از شاهنامه تا صفویه؛ روایت تاریخی یک نماد ملی

به گزارش مؤسسه فرهنگی و مطالعاتی بزرگمهر حکیم، دکتر محمد رسولی، شاهنامه‌پژوه و پژوهشگر تاریخ ایران، اظهار داشت: بررسی متون تاریخی، ادبی و آثار باستانی نشان می‌دهد که نقش شیر و خورشید قرن‌ها پیش از تحولات سیاسی دوره‌های متأخر در فرهنگ ایران حضور داشته و به هیچ سلسله خاصی محدود نبوده است.

وی افزود: خورشید در فرهنگ ایرانی همواره نماد روشنایی، زندگی و فروغ بوده و شیر نیز نشانه شجاعت، قدرت و دلیری است. این مفاهیم در متون ادبی ما به‌ویژه در شاهنامه اثر ابوالقاسم فردوسی به‌وضوح دیده می‌شود.

رسولی با اشاره به بازتاب این معنا در ادبیات عرفانی نیز گفت: در اشعار مولوی نیز تعبیر “شیر خدا” برای حضرت علی(ع) به‌کار رفته است، آنجا که می‌گوید: شیر خدا و رستم دستانم آرزوست. این کاربرد نشان می‌دهد که مفهوم شیر در فرهنگ ایرانی و شیعی، هم‌زمان بار حماسی و معنوی داشته است.

وی با اشاره به پیوند این نشان با فرهنگ شیعی تصریح کرد: پس از گسترش اسلام در ایران، شیر در این نماد با لقب “اسد” برای امام علی همخوانی معنایی یافت و در فرهنگ دینی ایرانیان جایگاهی ویژه پیدا کرد. تعبیر “اسدالله الغالب” نیز نشان‌دهنده همین پیوند است.

این تاریخ‌دان همچنین به تحولات دوره صفویه اشاره کرد و گفت: در تقابل نمادین با امپراتوری عثمانی که هلال ماه را به‌عنوان نشان خود برگزیده بود، حضور خورشید در نشان ایران معناهای هویتی تازه‌ای یافت و به نماد ایران شیعی در برابر رقیب منطقه‌ای تبدیل شد.

وی ادامه داد: این نشان حتی در سطح بین‌المللی نیز به رسمیت شناخته شد و جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران در کنار صلیب سرخ و هلال احمر، به‌عنوان یک نماد رسمی پذیرفته شده بود.

رسولی با اشاره به دیدگاه فقهی ملا احمد نراقی گفت: بر اساس این تفسیر، شیر مظهر امام علی(ع)، شمشیر نماد ذوالفقار و خورشید نشان‌دهنده فروغ اسلام دانسته شده است، برداشتی که ظرفیت وحدت‌بخش مذهبی این نشان را تقویت می‌کند.

وی تأکید کرد: شیر و خورشید صرفاً یک نشان تاریخی نیست، بلکه بخشی از حافظه تمدنی ایرانیان است، نمادی از آزادگی، شجاعت و حق‌طلبی که می‌تواند در خوانشی فرهنگی، به انسجام و وحدت ملی کمک کند.

این شاهنامه‌پژوه در پایان خاطرنشان کرد: توجه به ریشه‌های تمدنی چنین نمادهایی، بخشی از پاسداشت هویت تاریخی ایران است.