روز بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف

در معارف دینی، نعمت، امانت الهی است و انسان نسبت به آن مسئولیت دارد. قرآن کریم با صراحت، اسراف و زیاده‌روی را مورد نکوهش قرار می‌دهد و می‌فرماید:«إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ»؛مبذران و اهل تبذیر، برادران شیاطین‌اند.

تعبیری سنگین و تأمل‌برانگیز که نشان می‌دهد مسئله‌ی مصرف، صرفاً یک رفتار فردی نیست، بلکه امری اخلاقی، اجتماعی و حتی تمدنی است.

در فرهنگ اسلامی، بهره‌وری تنها به معنای مصرف کمتر نیست؛بلکه به معنای «استفاده‌ی صحیح، عاقلانه و هدفمند از ظرفیت‌ها» است. جامعه‌ای که نعمت را بشناسد، قدر آن را بداند و در مسیر صحیح به‌کار گیرد، جامعه‌ای رو به رشد و برخوردار از برکت خواهد بود.

امروز نیز یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشورها، نه صرفاً کمبود منابع، بلکه ضعف در فرهنگ مصرف و فاصله گرفتن از سبک زندگی مبتنی بر قناعت، مسئولیت‌پذیری و اعتدال است. تمدنی که نتواند میان مصرف و عقلانیت تعادل برقرار کند، دیر یا زود دچار فرسایش درونی خواهد شد. بشر مدرن هم با همه‌ی ادعاهایش هنوز یاد نگرفته خاموش کردن یک لامپ اضافی، از بعضی سخنرانی‌های چندساعته درباره‌ی توسعه مفیدتر است.

در همین چارچوب، تأکیدات رهبر معظم انقلاب، سید مجتبی حسینی خامنه‌ای، درباره‌ی ضرورت اصلاح الگوی مصرف و رعایت بهره‌وری در حوزه‌ی انرژی، نشان‌دهنده‌ی اهمیت راهبردی این مسئله در آینده‌ی کشور است. ایشان بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که صرفه‌جویی، نشانه‌ی ضعف یا محدودیت نیست، بلکه جلوه‌ای از عقلانیت، نظم اجتماعی و مسئولیت‌پذیری ملی است.

از منظر تربیتی نیز، فرهنگ بهره‌وری باید از دوران کودکی و نوجوانی در شخصیت افراد نهادینه شود. زیرا بسیاری از رفتارهای اجتماعی آینده، در همین سال‌های نخست شکل می‌گیرد. اگر دانش‌آموز امروز، نسبت به مصرف آب، برق، گاز، زمان، امکانات عمومی و سرمایه‌های ملی احساس مسئولیت پیدا کند، در آینده نیز مدیری مسئول، شهروندی متعهد و عضوی اثرگذار برای جامعه خواهد بود.

سند تحول بنیادین آموزش و پرورش نیز دقیقاً بر همین نگاه تأکید دارد؛ تربیت نسلی مؤمن، مسئولیت‌پذیر، دارای روحیه‌ی مشارکت اجتماعی و توانمند در حل مسائل واقعی جامعه.

بر همین اساس، طرح‌هایی نظیر «باانرژی‌ها» که توسط سازمان دانش‌آموزی جمهوری اسلامی ایران اجرا می‌شود، نمونه‌ای از پیوند هوشمندانه‌ی تربیت، مشارکت اجتماعی و فرهنگ‌سازی عمومی است.

ویژگی مهم این طرح، آن است که دانش‌آموز را صرفاً شنونده‌ی توصیه‌های اخلاقی نمی‌بیند؛ بلکه او را به «سفیر مدیریت انرژی» و کنشگر اجتماعی تبدیل می‌کند.

در مرحله‌ی نخست این طرح، تلاش می‌شود دانش‌آموزان با زبانی جذاب و متناسب با اقتضائات نسل نوجوان، نسبت به اهمیت مدیریت مصرف آگاه شوند و نقش خود را در آینده‌ی کشور باور کنند.

اما نقطه‌ی مهم‌تر، مرحله‌ی دوم طرح است؛جایی که مأموریت‌ها و کنش‌های عملی آغاز می‌شود. دانش‌آموز، از سطح آموزش عبور می‌کند و وارد میدان عمل می‌شود؛ از اصلاح الگوی مصرف در خانه و مدرسه گرفته تا تولید محتوای فرهنگی، اجرای پویش‌های دانش‌آموزی، فعالیت‌های رسانه‌ای و ترویج سبک زندگی مسئولانه در میان همسالان.

این همان نقطه‌ای است که تربیت واقعی شکل می‌گیرد؛زیرا تربیت، صرفاً انتقال مفاهیم نیست، بلکه «تمرین زیستن مسئولانه» است.

امروز، مسئله‌ی انرژی و بهره‌وری، تنها یک دغدغه‌ی اقتصادی نیست؛بلکه بخشی از امنیت ملی، عدالت بین‌نسلی و حتی اخلاق اجتماعی ماست. هر میزان که بتوانیم فرهنگ صحیح مصرف را در نسل نوجوان نهادینه کنیم، به همان میزان، آینده‌ای پایدارتر، عاقلانه‌تر و برخوردار از برکت خواهیم داشت.

و باید مهم‌ترین دستاورد طرح‌هایی همچون «باانرژی‌ها» همین باشد؛اینکه نوجوان ایرانی بیاموزد حتی ساده‌ترین رفتارهای روزمره نیز می‌تواند رنگ عبودیت، مسئولیت اجتماعی و اثرگذاری تمدنی داشته باشد؛ از خاموش کردن یک چراغ اضافی تا روشن نگه داشتن چراغ تعهد و آگاهی در جامعه.