فریدزاده: «سفیر» باعث آشتی دادن قشر مذهبی با سینما شد

به گزارش روابط عمومی سازمان سینمایی، رائد فریدزاده، رییس سازمان سینمایی در این نشست ضمن عرض تسلیت به مناسبت فرا رسیدن ایام سوگواری امام حسین (ع) با ذکر خاطره نخستین مواجهه خود با فیلم «سفیر» افزود: اولین تجربه مربوط سینما رفتن برای من، در سینما هویزه مشهد و با تماشای فیلم «سفیر» رقم خورد. آن زمان برای نخستین بار وارد سالن تاریک سینما شدم. البته باید بگویم فیلم «سفیر» برای سن من مناسب نبود؛ به‌خصوص صحنه‌ای که مرحوم فریبرز صالح از جدا شدن سر از بدن به تصویر کشیده بودند. آن صحنه تاثیر زیادی روی من گذاشت و مدت‌ها کابوس می‌دیدم.

وی بیان کرد: اتفاق مهم این بود که فیلم «سفیر» باعث آشتی میان قشر مذهبی جامعه و سینما شد. پیش از ساخت و نمایش این فیلم، جامعه مذهبی با سینما ارتباط چندانی نداشتند و وارد سالن سینما نمی‌شدند. بعد از انقلاب، فیلم‌های انقلابی ساخته می‌شد، اما آن اثری که توانست پیوندی جدی ایجاد کند و باعث شود جامعه مذهبی سینما را بپذیرند، همین فیلم سالم، درخشان و ارزشمند «سفیر» با بازی فرامرز قریبیان بود.

معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تاکید کرد: همان‌طور که اشاره شد، یکی از ویژگی‌های مهم این اثر، شیوه درست روایت آن است. برای مواجهه با مفاهیم عمیق دینی باید زبان دیگری را اتخاذ کرد. اگر قرار باشد تا پیام اثر به صورت مستقیم بیان شود، هم تصویر و هم کلام با محدودیت‌هایی مواجه هستند. اما هنر فیلم در این است که مخاطب را از یک مسیر غیرمستقیم به حقیقت می‌رساند. «سفیر» نیز از همین جنس روایت بهره می‌برد؛ حرکت از بیراهه‌ای که در نهایت انسان را به راه می‌رساند. این فیلم در زمان خود اثری کم‌نظیر بود و هنوز هم نمونه‌ای برجسته در سینمای ایران محسوب می‌شود.

سفیر در کارنامه قریبیان جایگاه مهمی دارد

سام قریبیان فرزند فرامرز قریبیان بازیگر اصلی فیلم در غیاب پدرش که در خارج از کشور حضور دارد گفت: فیلم «سفیر» در کارنامه هنری و شخصی ایشان جایگاه بسیار مهمی دارد و از چند جهت اثری قابل توجه محسوب می‌شود. آخرین فیلمی که ایشان پیش از انقلاب در آن حضور داشتند، «سایه‌های بلند باد» بود که در اردیبهشت ۱۳۵۷ به سرانجام رسید و پس از آن از ایران خارج شدند. پس از بازگشت در سال ۱۳۵۹، نخستین پیشنهاد بازیگری ایشان فیلم «خط قرمز» به کارگردانی مسعود کیمیایی و بر اساس فیلمنامه‌ «شب سمور» از بهرام بیضایی بود که قرارداد آن نیز بسته شد. همزمان، پروژه «سفیر» نیز به وی پیشنهاد شد و به دلیل تداخل این دو پروژه، آقای حقیقی و آقای قریبیان تصمیم گرفتند در فیلم «خط قرمز» حضور پیدا نکنند. در نهایت، آقایان زرین‌دست و سعید راد جایگزین آنها در «خط قرمز» شدند و این دو هنرمند به پروژه «سفیر» پیوستند.

این بازیگر با اشاره به اهمیت فیلم «سفیر»، یادآور شد: این اثر فیلمی بود که هم از نظر فروش موفق بود و هم نقشی که آقای قریبیان در آن ایفا کردند و یکی از نقاط درخشان کارنامه ایشان به شمار می‌آید. پدرم تا آن زمان تجربه سوارکاری نداشتند و تصمیم گرفتند این مهارت را بیاموزند. آقای قریبیان در یکی از همین تمرین‌ها دچار آسیب‌دیدگی و شکستگی از ناحیه دنده شدند اما با وجود این شرایط، کار را ادامه دادند و توانستند یکی از درخشان‌ترین سکانس‌های فیلم را رقم بزنند.

ای کاش مسیر سینمای ایران با نگاه انقلابی پیش می‌رفت

علی روئین‌تن کارگردان سینما نیز گفت: در تاریخ سینمای ایران، دو فیلم درباره عاشورا و امام حسین (ع) ساخته شده که مردم برای دیدن آنها صف می‌کشیدند و استقبال گسترده‌ای از آنها داشتند؛ یکی از آنها «سفیر» بود. با وجود اینکه فیلم با ساختاری کلاسیک ساخته شده و فریبرز صالح تلاش کرده بود قواعد سینمای کلاسیک را رعایت کند، این فیلم اثری با یک نگاه آوانگارد و روایت متفاوت نیز به شمار می‌آید.

کارگردان «دل‌شکسته» درباره حضور فرامرز قریبیان به عنوان نقش اصلی فیلم «سفیر» افزود: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «سفیر»، انتخاب فرامرز قریبیان به عنوان نقش اصلی بود، بازیگری که پیش از انقلاب به عنوان یکی از ستاره‌های سینمای ایران شناخته می‌شد و در سینمای روشنفکری جایگاه ویژه‌ای داشت، جایزه سپاس گرفته بود و در کنار بزرگان سینما فعالیت کرده بود. اینکه چنین هنرمندی پس از انقلاب ریسک کند و وارد یک پروژه تاریخی شود، تصمیمی مهم بود. قطعا «سفیر» بدون حضور و نقش‌آفرینی فرامرز قریبیان، فیلم دیگری می‌شد.

وی تاکید کرد: نقشی که قریبیان در «سفیر» ایفا کرد، نشان‌دهنده شناخت عمیق او از درام، میزانسن، دوربین و بازیگری است. او تنها یک بازیگر نبود؛ هنرمندی بود که شناخت دقیقی از سینما داشت. ای کاش مسیر سینمای ایران همیشه با همین نگاه انقلابی پیش می‌رفت؛ با همان جسارت و انقلابی‌گری که باعث شد چنین اثری ساخته شود. جریانی که جلایر و امثال او را از میدان دور کرد، باعث شد سینما بعدها میان دو جریان مختلف تقسیم شود؛ بخشی در مدیریت فرهنگی و بخشی در حوزه‌های دیگر و نتیجه آن شرایطی بود که بر سینمای ایران گذشت.

این فیلمساز گفت: امروز سازمان سینمایی دارای اندیشه، آرمان و مدیرانی پویا است، اما مساله مهم، تامین منابع مالی و امکانات است. من به عنوان فیلمسازی که سال‌هاست امکان ساخت فیلم برایم فراهم نشده، همچنان علاقه‌مند به فیلمسازی هستم، اما شرایط اقتصادی و محدودیت منابع را درک می‌کنم و می‌دانم مدیران امروز نیز با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو هستند و امیدوارم سایر ارگان‌ها به کمک سازمان سینمایی بیایند.

جلایر برای هنرمندان زیادی فرصت تولید فراهم کرد

احمدرضا معتمدی، استاد رشته فلسفه و فیلمساز، گفت: در تاریخ سینمای ایران افرادی وجود داشته‌اند که آغازگر بوده‌اند و به نوعی علت نخستین بسیاری از اتفاقاتی هستند که امروز شاهد آن هستیم. یکی از این افراد، استاد جلایر است؛ شخصیتی که در حوزه مدیریت و در زمینه تولید، منشأ خدمات ارزشمند و جریان‌ساز بود.

کارگردان «قاعده بازی» خاطرنشان کرد: همان‌گونه که گفته‌اند: امروز توقع ما از مدیران فرهنگی این نیست که تنها از محدودیت‌ها و کمبودها سخن بگویند. در سال‌های گذشته، آقای جلایر بارها تلاش کردند زمینه فعالیت و تولید آثار مهمی را برای هنرمندان فراهم کنند. از جمله برای زنده‌یاد ناصر تقوایی تلاش کردند تا پروژه‌ای بر اساس متن عرفانی «انسان کامل» از عزیزالدین نسفی که توسط ایشان به متن سینمایی تبدیل شده بود، ساخته شود؛ اما این اتفاق به دلیل عدم همکاری مدیران وقت به نتیجه نرسید.

این فیلمساز افزود: سینما نیازمند همکاری، حمایت و حضور مجموعه‌ای از افراد است. امیدوارم شرایطی فراهم شود که دست‌ها گشاده‌تر شده و امکان تولید آثار بزرگ بیشتر شود. امید داریم این امکانات فراهم شود تا سینمای ایران بیش از پیش آباد و پویا شود.

معتمدی با اشاره به توان بازیگری فرامرز قریبیان نیز گفت: من در فیلم «آلزایمر» افتخار همکاری با ایشان را داشتم. بازیگری واقعی، بیش از هر چیز در «واکنش» معنا پیدا می‌کند. بازیگری در سکوت، بازیگری در لحظه‌های ناپیدا و درونی، همان چیزی است که بسیاری از بزرگان سینما به آن دست یافته‌اند. بازیگران بزرگ در حرکت‌های نمایشی خود را نشان نمی‌دهند، بلکه در لحظات بحرانی، زمانی که درام شکل می‌گیرد، تعلیق ایجاد می‌شود و کشمکش به اوج می‌رسد، توانایی واقعی خود را آشکار می‌کنند. فرامرز قریبیان از جمله بازیگرانی است که به این مرحله از شناخت و درک بازیگری رسیده است. امیدوارم این تقدیر تنها به یک مراسم محدود نشود و از تجربه، نگاه و اندیشه ایشان برای آینده سینمای ایران استفاده شود.

«سفیر» با ۷ میلیون ساخته شد

حسن جلایر، تهیه‌کننده فیلم «سفیر» گفت:آنچه امروز درباره این اثر صحبت می‌کنیم، حاصل یک جریان و یک نیت اولیه بود که در وجود افرادی شکل گرفت. در آغاز انقلاب، مهم‌ترین مساله‌ای که در آن با کمبود مواجه بودیم، کادرسازی بود؛ اینکه افراد توانمند تربیت شوند و مسیر را ادامه دهند. اما در ادامه، گاهی فراموش کردیم که نقش ما چیست و صاحب اصلی این حرکت چه کسی است.

وی درباره انتخاب فریبرز صالح به عنوان کارگردان «سفیر» توضیح داد: در مورد انتخاب ایشان باید بگویم، ابتدا نام وی به شکل دیگری مطرح شد و گفته می‌شد ایشان فیلمی درباره ساواک ساخته است. در آن زمان ما به دنبال کارگردانی بودیم که بتواند چنین پروژه‌ای را انجام دهد. در آن زمان برخی دوستان مذهبی معتقد بودند ساخت فیلم‌های مذهبی زود است و هنوز زمان آن نرسیده است. در نهایت با آقای کلاهدوز صحبت کردم که می‌خواهم فیلمی درباره حضرت سیدالشهدا (ع) در تلویزیون بسازیم اما برخی دوستان می‌گویند هنوز زود است. ایشان مسیر را برای ما فراهم کرد و این‌گونه مسیر ساخت «سفیر» آغاز شد.

جلایر با اشاره به اینکه فیلم «سفیر» در مجموع حدود ۳۵۰۰ کیلومتر جابجایی و سفر داشت، گفت: در مسیر تولید این پروژه، کار را از تهران آغاز کردیم، به کاشان رفتیم، بعد به برازجان رسیدیم؛ جایی که تقریباً هیچ‌کس را نمی‌شناختیم. در برازجان، ساختمانی را که متعلق به بانک ملی بود و مدتی تعطیل شده بود، در اختیار ما گذاشتند. در یزد نیز دانشکده‌ای که هنوز افتتاح نشده بود در اختیار گروه قرار گرفت. این امکانات را اگر بخواهیم حساب کنیم، خودش هزینه بزرگی بود اما در محاسبات مالی فیلم لحاظ نمی‌شد.

وی افزود: تقریباً دو کامیون تجهیزات داشتیم؛ دوربین، وسایل فنی و امکانات مختلف و حتی برای تهیه دوربین هم ماجرا داشتیم. دوربین ۳۵ میلی‌متری، ژنراتور ۱۰۰ یا ۱۲۰ کیلوواتی و دیگر تجهیزات را فراهم کردیم. با وجود تمام این امکانات، فیلم حدود هفت میلیون تومان هزینه خالص داشت. اگر هزینه‌های دیگر را هم اضافه کنیم، شاید نزدیک به ۹ میلیون تومان می‌شد؛ در حالی که بودجه اولیه حدود سه میلیون تومان بود.

جلایر با اشاره به دشواری‌های فراهم آوردن هنروران پرتعداد، بیان کرد: در برازجان، بخش مهمی از کار مربوط به جمعیت و سیاهی‌لشکر بود. یکی از اتفاقات جالب این بود که در یزد و برازجان تعداد زیادی کارگر افغان حضور داشتند ما برای صحنه‌های فیلم به سیاهی‌لشکر نیاز داشتیم و گفتیم به هر نفر ۱۰۰ تومان می‌دهیم تا در فیلم حضور پیدا کند و آنها هم با خوشحالی آمدند. چند روز که گذشت و فهمیدند این مبلغ برایشان صرف ندارد گفتند باید بیشتر پرداخت شود. در نهایت، همان افراد با لباس‌های فیلم و لباس‌های خودشان فرار کردند و دیگر کسی برای سیاهی‌لشکر باقی نماند.

وی یادآور شد: در برازجان همه چیز آماده بود؛ دکورها ساخته شده بود، اسب‌ها آماده بودند، تجهیزات فراهم بود، اما کسی نبود که در صحنه حضور پیدا کند. گفتم حالا که اتفاق افتاده، باید کاری کنیم. ابتدا سراغ مسئول مربوطه رفتیم و از او پرسیدیم چرا برای ما سیاهی‌لشکر فراهم نکرده است. نشسته بودم و هنوز مدت زیادی نگذشته بود که آقای مجتبی عربی با خوشحالی آمد و گفت نگران نباش. یک گروه بسیجی با فرمانده‌شان از شیراز حرکت کرده‌اند و از مسیر برازجان در حال رفتن به جبهه هستند، این از عجایب روزگار بود؛ همان چیزی که لازم داشتیم، به شکلی غیرمنتظره فراهم شد.

علاقه زیادی به همکاری با بیضایی داشتم

جلایر با اشاره به علاقه خود در همکاری با بهرام بیضایی نیز گفت: فشارهای زیادی در آن دوران وجود داشت. درباره آقای بیضایی حرف‌های مختلفی مطرح می‌شد. ایشان هنرمند بزرگی بود و پدرش هم شاعر خوبی بود. با وجود همه بحث‌ها و فشارهایی که وجود داشت، نگاه من این بود که باید هنر و توانایی افراد را دید.

وی تاکید کرد: ساخت فیلم «روز واقعه» با فیلمنامه ای از ایشان مطرح شد اما در نهایت، به دلیل همان فشارها و شرایط موجود، فیلمنامه را در اختیار دوستی قرار دادیم که خودم او را برای کارگردانی دعوت کرده بودم و تازه از آمریکا آمده بود.

جلایر با بیان اینکه مشکل امروز سینما و تلویزیون این است که از اصل مسیر فاصله گرفته‌ایم، ادامه داد: امیدوارم به خاطر خدا و به احترام بزرگان و پیشکسوتانی که این راه را آغاز کردند، حرکتی درست و اساسی شکل گیرد. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز که از خانواده‌ای فرهنگی و اهل علم هستند، امیدوارم بتوانند این مسیر را اصلاح کنند.

جلایر درباره میزان بودجه فیلم «سفیر» نیز گفت: بودجه فیلم بسیار محدود بود و رقم قابل توجهی نقدینگی برای ساخت آن لازم بود. در اولین اکران فیلم «سفیر»، فروشش به ۱۹ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسید. قیمت بلیت آن زمان دو یا پنج تومان بود. نیمی از درآمد متعلق به سینماها بود و سهم ما حدود ۹ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان شد. اگر هزینه هفت میلیون تومانی تولید را کنار بگذاریم، در همان اکران اول حدود ۲ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان سود حاصل شد. این اتفاق باعث شد فیلم جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

خاطرات جلایر از رهبر شهید

جلایر همچنین به ذکر خاطرات خود از رهبر شهید پرداخت و گفت: من اولین بار ایشان را زمانی دیدم که ۱۵ ساله بودم؛ در مسجد امام حسن(ع) مشهد و ایشان آن زمان ۲۸ ساله بودند. این ماجرا گذشت تا زمانی که «سفیر» ساخته شد و صحبت‌های زیادی پیرامون آن شکل گرفت. در آن مقطع مرتب تماس‌هایی از سوی مسئولان مختلف گرفته می‌شد و مسئولان سه قوه می‌خواستند فیلم را ببینند؛ از جمله آقای هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی. در جلسه‌ای که در ریاست‌جمهوری برای نمایش فیلم برگزار شد، ما روی زمین نشسته بودیم و هوا سرد بود. آقای هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی نیز روی زمین نشسته بودند و در طول نمایش فیلم، مرتب درباره بخش‌های مختلف سوال می‌کردند و واکنش نشان می‌دادند. در اواخر نمایش فیلم، آیت‌الله خامنه‌ای نیز رسیدند و به تماشای «سفیر» نشستند.

وی ادامه داد: بعدها ایشان خواستند تا دوباره به تماشای این اثر بنشینند و خواسته بودند تا من هم هنگام نمایش حضور داشته باشم. باید یادآور شوم که رهبر شهید در آن زمان بسیار خوش‌پوش بودند. ما پیش از انقلاب گاهی درباره روحانیون نقدهایی داشتیم اما وقتی با ایشان مواجه شدیم، به دلیل نوع پوشش، رفتار و سخن گفتنشان نگاه متفاوتی پیدا کردیم. در آن جلسه پس از نمایش فیلم، گفت‌وگوهایی شکل گرفت. ایشان بر لزوم ساخت چنین آثاری تاکید کردند.

تهیه کننده «سفیر» اظهار کرد: من گفتم می‌توان فیلم‌های دیگری را درباره شخصیت‌های تاریخی به سرانجام رساند. آقای خامنه‌ای گفتند من درباره شهید فخر محمدبن‌عبدالله‌بن‌حسن‌بن‌حسن که از مدعیان اولیه مهدویت در میان جریان فاطمیون بود، تحقیقاتی انجام داده‌ام و داستانی درباره آن نوشته‌ام. ایشان کتاب‌های خود را از منزل به ریاست جمهوری منتقل نکرده بودند و قرار شد بعدها قصه این شخصیت را در اختیار ما قرار دهند. همین موضوع زمینه‌ساز ادامه گفت‌وگوها شد.

فریدزاده: «سفیر» باعث آشتی دادن قشر مذهبی با سینما شد

در انتهای این مراسم از حسن جلایر تهیه‌کننده فیلم تقدیر شد و سام قریبیان لوح تقدیر فرامرز قریبیان بازیگر فیلم سینمایی «سفیر» را دریافت کرد. در این برنامه همچنین پیام قدردانی فرزند فریبرز صالح که در خارج از کشور زندگی می‌کند نسبت به برگزاری این مراسم و زنده نگاه داشتن یاد فیلم «سفیر» و سازندگان آن پخش شد.