هوشنگ جاوید در گفتوگو با پانا؛
موسیقی محرم زبان وحدت و حافظه تاریخی ایرانیان است
موسیقی آیینی تنها یک موسیقی مذهبی نیست، بلکه نوعی تجربه جمعی و روانشناختی است
تهران (پانا) - پژوهشگر موسیقی و آیینهای ایرانی، با اشاره به پیشینه تاریخی آیینهای سوگواری در ایران، تأکید کرد که بسیاری از شیوههای عزاداری امروز ریشه در فرهنگ کهن ایران دارند و پس از اسلام با فرهنگ عاشورا درآمیختهاند. وی همچنین با انتقاد از بیتوجهی نهادهای فرهنگی به موسیقی مذهبی و هنرهای آیینی، خواستار تعریف علمی این حوزه و ایجاد رشتههای دانشگاهی مرتبط شد.
هوشنگ جاوید در گفتوگو با پانا درباره تفاوت شیوههای مداحی و عزاداری در مناطق مختلف ایران اظهار کرد: «برخلاف تصور رایج، تفاوتهای بنیادینی میان آیینهای سوگواری در نقاط مختلف کشور وجود ندارد، بلکه هر منطقه با توجه به پیشینه تاریخی و فرهنگی خود، شکل اجرایی متفاوتی از عزاداری را حفظ کرده است. به گفته او، بسیاری از این آیینها سابقهای بسیار کهن دارند و بررسیهای تاریخی و باستانشناسی نشان میدهد برخی از حرکات و رسوم عزاداری امروز حتی تا شش یا هفت هزار سال پیش قابل ردیابی هستند.»
وی با اشاره به آیینهای سوگواری مناطق زاگرس گفت: «رسم خراشیدن صورت توسط زنان در برخی مناطق زاگرس نمونهای از آیینهایی است که پیشینه آن را میتوان در روایتهای شاهنامه و همچنین یافتههای باستانشناسی مشاهده کرد. پیکرکهای کشفشده در محوطه مارلیک که قدمتی چند هزار ساله دارند، نشان میدهند برخی از این رفتارهای آیینی از اعماق تاریخ ایران به امروز رسیدهاند.»
این پژوهشگر موسیقی ادامه داد: «اگر به نقشبرجستههای تخت جمشید، پاسارگاد و آرامگاههای هخامنشی توجه کنیم، نمونههایی از حرکتهای جمعی سوگواران را مشاهده میکنیم؛ افرادی که دست بر شانه یکدیگر گذاشتهاند و به صورت منظم حرکت میکنند. همین الگو را امروز نیز در آیینهای سینهزنی بوشهر، گلستان و بسیاری از مناطق دیگر ایران میبینیم؛ جایی که عزاداران به شکل حلقهای و هماهنگ سوگواری میکنند.»
جاوید با بیان اینکه ایرانیان پس از اسلام فرهنگ کهن سوگواری خود را با مبانی عاشورا پیوند زدند، افزود: «جامعه ایرانی بدون کنار گذاشتن هویت فرهنگی خود، این آیینها را با مفاهیم اسلامی تطبیق داد و به همین دلیل عزاداری محرم در ایران علاوه بر جنبه دینی، حامل یک حافظه تاریخی و فرهنگی نیز هست.»
وی در پاسخ به این پرسش که چرا حتی افرادی که چندان مذهبی نیستند نیز با موسیقی و نوحههای محرم ارتباط برقرار میکنند، گفت: «موسیقی آیینی تنها یک موسیقی مذهبی نیست، بلکه نوعی تجربه جمعی و روانشناختی است. این نغمهها باعث تخلیه هیجانهای درونی انسان میشوند و پس از پایان مراسم، احساس آرامش و تعادل روانی بیشتری برای افراد ایجاد میکنند.»
او افزود: «هر آیین سوگواری در ایران بر سه اصل استوار است؛ وحدت زمان، وحدت مکان و وحدت اندیشه. هنگامی که این سه عنصر کنار هم قرار میگیرند، وحدت حرکت نیز شکل میگیرد؛ یعنی همه افراد با یک ریتم سینه میزنند، زنجیر میزنند، اشک میریزند یا ذکر میگویند. همین هماهنگی، احساس تعلق، همدلی و هماندیشی را در میان افراد تقویت میکند.»
جاوید با اشاره به نقش ریتم در مراسم عزاداری تصریح کرد: «ضربآهنگها صرفاً جنبه موسیقایی ندارند، بلکه وظیفه نظمبخشی به حرکت جمعی را بر عهده دارند؛ اینکه دستها چه زمانی بالا برود، چه زمانی پایین بیاید یا حرکت پاها چگونه باشد. این نظم در نهایت به شکلگیری یک فرهنگ جمعی منجر میشود و از همین رو هنر آیینی ایران در جهان کمنظیر است.»
وی درباره راز ماندگاری برخی نوحهها و فراموش شدن برخی دیگر نیز اظهار کرد: «اهل فن اصطلاحی دارند و میگویند فلان شعر «سوز» دارد. این سوز به معنای سوختن نیست، بلکه به معنای درک عمیق و معرفت درونی شاعر نسبت به واقعه عاشورا است. شاعری که تنها برای رفع تکلیف شعر میگوید، اثرش ماندگار نمیشود اما کسی که با شخصیتهای کربلا زندگی کرده و خود را در متن حادثه قرار داده است، اثری خلق میکند که نسلها آن را زمزمه خواهند کرد.»
این پژوهشگر ادامه داد: «زبان ساده، صمیمی و نزدیک به ذهن مردم یکی از مهمترین عوامل ماندگاری نوحههاست. همان اتفاقی که در ترانه نیز رخ میدهد. هرچه بیان شاعر روانتر و تأثیرگذارتر باشد، اثر ماندگاری بیشتری پیدا میکند.»
جاوید با اشاره به نقش مداحان دوران دفاع مقدس گفت: «مرحوم غلامعلی معلمی و صادق آهنگران توانستند نوحههای سنتی عزاداری را به نوحههای حماسی تبدیل کنند. آنان مفاهیمی مانند مقاومت، ایثار و پایداری را وارد ادبیات نوحه کردند و همین موضوع سبب شد آثارشان به حافظه جمعی مردم راه پیدا کند. پس از آن نیز مداحانی همچون کویتیپور این مسیر را ادامه دادند و امروز نیز مداحان جوانی مانند مهدی طاهری در حوادث اخیر توانستهاند نوحههایی با مضامین مقاومت و حماسه خلق کنند که ضمن حفظ حزن عاشورایی، روحیه ایستادگی را نیز تقویت میکند.»
وی در ادامه به نمونههایی از آثار ماندگار ادبیات آیینی اشاره کرد و گفت: «شعر معروف «ای قوم بر این عزا بگریید» سروده سیف فرغانی، با وجود گذشت حدود هفت قرن، همچنان در مراسم عزاداری خوانده میشود؛ در حالی که بسیاری حتی نمیدانند شاعر آن از اهل سنت بوده است. این نشان میدهد که صداقت و قدرت اثر، مرزهای مذهبی و زمانی را پشت سر میگذارد.»
جاوید همچنین دوازدهبند محتشم کاشانی را از ماندگارترین آثار مرثیه فارسی دانست و افزود: «محتشم تنها واقعه عاشورا را روایت نکرده، بلکه حقیقت را با زبانی صریح و تأثیرگذار بیان کرده است. او از فرهنگ عمومی مردم بهره برده و حتی در بخشهایی گفتوگوهایی میان حضرت زهرا(س)، پیامبر اکرم(ص) و خداوند را با هنرمندی در شعر خود آورده است. همین ویژگیها سبب شده است این اثر قرنها زنده بماند. حتی آیین «محتشمخوانی» نیز به عنوان میراث ناملموس ثبت ملی شده و من نیز در تدوین پرونده آن همکاری داشتم.»
وی از دیگر چهرههای تأثیرگذار این حوزه به مرحوم ابوالفضل زرویی نصرآبادی، حاج علی انسانی، استاد حبیب چایچیان (حسان)، وصال شیرازی، اهلی شیرازی و قوامی رازی اشاره کرد و گفت: «بسیاری از این شاعران اساساً نوحهسرا نبودند، بلکه مرثیهسرا بودند اما کیفیت آثارشان به اندازهای بود که وارد فرهنگ عمومی مردم شد و امروز در هیئتها به عنوان نوحه خوانده میشود.»
جاوید در بخش دیگری از این گفتوگو با انتقاد از عملکرد نهادهای فرهنگی کشور اظهار کرد: «جای تأسف دارد که با وجود گذشت دههها، هنوز رشتهای با عنوان شعر آیینی یا هنرهای آیینی در دانشگاههای کشور ایجاد نشده است. وزارت علوم و سایر دستگاههای فرهنگی میتوانستند سالها پیش این رشتهها را راهاندازی کنند و نسل تازهای از پژوهشگران و هنرمندان را تربیت کنند، اما چنین اتفاقی نیفتاده است.»
وی همچنین درباره وضعیت موسیقی مذهبی گفت: «یکی از مشکلات اساسی ما این است که هنوز تعریف علمی و رسمی از موسیقی مذهبی ایران وجود ندارد. اگر امروز یک پژوهشگر خارجی از مسئولان فرهنگی کشور بپرسد موسیقی مذهبی ایران چیست، پاسخ روشنی برای ارائه وجود ندارد، زیرا هیچ سند جامع و مورد توافقی در این زمینه تدوین نشده است.»
این پژوهشگر افزود: «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت علوم، وزارت میراث فرهنگی و حتی شورای عالی انقلاب فرهنگی تاکنون نتوانستهاند تعریف جامعی از موسیقی مذهبی، موسیقی آیینی یا موسیقی ایرانی ارائه کنند. معمولاً همایش یا کارگاهی برگزار میشود اما خروجی آن به تدوین سند، آییننامه یا برنامه اجرایی منجر نمیشود.»
جاوید با اشاره به تدوین اساسنامه حمایت از موسیقی ایران در سالهای گذشته اظهار کرد: «آن سند میتوانست نقطه آغاز تحول باشد اما ضمانت اجرایی نداشت و در عمل کنار گذاشته شد. در نتیجه همچنان موسیقی مذهبی و آیینی کشور بدون تعریف دقیق و بدون برنامه بلندمدت باقی مانده است.»
وی تأکید کرد: «اگر موسیقی مذهبی ایران بهدرستی تعریف و معرفی شود، میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای فرهنگی ایران برای ارتباط با جهان اسلام تبدیل شود؛ زیرا این حوزه ظرفیت بسیار بالایی برای گفتوگوی فرهنگی میان ملتها دارد.»
جاوید در پایان خاطرنشان کرد: «حفظ آیینهای سوگواری، مرثیهسرایی و موسیقی مذهبی تنها با برگزاری مراسم ممکن نیست، بلکه نیازمند پژوهش، آموزش دانشگاهی، ثبت میراث ناملموس و برنامهریزی فرهنگی مستمر است؛ اقدامی که اگر امروز انجام نشود، بخشی از سرمایه فرهنگی ایران در سالهای آینده با خطر فراموشی روبهرو خواهد شد.»
رها اردشیری
ارسال دیدگاه