمینان و امنیت اش در حال نابودی و کاهش است و در نهایت اثرگذاری اش را از دست می دهد. در این نوع روایت بیننده تمامی تکیه گاه های ارجاعی عینی خود را متزلزل یافته و در نهایت دچار سرگیجه ای از بحران قطعیت ناپذیری می شود که او را ناگذیر در تجدید نظر در مبانی شناخت شناسانه خویش می کند. امری که می توان آن را سرگیجه گوتیک نامید.
این مفهوم فرض را بر آن می گذارد که ساختار سرگیجه گوتیک نه بر اساس افراط در حکم فرمایی نیروی شر که به واسطه به چالش کشیده شدن تعاریف از پیش تثبیت شده ای است که مجددا درحال باز تعریف است. در این گرداب بی اعتمادی به معانی پیشین، بر مفاهیمی نظیر روایت، ماهیت و واقعیت تکیه می شود. دیوید فینچر بر این باور است که تنها دو امر پایدار در جهان وجود دارد؛ آشفتگی و هرج و مرج و همین دو مقوله است که پارانویا را بوجود می آورد.
اثر گوتیک با قرار دادن مخاطب در فضایی بینابینی، دوگانگی و ناپایداری وی را با معما مواجه می سازد. از سوی دیگر برخی، اساس و جوهره هنر گوتیک را در عدم قطعیت دو یا چند تفسیر در باب موضوعی واحد قلمداد کرده اند. این نکته نشان می دهد تاثیر هنر گوتیک بیش از آنکه بر قهرمان روایت تمرکز داشته باشد، مخاطب را در کانون توجه خود قرار می دهد. اثرگذاری سرگیجه گوتیک تا جایی ادامه پیدا می کند که مخاطب نتیجه گیری را به تاخیر انداخته و به روایات متفاوت اعتباری یکسان می بخشد یا آنها را با درجه ای مشابه از تردید می نگرد. با به تاخیر افتادن آشکارسازی و نتیجه گیری و تشدید بحران تردید، بیننده به ناچار و ناگزیر در آفرینش معنا برای روایتی که تن به تفسیر واحد و تعین ناپذیری نمی دهد مشارکت می جوید.
«لانتوری» سومین فیلم رضا درمیشیان با بهره گیری از مولفه های این نوع روایت، به طرح موضوعات پرمخاطره ای مانند اسیدپاشی اقدام می ورزد که در سال های اخیر تاثیر هولناکی بر جامعه داشته است. همانگونه که پیش از این عنوان شد شالوده اصلی هنر گوتیک بر قطعیت ناپذیری افراطی استوار است که می توان نمونه های متعددی از تضاد و تناقض فکری را در اجزا سازنده و ساختاری لانتوری مشاهده کرد. فرم روایی فیلم در نوسانی پایان ناپذیر تا انتها میان فوتورمان، سینمای مستند و Fiction و لحن آن میان ناتورالیسم، رمانتیسیزم، رئالیسم و جریان سیال ذهن در گذار است و هیچ کدام بر دیگری توفق ندارد. فقدان لحن ثابت و یکدست نه تنها در اجزای فرمی بلکه در عناصر داستانی، شخصیت پردازی و درونمایه نیز به چشم می خورد.
رابرت مک کی در کتاب داستان، پس از معرفی الگوهای اصلی طرح داستانی به تشریح عناصر بنیادین شاه پیرنگ می پردازد که یکی از آنها واقعیت یکپارچه درونی در روایت کلاسیک است که در ضدپیرنگ به کلی از هم گسسسته می شود و احساسی از پوچی و بی معنایی را از خلال آشفتگی و بی نظمی فرمی القا می نماید. حضور تصاویر به ظاهر مستند که در قالب مصاحبه در طول فیلم به کرات میان صحنه هایی از روایت دانای کل برش زده می شود و تصاویری که به شکل فوتورمان برخی رخدادهای فیلم را روایت می کند. در نگاه نخست واقعیت درونی و یکپارچه فیلم را دستخوش تناقض و از هم گسستگی نموده و به ذهنیتی دامن می زند که بی معنای و پوچ گرایی از بطن آن حاصل می شود. اما استمرار سیالیت فرمیک و تغیر لحن مدام فیلم که به منزله قانون تخطی ناپذیر میان فیلمساز و مخاطب نگاشته می شود، این شائبه را به کلی نفی می کند گرچه از طرق دیگر احساس مذبور به بیننده منتقل می شود.
پارانویای مشهود در روایت گوتیک به واسطه عدم قطعیت نگرش افراد مصاحبه شونده که از اقشار مختلف جامعه برگزیده شده اند و درباره موضوعاتی نظیر خشونت های خیابانی و اسیدپاشی اظهارنظر می کنند تشدید می شود. نسترن ضرابی وکیل، از منظرگاه قانون به مسئله مطرح شده می پردازد، درحالی که خسرو ضرابی شاعر و جامعه شناس با نگاهی کم و بیش سیاسی و نزدیک به جریان اپوزیسیون آن را بررسی و ارزیابی می نماید. هادی جوان دانشجو و دوست سابق پاشا با شور و هیجانی کم و بیش سطحی نگرانه به ماجرای اختلاس های میلیادری و فقدان آزادی بیان در جامعه اعتراض می کند در صورتی که احد نادری مغازه دار با رویکردی محافظه کارانه اوضاع را سنجیده و برایش حکم صادر می کند. به نحوی که گاهی افراد پاسخ یکدیگر را در مصاحبه های جداگانه خود می دهند و ذهنیتی را که چند لحظه پیش و از مجرای گفتگوهای مستندگونه حاصل آمده بود به سرعت دچار خدشه و تردید می نمایند. به عنوان نمونه هنگامی که هادی (با قاطعیت) از خصایص اخلاقی پاشا و احساس ترحم او در قبال کودکان بی سرپرست سخن می گوید.
شخصیت مغازه دار با طرح این موضوع که چه کسی جز هادی آن مسائل را دیده، گفته های جوان دانشجو را نفی و ذهنیت و احساس مثبت شکل گرفته در مورد پاشا را بی پایه و اساس قلمداد می کند. البته فیلم نیز جز همان لحظات گذرا و اظهارات هادی، تلاشی در جهت اثبات یا رد مدعای پسر جوان از خود نشان نمی دهد. موارد دیگری همچون نقض سخنان ملک (درباره پیشینه خود در دوران دانشجویی قبل از پیوستن به گروه لانتوری) از سوی افسر نیروی انتظامی که در فصل پایانی و در مورد سخنان فرد دستفروش به هنگام دستگیری پاشا پس از اسیدپاشی بر روی مریم مجددا تکرار می شود و بیان دیدگاه های متناقض اعضای باند لانتوری در باب، بی عدالتی ها و نابرابری های اجتماعی از سوی دیگر افراد مصاحبه شونده یا تکذیب شده یا با چالش اساسی روبرو می شود. در فصل دادگاهی پاشا نیز در ابتدا قاضی از لزوم اجرای قصاص عضو به منزله یکی از احکام لازم و ضروری شریعت که راهکاری مناسب برای برقراری امنیت و آرامش در جامعه است سخن می گوید و لحظاتی پس از اعلام بخشش از سوی مریم، به توصیف صفت نیک و پسندیده عفو و بخشش می پردازد. بدین ترتیب مخاطب تا پایان، با حجم گسترده ای از اطلاعات روایی درگیر می شود
که حقانیت آن در هاله ای از ابهام باقی می ماند. چنانچه پیش از این عنوان شد هدف گذاری روایت گوتیک بر تاثیرپذیری مخاطب استوار شده و بر این اساس روایت لانتوری با گذشته هر لحظه از فیلم، وجاهت و اعتبار دراماتیک خویش را از کف داده و تماشاگر را دچار سرگیجه گوتیک می نماید و لاجرم وی را (با توجهه با بافت فرهنگی و ذهنی خویش) ملزم به نتیجه گیری و دستیابی به یک نقطه اطمینان بخش می نماید.
چیزی که فیلم تا انتها عامدانه از آن امنتا می ورزد. به عنوان نمونه در نیمه دوم فیلم و ظهور مریم به مثابه فردی که سودای اصلاح جامعه را در سر می پروراند در مقابل ضدقهرمانی همدلی برانگیز (پاشا) که قربانی بی عدالتی های اجتماعی است و برقراری برابری و توازن در اجتماع را به شیوه ای ناخودآگاه و غیرآکادمیک اجرا می کند، مخاطب را به جبهه گیری در برابر رفتارها و واکنش های آن دو فرا می خواند. بدین ترتیب در بزنگاه بخشش و قصاص آن کسی که احساس آرامش یا گناه را بیش از کاراکترها لمس می کند، تماشاگری است از ابتدا موقعیت خود را به عنوان فردی حامی غفو یا تلافی مشخص کرده است. به بیان دیگر لانتوری با وارونه سازی قاعده کلی حاکم بر نمایش فیلم (ارائه تیتراژ ابتدایی در پایان فیلم) مخاطب را در قلمرویی قرار می دهد که تاکنون بدین شکل تجربه نکرده است. بحران عدم قطعیت در خط داستانی مربوط به رابطه پاشا و مریم (فیلم با بهره گیری از روایت شبکه ای از دید افراد مختلف آن را واکاوی می نماید) نیز رعایت شده و چنین رویکردی، هر دو شخصیت درگیر را به نوعی صاحب حق معرفی و بیننده را به تفکر در ملاحظات ایشان دعوت می نماید، حتی در پایان و هنگامی که
مریم، مجروح و آسیب دیده بخش اعظمی از دیدگاه های مطرح شده را رد و از منظرگاه خویش به تشریح آن رابطه می پردازد که به کلی با روایت سارا و الهام و حتی شخص پاشا تفاوت دارد باز هم نمی توان سخنان وی را به معنای روایت موثق و بدون بازگشت پذیرفت.
دوگانگی مضمونی و بینابیت که لحظه به لحظه با تکیه بر مولفه قطعیت ناپذیری، تزلزل ذهنی بیننده را نشانه رفته است در قالب مفاهیمی چون بخشش و قصاص، گذشت و تلافی متبلور می شود تا جایی که حیطه و قلمرو شخصیت ها را نیز شامل می شود.
تا نیمه نخست فیلم و پیش از رویارویی پاشا و مریم، روایت فیلم بر شکل گیری گروه لانتوری، نحوه اخاذی ها و زورگیری ها و اظهار ندامت اعضای گروه از جرایم پرشمار خویش تمرکز یافته است. اما پس از ورود مریم به جهان داستانی فیلم و تغییر مسیر گروه لانتوری و به تبع آن زندگی پاشا، مریم به عنوان قهرمان سمپاتیک فیلم با انگیزه های فراوان برای تبدیل شدن به یک مصلح اجتماعی و شخصیتی پویا که در جهت دستیابی به هدف و مقصودی معین (زدودن نشانه های خشونت در جامعه) تلاشی شبانه روزی از خود نشان می دهد معرفی می شود.
مریم درحالی که می کوشد تئوری های جامعه مدنی عاری از خشونت را پی ریزی کند و یک تنه برای تحقق آن مبارزه می کند از جانب برخی نهادهای مسئول به جاسوسی متهم و از سوی مدیر مسئول محافظه کار روزنامه مورد بازخواست قرار می گیرد. تلاش های شبانه روزی مریم در حالی رنگ و بوی بیهودگی به خود می گیرد که در نقطه مقابل پاشا و گروه لانتوری خشونت را به شکل دیگری در جامعه تزریق می کنند و این چرخه مشئوم را تکرار می نمایند، همانگونه که به اذعان گفته های مریم، قوانین مربوط به قصاص تکمیل کننده و نه از میان برنده خشونت در جامعه است. بدین سان فیلم در تلاشی عینی گرایانه، تصویری از جامعه خویش را منعکس می نماید که در آن هیچ دستاویز معین و قابل ارجاعی برای نجات و رستگاری افراد خود ندارد و آنچه موجب وحشت می شود نه خشونت های فیزیکی خیابانی و نقض آشکار حقوق انسانی و شهروندی در قالب رفتارهای هولناکی چون اسید اسیدپاشی که فقدان گذرگاه های روشن و قانون مند برای ریشه کن کردن معضلات اجتماعی سخت و دست یابی به آرامش است. روایت مدرنیستی فیلم که مدام درحال ارجاع به خویش است، فضایی می آفریند که در آن امکان به گوش رسیدن صدای همه افراد از موافق و مخالف
وجو دارد. به بیان دیگر آنچه فیلم می کوشد در قالب تصاویر منقطع و پرشتابش القا نماید نوعی تکثرگرایی و پایبندی به مقوله آزادی بیان است که اجازه بروز و ظهور هرگونه دیدگاه را مهیا ساخته و از سوی دیگر ظرفیت تحمل نقد و نظر مخالف را بوجود می آورد. مولفه ای که فقدان آن مقدمات ریزش و اضمحلال جامعه ای را بوجود می آورد که معضلات اجتماعی عدیده آن حاصل سرکوب نقد و بیان نارسایی های موجود است (اشاره به فیلم قبلی فیلمساز نیز در همین راستا توجیه پذیر است). اما از جایگاه طرح مسائل اجتماعی، لانتوری فیلمی سحطی گرایانه است که تلاش می کند حجم عمده ای از آسیب های روز جامعه را بطور یکجا در مقابل دید تماشاگرش رونمایی و خود را فیلمی دغدغه مند معرفی نماید. اختلافات طبقاتی، تمایزات جنسیتی، تحریم، تعطیلی بازارهای کار، فقر، بیکاری، اعتیاد، اختلاس، قانون شکنی، محافظه کاری نهادهای روشنگر نظیر روزنامه ها، مطبوعات و.... به قدری فریاد زنان در فیلم عنوان می شود که جای هرگونه تامل و بازاندیشی را از تماشاگر گرفته و به موضوعی غیرقابل اعتنا بدل می شود. گرچه فیلمساز قصد آن را دارد تا با القای مفهاهیمی چون نقد آزاد، تکثرگرایی و آزادی بیان که
نبودشان زیرساخت های ظهور معضلاتی که در بالا از آنها یاد شد را فراهم می آورد. اما این رویکرد به دلیل مستقیم گویی ها و اشارات بی پرده، عملا به کوششی خنثی بدل شده که لحن فیلم را دچار اغتشاش و سردگمی می نماید. لحنی سرگردان میان بیان سینمایی و شعارزدگی که در مقاطعی به علت واهمه کارگردان از عدم درک مضامین مورد نظرش دست به دامن دیالوگ ها و مونولوگ هایی می شود که توضیح دهنده صحنه های پیشین است. به عنوان نمونه در فصل توصیف مریم از رابطه خود و پاشا، عبارتی از دهان وی شنیده می شود. با این مضمون: من که همیشه دنبال گرفتن بخشش از دیگران بودم وقتی عصبای شدم با سیلی زدم تو صورتش.... این جملات مازاد (که کم هم نیستند) نه تنها به شناخت و درک مخاطب از وجوه شخصیتی مریم (و دیگر شخصیت ها) کمکی نمی نماید بلکه از عدم اطمینان فیلمساز به تماشاگر حکایت می کند و لطمه ای است جبران ناپذیر بر پیکرساختاری فیلم و نشانه ای از ضعف فیلمنامه نویس در دراماتیک ساختن مفاهیم و معانی اجتماعی.
یادداشت: پیام نصیری خرم
ارسال دیدگاه