گفت و گو با کارگردان نمایش «آدم آدم است»:
وقتی نتوانیم نه بگوییم یک فاجعه رخ می دهد
حسن معینی کارگردان جوان تئاتر در چند روز آینده نمایش «آدم آدم است» یکی از نمایشنامه های برتولت برشت را در تماشاخانه انتظامی خانه هنرمندان ایران بر روی صحنه می برد. این نمایش در بخش بین الملل جشنواره تئاتر دانشجویی حضور داشته است. کارگردان جوان این نمایش فارغ التحصیل کارشناسی ارشد کارگردانی تئاتر از دانشگاه هنر تهران است. خبرنگار فرهنگی پانا با این کارگردان جوان گفتگویی درباره دنیای نمایش «آدم آدم است» انجام داده است.
به عنوان اولین سوال می خواستم بپرسم دلیل انتخاب نمایشنامه «آدم آدم است» چه بود؟
انتخاب هایی که من برای اجرا انتخاب می کنم معمولا گرایشم به سمت متن های خارجی است. این بدین معنا نیست که نمایشنامه های ایرانی را قبول ندارم. از بیضایی گرفته تا نادی همگی نمایشنامه نویس های قدرتمندی هستند. حتی همین پارسال در جشنواره تاتر دانشجویی متن خوب هم در جشنواره داشتیم. مثل نمایشنامه «سربسته» از تهران. ولی در مجموع من گرایشم بیشتر به سمت نمایشنامه های خارجی است مثل برشت، چخوف و شکسپیر. من یک دور کل کارهای چخوف را خواندم و بعد دو نمایشنامه از چخوف را کار کردم. سپس نمایشنامه ای از شکسپیر کار کردم. در همین خوانش هایی که آثار برشت داشتم . به نمایشنامه «آدم آدم است» رسیدم. خیلی زیاد با این نمایشنامه ارتباط برقرار کردم. کاملا معتقدم که علیرغم اینکه این نمایشنامه در سال ۱۹۲۶ نوشته شده است اما این متنی بروز است. حرف این نمایشنامه حرف روز است. حرف الینه شدن آدم ها. و اینکه الان انسان ها در یک سیستمی قرار می گیرند که تحت فشار رسانه هستند. این رسانه ها از آدم ها را به چیزی که می خواهندتبدیل می کنند. مثلا انسانی که شرایط بدی دارد بخاطر تبلیغات محیط و رسانه ها این اسنان ها به یک کارکترتربیت شده برای سیستم جهان
تبدیل می شوند. من فکر می کنم که در این متن برشت چندین تکست مهم داشت. اینکه بعضی از انسانها نمی توانند نه بگویند. و بعضی از انسان بخاطر اینکه در یک سیستم خاص قرار می گیرند از یک انسان معمولی به یک انسان سیستماتیک تبدیل می شوند. مانند انسان هایی که در قبال پول کار انجام می دهند. حال در این نمایش آدم این نمایش بخاطر اینکه اصالت خود را قبول ندارد و نمی تواند نه بگوید از یک آدم معمولی به یک آدم جانی تبدیل می شود. پس مهم ترین دلیل انتخاب بروز بودن آن است.
شما اشاره کردید که این نمایشنامه کاملا بروز است. این بروز بودن در جامعه امروز یا بهتراست که بگویم جهان امروز نمود بیرونی دارد یا اینکه، برگرفته از ظرفیت های پنهان متن است؟
الان ما آدم های زیادی داریم از سرتاسر دنیا که به گروه داعش می پیوندنند. این جریان تبدیل شدن به دیگری برای همه وجود دارد. اگر ما نتوانیم نه بگوییم . اگر نتوانیم تصمیم بگیریم. یعنی اگر نتوانیم فکر کنیم ما هم الینه می شویم و تبدیل به یک آدم دیگری می شویم. این همه فجایعی که در دنیا رخ می دهد. داعش و طالبان این آدم ها از کجا می آیند اینها که از ابتدا داعشی زاده یا تروریست نبوده اند. اینها در محیطی قرار گرفته اند که در آن محیط نتوانسته اند که تصمیم درست بگیرند یا اینکه خام شرایط شده اند. یا اینکه پول کارکتر اصلی آنها را به یک کارکتر دیگری تبدیل کرده است.
شما این نمایش را در یک جامعه جهانی می بینید؟
حرف ما همین است. هدف ما لامکان و لازمان است. سربازان در این نمایش مشخص نیستند مربوط به کجا هستند. اتفاق معلوم نیست که کجا رخ داده است. ولی حرف نمایش این است که یک آدم در پروسه جنگ و فشارهایی که در محیط وجود دارد از یک آدم ساده به یک آدم جانی تبدیل می شود. شما ما به ازای آن را هر روزه در دنیا مشاهده می کنید. تا زمانی که هر شخصی اصالت وجود خودش را پیدا نکند. وقتی آدم احساساتی باشد و قدرت نه گفتن نداشته باشد. در معرض این آسیب ها قرار دارد.
به نظر شما متن آدم آدم است یک نمایشنامه توصیفی محسوب می شود یا یک نمایشنامه انتقادی است؟
به نظر من دسته بندی اینچنینی وجود ندارد. برشت یک پیشنهاد می دهد و بعد واگذار می کند به شما. یعنی اینگونه نیست که در نمایش بگوید این آدم که تبدیل شده به سرباز بد است. اون فقط از شرایط حرف می زند که شخص را تبدیل به یک سرباز و عنصر دیگر می نماید.ما پیشنهاد می دهیم که تو این را قبول داری یا نه. من این وضعیت انتقادی که شما به آن اشاره کردید را در نمایش نمی بینم. ما می گوییم که ای انسان، ای بیننده ای که نمایش را می بینی، حواست باشد که این اتفاق الینه شدن و تبدیل شدن به غیر برای تو رخ ندهد. ما حداقل در این نمایش، انتقادی نگاه نکردیم . ما یک پیشنهاد داشتیم؛ دریک سیستمی ممکن است که این اتفاق بیفتد یا نه. وتو می توانی این پیشنهاد را قبول کنی یا اینکه قبول نکنی. ما دراین باره حکم نمی دهیم. تماشاگر در اینجا قضاوت می کند که آنچه برای قهرمان رخ می دهد خوب است یا نه.
از لحاظ شیوه های اجرایی شما چه تمهیداتی برای این نمایش در نظر گرفتید؟
ما در این نمایش به سمت شیوه فاصله گذاری رفته ایم . تمهیداتی که گذاشته بودیم روایت هایی است که می کنیم و همه چیز را سمپلی از واقعیات می دانیم که در اختیار تماشاگر قرار می دهیم. یعنی انگار توی تماشاگر می بینی که آنچه بر روی صحنه است واقعی است اما همچنان عامل غیر واقعی بودن بر آن غلبه دارد. ما مقداری هم به سمت تئاتر بی چیز در اجرای این نمایش تمایل داشتیم. چون احساس کردیم که می توانیم با این نوع تئاتر آن را ادغام کنیم. من فکر می کنم که در این زمینه موفق عمل کرده ایم گر چه قضاوت اصلی بر عهده تماشاگر و منتقدین است.
صحنه های ورود و خروج بازیگران از صحنه همان تمهید فاصله گذاری است. با صدای بوقی که می آید ما اعلام می کنیم که این بازیگر وارد دنیای نمایش شده است یا اینکه از آن خارج شده است. یعنی این صدای بوق به این معناست که تو وارد جهان نمایش «آدم آدم است» شده ای. ما از المان مترو استفاده کردیم تا سفر الینه شدن این آدم را نشان دهیم. ما حکم نمی دهیم که گالی کی برایش خوب شده است که یک سرباز شده است یا اینکه همان سرباز خوش قلب بودن برایش بهتر بود. اون آدم خوش قلبی که اوضاع نامساعدی نداشت برایش بهتر است یا آن فرمانده ای که شعار می دهد زنده آدمی که ماشین جنگی شد. و این بستگی به تفکر تماشاگر دارد.
استفاده از صداهای انعکاسی چه تمهیدی برای نمایش بوده است؟
ما می خواستیم که وجه آن نوع شوخی های ترسناک را در این نمایش اینگونه نشان دهیم. صداهای بیرون برای آن قضیه فاصله گذاری است. در این مورد جریان نمایش شکسته می شود. ما فقط در طراحی صحنه این روال را نداشتیم مثل همان گفته برشت که می گوید صندلی بیار و بیا بازی کن؛ اینگونه عمل کردیم. ما سعی کردیم طراحی صحنه داشته باشیم که چند کاره باشد و بقیه موارد را به بازیگر محول کردیم.
در مورد صحنه پایانی نمایش و شیوه اجرای آن توضیح دهید؟
من اجراهای دیگر از سایر کارگردانان تئاتر را دیده ام. اما واقعیت این است که اجراهای دیگر از این نمایشنامه فاقد صحنه پایانی است. انگار که برای صحنه جنگ هیچ ایده ای نداشته اند. یعنی یک نفر می آید و قصه جنگ را تعریف می کند. من مدتها به این صحنه فکر کردم و معتقدم که ما در این نمایش یک سمپل واقعی از جنگ را نشان می دهیم.
تمهیداتی در کارگردانی نمایش می بینیم مانند صحنه های شعر و آواز که علیرغم جذابیتی که دارند آیا سبب نشده است که نمایشنامه از درونمایه اکسپرسیونیستی اش فاصله بگیرد؟
مهمترین فاکتور برای یک نمایش آن است که نمایش جذاب باشد حال به زعم من این نمایش بغیر از محتوا یک اثر جذاب را می بینید و یک سری تمهیدات در کارگردانی نیز برای آن اندیشیده شده است. به نظرم این دو مورد که به آن اشاره کردید هر دو در یک راستا پیش می روند. بعضی جاها قبول دارم که فرم بر محتوا می چربد . اما فینال کار در خدمت محتوای کاراست. حتی صحنه های شعر و آواز هم در خدمت محتوای کار است.
ارسال دیدگاه