گفت‌وگو با دبیر تاریخ و جغرافیا و مولف کتاب‌های درسی، درباره نقش روایت تصویری در هویت‌یابی نوجوانان
تاریخ متعلق به همه ایرانیان است؛ ضرورت «نگاه فراگیر» در روایت‌های تاریخی
تهران (پانا) – یک معلم باسابقه تاریخ و جغرافیا با تأکید بر نقش روایت‌های تصویری و داستانی در آموزش نسل جدید، گفت: برنامه‌هایی مانند «بابا مهرداد و مانی» می‌توانند با تبدیل مفاهیم تاریخی و جغرافیایی به روایت‌هایی جذاب و باورپذیر، ضمن تعمیق یادگیری نوجوانان، به تقویت هویت ملی، وطن‌دوستی و قدرت تحلیل رسانه‌ای آنان کمک کنند.
نوجوانی فصل پرسش‌های بزرگ است، فصلی که در آن ذهن به دنبال نقشه‌ای برای فهم جهان می‌گردد. در عصری که نوجوانان روزانه در محاصره هزاران پیام پراکنده رسانه‌ای قرار دارند، برنامه‌های تلویزیونی محتوادار می‌توانند همچون قطب‌نمایی عمل کنند که مسیر هویت‌یابی را روشن می‌سازد. به بهانه پخش مجموعه «بابا مهرداد و مانی» از شبکه نهال، با ابوالقاسم کاظم‌زاده، از معلمان باتجربه تاریخ و جغرافیا و مولف کتاب‌های درسی، گفت‌وگویی ترتیب داده‌ایم تا از دریچه نگاه یک آموزگار، به تأثیر روایت‌های تصویری بر نسل جدید بپردازیم.
آقای کاظم‌زاده، شما سال‌ها با نوجوانان در کلاس درس سروکار داشته‌اید. روایت‌های تاریخی و راهبردی در قالب طنز و داستانی، مانند آنچه در مجموعه «بابا مهرداد و مانی» دیده می‌شود را چقدر در جذب و یادگیری نسل جدید بدیع و مفید می‌دانید؟
این شیوه می‌تواند برای دانش‌آموزان دوره ابتدایی و متوسطه اول بسیار عالی و تأثیرگذار باشد، به‌ویژه برای دانش‌آموزانی که در طیف فکری مشابهی قرار دارند. بااین‌حال برای سایر دانش‌آموزان، به‌خصوص دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم، حتی اگر مدت‌زمان ارائه محتوا کوتاه باشد، باز هم می‌تواند بی‌تأثیر نباشد. البته به شرط آنکه در این فرایند به افراد دیگر در کلیپ بی‌احترامی نشود. برای مثال در همین اپیزود جغرافیایی، به نظر من شخصیت آن سرهنگ به‌گونه‌ای به تصویر کشیده شده که فردی منفعل به نظر برسد. به باور من پرداخت علمی و برجسته کردن دو قطب خیر و شر، تأثیرگذارتر و ماندگارتر است، در عین حال که باورپذیری را نیز افزایش می‌دهد. نوجوان امروز هوشمند است و روایت‌های یک‌بعدی را نمی‌پذیرد. او می‌خواهد قهرمانانش را واقعی ببیند، نه ایده‌آل و بی‌نقص. وقتی شخصیت‌ها دارای عمق و پیچیدگی باشند، نوجوان با آن‌ها همذات‌پنداری می‌کند و پیام اثر در ذهنش می‌نشیند.
آشنایی نوجوان ایرانی با جغرافیای استراتژیک کشور چقدر در هویت‌یابی او مؤثر است و رسانه چگونه می‌تواند مکمل کلاس درس باشد تا مفاهیم جغرافیایی از حالت حفظ‌کردنی خارج شده و به درکی عمیق و ماندگار تبدیل شوند؟
جغرافیا یکی از علوم گسترده و مهم در جهان امروز به شمار می‌رود. یکی از ابزارهای بسیار مؤثر در آموزش این علم، استفاده از کلیپ‌ها و فیلم‌های آموزشی است که می‌توانند در قالب‌های مختلفی ازجمله مستند، طنز و محتوای داستانی و سرگرم‌کننده تولید شوند. استفاده از این شیوه‌ها می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر میزان یادگیری داشته باشد، به‌ویژه آنکه محتوای تصویری معمولاً در ذهن کودکان و نوجوانان ماندگاری بیشتری دارد. وقتی نوجوانی تنگه هرمز را در یک روایت داستانی ببیند، هرگز آن را با نقشه خشک کتاب درسی اشتباه نمی‌گیرد. رسانه می‌تواند مفاهیم انتزاعی را به تجربه‌ای ملموس تبدیل کند و این همان حلقه گمشده آموزش سنتی است. در کلاس درس، معلم زمان محدودی دارد و باید حجم زیادی از مطالب را پوشش دهد، اما یک برنامه تلویزیونی خوب می‌تواند در بیست دقیقه، آنچه در چند جلسه تدریس می‌شود را به شکلی جذاب و به‌یادماندنی منتقل کند.
در یکی از اپیزودهای «بابا مهرداد و مانی»، به‌طور خاص و با نگاهی به‌روز به «تنگه هرمز» و اهمیت راهبردی آن با ارجاع به تاریخ ایران و جنگ تحمیلی پرداخته شد. این شجاعت روایی در پرداختن به موضوعات حساس جغرافیایی به زبانی ساده و جذاب برای نوجوان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
پرداختن به مباحث جغرافیایی راهبردی و ژئوپلیتیک می‌تواند موجب تقویت حس وطن‌دوستی و برانگیخته‌شدن غرور ملی در میان این عزیزان و حتی در سطح جامعه شود. همچنین آگاهی‌بخشی در این زمینه می‌تواند نقش مؤثری در افزایش قدرت تحلیل مخاطبان و کاهش تأثیرپذیری آنان از محتوای رسانه‌های بیگانه داشته باشد. نوجوانی که بداند چرا تنگه هرمز اهمیت دارد، هرگز فریب تبلیغات خارجی را نخواهد خورد. او یاد می‌گیرد که پشت هر مرز جغرافیایی، داستانی از ایستادگی و تدبیر نهفته است. این آگاهی، او را از یک مصرف‌کننده منفعل خبر به یک شهروند تحلیل‌گر تبدیل می‌کند. در دنیای امروز، سواد رسانه‌ای بدون سواد جغرافیایی ممکن نیست و برنامه‌هایی از این دست، هر دو را با هم تقویت می‌کنند.
ایران جغرافیایی پرماجرا و جذاب دارد. به‌عنوان یک جغرافی‌دان و تاریخ‌دان، کدام مناطق یا پدیده‌های جغرافیایی کشورمان را معرفی می‌کنید که هم وجهه جهانی دارند و هم پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یک داستان یا اپیزود جذاب در برنامه‌هایی با این سبک دارند؟
به نظر من پرداختن به موضوعاتی مانند چگونگی مالکیت و حاکمیت تاریخی و حقوقی ایران بر جزایر سه‌گانه تنب کوچک، تنب بزرگ و ابوموسی، اهمیت راهبردی و سیاسی این جزایر و همچنین پیگیری‌های حقوقی ایران در این زمینه طی چند دهه اخیر، می‌تواند بسیار تأثیرگذار و آموزنده باشد. این موضوع هم جنبه آموزشی دارد و هم حس عدالت‌خواهی و میهن‌دوستی را در نوجوان تقویت می‌کند. علاوه بر این، مناطق دیگری مانند بلوچستان و سواحل مکران، خلیج‌فارس و سواحل شمالی، کوه‌های زاگرس و دشت‌های مرکزی ایران، هر کدام داستان‌های ناگفته‌ای دارند که می‌توانند به روایت‌های جذاب تبدیل شوند. نوجوان باید بداند که ایران تنها یک مرز سیاسی نیست، بلکه مجموعه‌ای از تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و جغرافیاهای متنوع است که هر کدام سهمی در هویت ملی دارند.
اگر قرار باشد یک قسمت از این سریال را به‌عنوان مکمل آموزشی در کلاس درس خود پخش کنید، کدام ویژگی روایی یا بصری آن را برای دانش‌آموزان برجسته می‌کنید تا بیشترین تأثیر را بر یادگیری آن‌ها داشته باشد؟
در پرداختن به موضوعاتی مانند نقش شاه عباس و فرماندهان لایق آن دوران ازجمله امام‌قلی‌خان، بهتر است به نقش و عملکرد افراد تأثیرگذار در پرورش و تربیت فرماندهانی همچون الله‌وردی‌خان نیز توجه شود. همچنین با در نظر گرفتن قدرت و توانایی واقعی دشمن در آن دوران، می‌توان اهمیت اقدامات و دستاوردهای این شخصیت‌های بزرگ را به شکل ملموس‌تر و تأثیرگذارتری به مخاطب نشان داد. نوجوان باید بداند قهرمانان ما در برابر چه نیروی عظیمی ایستادگی کرده‌اند. وقتی عظمت دشمن نشان داده شود، پیروزی قهرمان داستان، ارزشمندتر و الهام‌بخش‌تر به نظر می‌رسد. این همان درامی است که تاریخ را از یک مشت رویداد خشک، به یک داستان زنده و تماشایی تبدیل می‌کند.
نوجوان امروز که در محاصره رسانه‌های اجتماعی است، چگونه می‌تواند بدون احساس تحمیل، با مفاهیم عمیق فرهنگ ایرانی و اسلامی ارتباط برقرار کند و نقش آثاری مانند «بابا مهرداد و مانی» در ایجاد این ارتباط جذاب چیست؟
همان‌طور که در پاسخ نخست نیز اشاره کردم، باید با نگاهی فراخ و همه‌جانبه پرداخت شود و از سوگیری جلوگیری شود، چراکه تاریخ ایران محدود به یک دوره خاص یا یک جریان فکری مشخص نیست. نباید به‌گونه‌ای محتوا تولید کنیم که صرفاً یک طیف فکری خاص را با خود همراه سازد، زیرا در این صورت در مواجهه با رسانه‌های دیگر و تأثیرگذاری بر طیف گسترده‌تری از مخاطبان، موفقیت چندانی نخواهیم داشت. هنر روایت‌گر در گنجاندن همه ایرانیان در یک روایت واحد است. نوجوان امروز می‌خواهد خودش انتخاب کند، خودش قضاوت کند و خودش به نتیجه برسد. اگر محتوایی به او این فضا را بدهد، با اشتیاق بیشتری آن را می‌پذیرد. برنامه‌هایی مانند «بابا مهرداد و مانی» با زبان طنز و داستانی، این فضا را فراهم می‌کنند و نوجوان را به جای مخاطب منفعل، به شریک فعال در روایت تبدیل می‌سازند.
ارسال دیدگاه