قاسمعلی:
«راشومون» هولناک بودن بیایمانی بشر را به تصویر میکشد
خبرگزاری پانا: فیلم «راشومون» در سینماتک خانه هنرمندان ایران به نمایش در آمد.
به گزارش سرویس فرهنگی پانا، در یکصد و بیست و یکمین برنامه سینماتک خانه هنرمندان ایران که دوشنبه ۲۳ شهریور در تالار استاد ناصری خانه هنرمندان ایران برگزار شد، فیلم «راشومون» ساخته آکیرا کوروساوا به روی پرده رفت و در ادامه نیز جابر قاسمعلی و کیوان کثیریان به نقد و بررسی فیلم نشستند.
قاسمعلی در ابتدای این نشست «راشومون» را اثری غبطهبرانگیز توصیف کرد و گفت: این فیلم ارزشهایی دارد که کماکان پابرجاست و آنقدر درخشان است که به سختی باور میکنیم ۶۵ سال پیش ساخته شده است. در این فیلم با چهار روایت مختلف مواجه میشویم، اما به گمان من در نهایت مهم نیست کدام روایت درست و یا به واقعیت نزدیک است. استنادهایی وجود دارد که نشان میدهد خود کوروساوا هم میخواهد بگوید هر کدام از این روایتها میتوانند همزمان درست یا نادرست باشد. اگر شخصیتهای حاضر در فیلم را مدنظر قرار دهیم، میبینیم هر کدام در بخشهایی از فیلم کدهایی ارائه میدهند که بر نادرست بودن روایتشان دلالت دارد. در واقع کنشهایی را شاهد هستیم که باعث میشود در درستی روایت آنها تردید کنیم. علاوه بر این کدها، جابهجایی و تغییر ابزار و اکسسوارها در صحنههای مختلف از این چهار روایت دلیلی دیگر بر تردید در مورد صحت آنهاست. وقتی خود نویسنده فیلم اصراری بر درست بودن یکی از روایتها ندارد، طبیعتا جابهجایی ابزار در فیلم نیز اهمیت چندانی نخواهد داشت.
وی سپس به تبیین جنبههای مختلف شخصیتهای فیلم و ریشههای چنین شخصیتپردازی در هنر ژاپن پرداخت و ادامه داد: فیلمهای ژاپنی که بهگونهای دارای فضای اسطورهای هستند، در واقع تحتتاثیر نمایشهای کلاسیک ژاپنی قرار دارند. بهعنوان مثال، در تئاتر سنتی ژاپن یا همان «کابوکی» شاهد روایت یک داستان همراه با موسیقی و آواز و حرکت هستیم. در این نمایشها با داستانهای قهرمانانه، شاهد حضور شخصیتهایی سلحشور هستیم. در فیلمهای اوایل قرن بیستم ژاپن نیز شاهد حضور شخصیتهایی با روحیه سلحشوری هستیم؛ شخصیتهایی خشن و مدام در حال رزم که با عشق میانهای نداشتند. این شخصیتها که به «تاتهیاکو» مشهور شدند، انجام وظیفه و رسیدن به اهداف عالی را سرلوحه زندگی خود قرار میدادند. ساختار و فرم چنین نمایشنامهها و فیلمهایی شبیه به رمانسهای قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی است که در آن یک قهرمان باید از منازل و خانهایی بگذرد تا به هدف نهایی برسد. در چنین روایتهایی، روابط علّی حاکم نیست و بعضا میان مراحل گوناگون ربط مشخصی وجود ندارد.
قاسمعلی سپس به تغییر فضای سینمای ژاپن در دهه ۴۰ و اوایل دهه ۵۰ میلادی اشاره کرد و گفت: تهیهکنندگان ژاپنی از جایی متوجه شدند بهدلیل نادیده گرفته شدن زنان در این فیلمها، مخاطب زن خود را از دست دادهاند. از اینجاست که شخصیت مرد جدیدی وارد سینمای ژاپن میشود که به «نیمایمه» معروف میشود. قهرمانان مرد اینبار خوشسیما، خوشپوش، احساساتی و اهل عاشق شدن هستند. در «راشومون» شاهدیم که هر دو شخصیت «تاتهیاکو» و «نیمایمه» حضور دارند و مرد راهزن و مرد نجیبزاده این دو را نمایندگی میکنند. اگرچه شخصیت آنها عین به عین با تاتهیاکو و نیمایمه مطابقت نمیکند، ولی الگوها را از آنها وام گرفتهاند.
این منتقد سینمایی در ادامه و در پاسخ به سوالی در خصوص شباهت نحوه تفسیر واقعیت در «مرگ یزدگرد» بیضایی با نحوه بیان کوروساوا گفت: بیضایی به ما یادآوری میکند که سبک «فاصلهگذاری» و «بازی در بازی» به اشتباه به برشت نسبت داده میشود، چرا که هم در کابوکی ژاپنی و هم در تعزیه ایرانی که قدمتی به مراتب طولانیتر دارد، شاهد «فاصلهگذاری» و «بازی در بازی» هستیم. تعزیه هنری ایرانی است که ریشه در سیاوشخوانی دارد. بیضایی نیز اگرچه از کابوکی ژاپنی متاثر است، اما در واقع تکنیکها و ترفندهای تعزیه ایرانی را بهکار میبندد. در تعزیه شاهدیم که اشقیاخوانها و انبیاخوانها هر دو رو به تماشاگران کرده و با آنها وارد دیالوگ میشوند. آنها ضمن معرفی خود به تماشاگران، شخصیت و احساسات خود را نیز بیان میکنند. «بازی در بازی» نیز ریشه در فقر و کمبود بازیگر داشته و بعدها تبدیل به فرم شده است. این در حالی است که تماشاگر به خوبی میداند که یک بازیگر، مدام در حال تغییر نقش است و هر بار در نقشی جدید بهروی صحنه میآید. بهعنوان مثال، در «مرگ یزدگرد» شاهدیم که سوسن تسلیمی سه نقش متفاوت را بازی میکند.
قاسمعلی افزود: در «راشومون» میبینیم که در عین ادای دین به سینمای وسترن، میزانسنها گاهی در امتداد هم قرار گرفته و گاهی دو میزانسن در پشت و یک میزانسن در جلو قرار گرفتهاند. همین میزانسنهاست که فیلم را با گذشت ۶۵ سال کماکان پیشرو نگه داشته است. در فیلم شاهد بهوجود آمدن دو جناح سه نفره هستیم که سه نفر از آنها حضوری تماتیک و سه نفر دیگر حضوری دراماتیک دارند. درام فیلم نیز بر مبنای تفکیک شخصیتها پیش میرود. آنها شخصیتهای ریاکاری را به نمایش میگذارند که هر لحظه گوشهای از دورغهایشان آشکار میشود. در واقع کوروساوا با چنین چینشی قصد دارد اتحاد از بین رفته میان انسانها و حاکم شدن بیایمانی را نشان دهد؛ بیایمانی وحشتناکترین فاجعه بشری است و همین امر است که شخصیتهای انسانی فیلم را هولناک میکند. این وضعیت یادآور گفته داستایوسکی است که «اگر خدا نباشد، هر کاری مجاز است». در واقع کوروساوا با یک بازی فرمی که مدام روایتهای چهارگانه را مورد تردید قرار میدهد، قصد دارد این بیایمانی و نسبیت را مقابل دیدگان ما قرار دهد.
وی در پایان و در پاسخ به این سوال کثیریان که چرا روایت روح احضار شده که وجهی فرامادی دارد نیز قابلپذیرش نیست، گفت: کوروساوا اصرار دارد ما همه روایتها را بپذیریم، اما هربار پس از پذیرش زیرپای تماشاگر را خالی میکند. از همین رو فاکتورهای کافی برای پذیرش روایت روح را نیز به ما نشان میدهد و باز به همین دلیل است که هر چهار روایت میتوانند در عین حال درست یا نادرست باشند.
ارسال دیدگاه