کاخ سفید و واتیکان؛ اختلافی فراتر از یک منازعه لفظی

‌دیدار میان پاپ لئون چهاردهم و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا، که در تاریخ ۷ مه ۲۰۲۶ در واتیکان برگزار شد، در بستر یک محیط بین‌المللی به‌شدت متشنج قابل تحلیل است؛ محیطی که در آن پرونده‌هایی همچون برنامه هسته‌ای ایران، جنگ‌های خاورمیانه، بحران‌های انسانی و رقابت‌های ژئوپلیتیکی در آمریکای لاتین هم‌زمان در حال بازتعریف نظم جهانی هستند. این ملاقات را نمی‌توان صرفاً یک رویداد تشریفاتی دیپلماتیک تلقی کرد، بلکه باید آن را بخشی از فرآیند مدیریت تنش میان دو بازیگر با منطق‌های متفاوت در سیاست بین‌الملل دانست: از یک سو واتیکان به‌عنوان کنشگری هنجاری با رویکرد اخلاقی–حقوقی دم از کرامت انسانی و صلح در جهان می زند، و از سوی دیگر ایالات متحده آمریکا به‌عنوان قدرتی راهبردی با رویکرد امنیت‌محور و به اصطلاح واقع‌گرایانه در راستای به ظاهر منافع ملی و کنار زدن رقبا با اوج شتابزدگی برای رسیدن به مقاصدش، حتی نسل‌کشی و ترور را سرلوحه گام‌های اولیه سلطه خود بر جهان قرار می‌دهد.

بررسی مجموعه اسناد و بیانیه‌های مرتبط نشان می‌دهد که این دیدار فاقد هرگونه خروجی توافقی یا تصمیم‌ساز بوده و در عوض کارکرد اصلی آن تثبیت کانال‌های ارتباطی و جلوگیری از تشدید تنش‌های سیاسی و نمادین میان دو طرف بوده است. اهمیت این موضوع زمانی برجسته‌تر می‌شود که در نظر داشته باشیم این ملاقات در پی دوره‌ای از تنش‌های لفظی میان رئیس‌جمهور آمریکا و پاپ انجام شد؛ تنش‌هایی که عمدتاً بر سر تفسیر نقش اخلاقی واتیکان در قبال پرونده هسته‌ای ایران و مفهوم مشروعیت استفاده از زور در روابط بین‌الملل شکل گرفته بود.

این دیدار را باید فراتر از یک دیدار تشریفاتی معمولی دید. با توجه به فضای پرتنش اخیر میان دونالد ترامپ و پاپ، این سفر بیشتر شبیه «ماموریت ترمیم روابط» بود تا صرفاً یک ملاقات دیپلماتیک عادی. تقریباً تمام رسانه‌های مهم غربی نیز روی همین نکته تأکید کرده‌اند.

دو نکته مهم در این دیدار قابل توجه است: نخست اینکه موضوع اصلی گفت‌وگوها به احتمال زیاد جنگ‌ها و بحران‌های بین‌المللی بوده است؛ به‌ویژه اوکراین، بحران خاورمیانه، جنگ تحمیلی علیه ایران و مسئله فلسطین به ویژه موضوع غزه. بیانیه رسمی واتیکان عمداً بسیار محتاطانه تنظیم شده و بر «لزوم تلاش خستگی‌ناپذیر برای صلح» تأکید کرده است. این نوع ادبیات در زبان دیپلماتیک واتیکان معمولاً زمانی استفاده می‌شود که اختلافات جدی پشت‌پرده وجود دارد اما دو طرف نمی‌خواهند بحران علنی‌تر شود.

دوم اینکه شخص روبیو انتخاب اتفاقی برای این ماموریت نیست. او یک سیاستمدار کاتولیک و از چهره‌های نسبتاً قابل‌قبول‌تر برای واتیکان در دولت ترامپ است. در واقع، واشنگتن می‌داند که شخص ترامپ در ماه‌های اخیر با حملات لفظی به پاپ، روابط با واتیکان را وارد مرحله کم‌سابقه‌ای از تنش کرده است. حتی برخی تحلیلگران غربی از تعبیر «شکاف بی‌سابقه میان کاخ سفید و واتیکان» استفاده کرده‌اند.

در مورد ایران، به‌نظر می‌رسد یکی از محورهای اصلی اختلاف دقیقاً همین موضوع باشد. پاپ طی ماه‌های اخیر بارها علیه گسترش جنگ و منطق تشدید نظامی موضع گرفته و از ادبیات اخلاقی و انسانی استفاده کرده است، در حالی که جریان ترامپ و بخشی از جمهوری‌خواهان ـ از جمله خود روبیو ـ رویکردی بسیار تهاجمی‌تر نسبت به ایران دارند. روبیو از چهره‌های شناخته‌شده جناح تندرو و جنگ طلب ( hawkish) در سیاست خارجی آمریکاست و سابقه حمایت از فشار حداکثری و حتی گزینه نظامی علیه ایران را دارد. به همین دلیل، احتمال زیاد در این ملاقات چند پیام مهم ردوبدل شده است:

- واتیکان تلاش کرده آمریکا را از گسترش بیشتر جنگ در خاورمیانه و ورود به یک درگیری وسیع‌تر با ایران برحذر دارد.

- آمریکا نیز خواسته واتیکان مواضعی اتخاذ نکند که از نگاه واشنگتن «تضعیف‌کننده بازدارندگی غرب» تلقی شود.

- درباره اوکراین نیز بحث بر سر مسیر مذاکرات صلح، نقش اروپا و نگرانی واتیکان از فرسایشی‌شدن جنگ بوده است.

شایان ذکر است، واتیکان امروز فقط یک نهاد مذهبی نیست؛ بلکه یک بازیگر ژئوپلیتیکی نرم (soft power) است. در بسیاری از بحران‌ها، مخصوصاً زمانی که کانال‌های رسمی میان دولت‌ها قفل می‌شود، واتیکان نقش میانجی غیررسمی یا کانال ارتباطی پنهان را بازی می‌کند. بنابراین وقتی وزیر خارجه آمریکا شخصاً به واتیکان می‌رود، آن هم در اوج تنش لفظی ترامپ و پاپ، این مساله نشان می‌دهد واشنگتن نمی‌خواهد شکاف به یک بحران استراتژیک تبدیل شود.

از نظر نمادشناسی سیاسی نیز هدیه «شاخه زیتون» از طرف پاپ به روبیو بسیار معنادار بود؛ رسانه‌ها آن را نشانه‌ای از تمایل واتیکان به کاهش تنش تعبیر کردند.

در تحلیل محتوایی، مهم‌ترین محور اختلاف میان دو طرف به مسئله امنیت بین‌الملل و برنامه هسته‌ای ایران بازمی‌گردد. واتیکان بر اساس مواضع رسمی خود، بر ضرورت خلع سلاح کامل هسته‌ای و تقویت رژیم‌های چندجانبه منع گسترش سلاح‌های کشتار جمعی، به غیر از حائز اهمیت خواندن پیمان منع گسترش سلاح های هسته‌ای، بر فراخوانی گسترده در پیوستن به پیمان منع جنگ افزار هسته‌ای (TPNW) تأکید دارد، در حالی که آمریکا در چارچوب منطق بازدارندگی، فرضیه جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را از طریق فشار سیاسی و ابزارهای امنیتی دنبال می‌کند، که خود به هیچ عنوان پایبند مسائل مطروحه نمی باشد. این اختلاف بنیادین نشان‌دهنده دو پارادایم متفاوت در فهم امنیت جهانی می باشد.

در جمع‌بندی نهایی، دیدار میان پاپ و مارکو روبیو نه به‌عنوان یک نقطه عطف سیاست خارجی، بلکه به‌عنوان سازوکار مدیریت تنش در روابط میان یک قدرت هنجاری و یک قدرت راهبردی قابل تفسیر است. واتیکان در این چارچوب نقش کنشگر اخلاقی–نرم‌قدرتی را ایفا می‌کند که تلاش دارد منطق سیاست جهانی را به سمت خلع سلاح و چندجانبه‌گرایی سوق دهد، در حالی که ایالات متحده آمریکا همچنان در چارچوب امنیت‌محور و به اصطلاح بازدارنده عمل می‌کند.

نتیجه نهایی این تعامل، نه همگرایی، بلکه تثبیت اختلافات در قالبی کنترل‌شده و جلوگیری از تبدیل آن به بحران دیپلماتیک آشکار بوده و نقشی ترمیمی از سوی آمریکا بوده است. ضمناً با توجه به اینکه نزدیک به تاریخ انتخابات کنگره آمریکا نیز می باشیم، این اقدام به تلاشی از سوی حزب جمهوری خواه آمریکا در از دست ندادن رای دهندگان کاتولیک خود و حفظ اکثریت کرسی کنگره تفسیر می گردد.

به اختصار می توان گفت که این دیدار بیشتر «مدیریت بحران روابط آمریکا و واتیکان» بود تا یک ملاقات عادی. ایران و خطر گسترش جنگ خاورمیانه تقریباً از محورهای اصلی گفت‌وگو بوده است. واتیکان نگران منطق تشدید تنش و جنگ‌گرایی در سیاست خارجی ترامپ است. آمریکا هم نگران نفوذ اخلاقی و رسانه‌ای پاپ بر افکار عمومی کاتولیک‌ها، مخصوصاً در اروپا و حتی داخل آمریکاست.

به همین دلیل، روبیو نقش «دیپلمات آرام‌کننده» را ایفا کرد تا اختلاف شخصی ترامپ و پاپ به شکاف راهبردی میان واشنگتن و واتیکان تبدیل نشود.

*سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان