از مصطفی عقاد تا مصطفی عقاد ؛ نگاهی به تفاوت دو نسخه «محمد رسول الله»

مصطفی عقاد تنها یک کارگردان نبود؛ او یک «دیپلمات فرهنگی» بود که در دورانی که شکاف میان دنیای اسلام و غرب عمیق‌تر از همیشه بود، دوربین را به عنوان ابزار گفت‌وگو به دست گرفت. زندگی او ترکیبی از یک رویاپردازی کلاسیک هالیوودی و تعهدی خلل‌ناپذیر به ریشه‌های شرقی بود.

 از حلب تا قلب هالیوود: یک رویای سرسخت

عقاد در سال ۱۹۳۰ در حلب سوریه متولد شد. او با جیبی خالی و رویایی بزرگ در سر، در سال ۱۹۵۴ راهی کالیفرنیا شد تا در دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس،  سینما بخواند. بسیاری در آن زمان این سفر را یک ماجراجویی بیهوده می‌دیدند، اما او با سخت‌کوشی عجیبی وارد سیستم پیچیده‌ی هالیوود شد. او نه تنها یاد گرفت که چگونه «فنی» بسازد، بلکه فهمید که «زبان سینما» تنها راه برای شکستن کلیشه‌های ضداسلامی حاکم بر رسانه‌های غربی است.

 بزرگ‌ترین چالش: محمد رسول‌الله (۱۹۷۶)

بزرگترین چالش زندگی او، ساخت فیلم «محمد رسول‌الله» بود. در آن سال‌ها، سرمایه‌گذاران هالیوودی حاضر نبودند حتی یک دلار برای چنین پروژه‌ای هزینه کنند؛ نه به دلیل ضعف سناریو، بلکه به خاطر ترس از حساسیت‌های مذهبی و سیاسی. 

عقاد به جای عقب‌نشینی، استراتژی متفاوتی در پیش گرفت. او شخصاً به سراغ رهبران کشورهای اسلامی رفت. او توانست با مهارت سخنوری و ارائه یک نگاه متعادل، سرمایه‌ی لازم را از لیبی، کویت و مراکش تأمین کند. 

نکته‌ نبوغ‌آمیز عقاد این بود که او «تقدس» را در سینما تعریف کرد. او با مشورت گرفتن از علمای الازهر و سایر نهادهای دینی، به این فرمول رسید که نباید چهره‌ی پیامبر (ص) نمایش داده شود. این «ندیدن»، خود به یک سبک هنری بدل شد که تماشاگر را مجبور می‌کرد از میان نگاه یاران پیامبر، به حقیقت او بنگرد.

سبک سینمایی: ادغام حماسه و انسانیت

عقاد در آثارش، به ویژه در «محمد رسول‌الله» و «شیر صحرا» (عمر مختار)، نشان داد که به شدت تحت‌تأثیر «سینمای کلاسیک حماسی» است. وی  از ستاره‌هایی مثل آنتونی کوئین بهره برد، نه فقط برای جذب گیشه، بلکه برای اینکه وزن دراماتیک روایتش را به استاندارد‌های جهانی برساند. 

وی در «عمر مختار»، مقاومت مردم لیبی علیه استعمار ایتالیا را به تصویر کشید. این فیلم در واقع بازتابی از دردهای مشترک جهان سوم در برابر استعمار بود. سبک او در هر دو فیلم، ترکیب دقیق دکورهای عظیم، فیلم‌برداری چشم‌نواز و تمرکز بر «شخصیت‌هایی با اخلاقیات پولادین» بود.

نقش تاریک: سری فیلم‌های هالووین

شاید برای بسیاری جالب باشد که بدانند مصطفی عقاد، تهیه‌کننده‌ی سری فیلم‌های معروف ترسناک «هالووین»  نیز بوده است. بسیاری می‌پرسند چرا کارگردان «رسالت»، به سراغ ژانر وحشت رفت؟ 

پاسخ در «استقلال مالی» نهفته است. وی  برای اینکه بتواند فیلم‌های دلی خود را بسازد و وابسته به سیستم مالی هالیوود نباشد، نیاز به درآمد مستقل داشت. هالووین برای او یک «ماشین پول‌سازی» بود که آزادی هنری‌اش را در پروژه‌های اسلامی تضمین می‌کرد.

 فرجام خونین: مرگ در راه صلح

عقاد در سال ۲۰۰۵ در جریان حملات تروریستی هتل‌های امان در اردن، در حالی که برای شرکت در یک مراسم عروسی به آنجا رفته بود، به همراه دخترش جان باخت. مرگ وی به شکل تلخی با سرنوشت ایدئولوژی‌اش گره خورد؛ او که تمام عمر سعی کرده بود چهره‌ای انسانی و صلح‌طلب از فرهنگ خود در جهان ارائه دهد، توسط افراط‌گرایانی قربانی شد که دقیقاً نقطه مقابل پیام فیلم‌های او بودند.

مصطفی عقاد، معمار پل‌های سنگی میان فرهنگ‌ها بود. وی  به ما نشان می‌دهد که هنر می‌تواند از مرزهای جغرافیایی عبور کند، مشروط بر اینکه هنرمند، جسارت ایستادن در میان دو دنیای متفاوت و شنیده شدن را داشته باشد. وی میراثی از خود بر جای گذاشت که هنوز هم، بعد از چندین دهه، با هر بار پخش فیلم «محمد رسول‌الله»، صدای حق‌طلبی‌اش به گوش مخاطبان جهانی می‌رسد.

چرا دو نسخه ساخته شد؟

اینکه عقاد دو نسخه ساخت، از روی دلخواه نبود؛ این یک استراتژی بقا و نفوذ بود. وی  دو هدف داشت:

هدف اول: نفوذ به غرب (نسخه انگلیسی): عقاد می‌دانست اگر بخواهد پیام اسلام را به دنیا برساند، باید با زبان و استانداردهای هالیوود حرف بزند. پس نسخه انگلیسی را با بازیگرهای بزرگ بین‌المللی (مثل آنتونی کوئین) ساخت تا مخاطب غربی با آن احساس راحتی کند و آن را یک «فیلم سینمایی استاندارد» ببیند، نه یک فیلم مذهبی  غریبه.

هدف دوم: احترام به شرق (نسخه عربی): او می‌دانست که مخاطب  مسلمان، به بازیگران و زبان عربی حساس است. پس نسخه عربی را با بازیگرانی از خودِ جهان اسلام ساخت تا اصالت و روح  داستان حفظ شود.

•  

این دو نسخه فقط «دوبله» نبودند، عقاد در بسیاری از صحنه‌ها، بازیگران و حتی جزئیات  تولید را برای هر دو زبان دوباره مدیریت کرد تا هر دو نسخه، اعتبار هنری  خودشان را داشته باشند.

توضیح اصلی فیلم (چه چیزی روایت می‌شود؟)

فیلم «محمد رسول‌الله» یک «فیلم  شخصیت‌محور» نیست، بلکه یک «فیلم تاریخ‌محور» است. یعنی تمرکز روی خود پیامبر (ص) نیست، بلکه روی «تغییر  جهان»  است.

ساختار روایی فیلم: فیلم از دو زاویه نگاه می‌کند

تغییر ساختار اجتماعی: فیلم نشان می‌دهد که چگونه اسلام آمد تا نظام  ظالمانه‌ی مکه (که بر پایه طبقاتی و بت‌پرستی بود) را از هم بپاشد. فیلم روی مبارزه با نابرابری، رهایی  بردگان (مثل بلال حبشی) و برقراری عدالت تمرکز دارد.

حماسه و مقاومت: داستان از طریق چشم  کسانی روایت می‌شود که با اسلام روبرو شدند. یعنی ما داستان را از زبان  هم ردهایی می‌بینیم که یا با اسلام مبارزه کردند (مثل هند یا ابوسفیان) و یا با آن همراه شدند (مثل حمزه).

خلاصه‌ مسیر در فیلم:

بخش اول (مکه): تولد، دوران کودکی، آغاز وحی و فشار اجتماعی و سیاسی بر مسلمانان اولیه. (نمایش سختی و صبر).

بخش دوم (مدینه و جنگ‌ها): هجرت، تشکیل جامعه‌ی جدید در مدینه و درگیری‌های نظامی برای حفظ این ایمان نوپا (مثل جنگ بدر و احد). (نمایش  حماسه و استراتژی).

بخش سوم (فتح): پیروزی نهایی و ورود  اسلام به مکه بدون خون‌ریزی  گسترده، که نشان‌دهنده پیروزی  اخلاق بر خشونت است.

فیلم می‌خواهد بگوید: «پیامبر اسلام فقط یک فرد نبود، بلکه جریانی بود که تمام نظم  قدیمی جهان را تغییر داد.» عقاد با این روش، توانست بدون نشان دادن چهره، آن عظمت و اثرگذاری  این جریان را به تصویر بکشد.

خبرنگار: ستایش‌محمودی‌مقدم