مانور استراتژیک در قلب بریکس

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری شاهد تغییر در توزیع قدرت است. جنگ‌های منطقه‌ای، رقابت فزاینده آمریکا و چین، بحران‌های تجاری، تحولات بازار انرژی و افزایش نقش قدرت‌های نوظهور، ساختار سنتی نظام بین‌الملل را با پرسش‌های تازه‌ای مواجه کرده است. در چنین شرایطی، بریکس نیز دیگر صرفا یک مجموعه اقتصادی محدود به چند اقتصاد نوظهور نیست. این گروه پس از گسترش اعضا، بخش بسیار بزرگی از جمعیت و اقتصاد جهان را نمایندگی می‌کنند. گزارش‌های امروز، سهم کشورهای بریکس را حدود نیمی از جمعیت جهان و نزدیک به بخش قابل توجهی از اقتصاد جهانی بر مبنای برابری قدرت خرید برآورد می‌کنند. 

از همین رو، حضور رئیس‌جمهور پزشکیان در اجلاس دهلی‌نو اهمیت مضاعف پیدا می‌کند؛ چراکه تهران در یکی از مهم‌ترین میزهای گفت‌وگوی قدرت‌های غیرغربی حضور دارد؛ میزی که در آن درباره آینده اقتصاد جهانی، تجارت، چندجانبه‌گرایی و اصلاح ساختارهای بین‌المللی گفت‌وگو می‌شود.

‌حضور در سه تریبون مهم

اهمیت این سفر زمانی بیشتر روشن می‌شود که به برنامه رئیس‌جمهور در هند توجه کنیم. پزشکیان علاوه بر حضور و سخنرانی در نشست اصلی سران بریکس، در همایش اقتصادی سران عضو بریکس و همچنین نشست غیرعلنی سران با موضوع «حاکمیت جهانی فراگیر و تقویت چندجانبه‌گرایی» نیز سخنرانی خواهد داشت. این سه تریبون، سه ضلع مهم سیاست خارجی ایران را تشکیل می‌دهند: اقتصاد، سیاست بین‌الملل و اصلاح ساختار حکمرانی جهانی.

به بیان دیگر، تهران در دهلی‌نو تنها درباره روابط دوجانبه یا مسائل منطقه‌ای صحبت نمی‌کند؛ بلکه این امکان را دارد که دیدگاه خود درباره آینده نظام بین‌الملل و ضرورت افزایش نقش کشورهای در حال توسعه و مستقل را در سطح سران مطرح کند. پزشکیان پیش از سفر نیز بریکس را فرصتی برای گسترش همکاری‌های اقتصادی، تجاری، صنعتی و علمی و همچنین تقویت چندجانبه‌گرایی دانسته بود. 

اهمیت سفر در شرایط پرتنش منطقه

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این سفر، زمان‌بندی آن است. اجلاس دهلی‌نو در شرایطی برگزار می‌شود که منطقه غرب آسیا با بحران‌های جدی مواجه است و تحولات منطقه‌ای، انرژی، تجارت و مسیرهای حمل‌ونقل بین‌المللی را تحت تأثیر قرار داده است. گزارش‌های امروز نیز نشان می‌دهد که جنگ و تنش در منطقه یکی از موضوعات مهم حاشیه اجلاس بریکس است و مسئله امنیت مسیرهای دریایی و تجارت جهانی در گفت‌وگوهای هند و ایران نیز مطرح شده است.  در چنین فضایی، حضور ایران در کنار کشورهایی مانند هند، چین، روسیه، آفریقای جنوبی و دیگر اعضای بریکس، اهمیت سیاسی ویژه‌ای دارد. تهران می‌تواند از این فرصت برای تبیین دیدگاه‌های خود درباره امنیت منطقه، ضرورت حل‌وفصل اختلافات از مسیر دیپلماسی و مخالفت با یکجانبه‌گرایی استفاده کند.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های سفر پزشکیان، دیدار با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند بود. این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که هند یکی از بازیگران مهم نظام بین‌الملل است؛ کشوری که همزمان روابط گسترده‌ای با غرب، روسیه، کشورهای عربی و ایران دارد و تلاش می‌کند سیاست خارجی خود را بر‌اساس منافع ملی و حفظ استقلال راهبردی تنظیم کند. دیدار پزشکیان و مودی نیز بر موضوعاتی مانند ثبات منطقه، دیپلماسی و حفظ امنیت تجارت و کشتیرانی متمرکز بود. برای ایران، این رویکرد هند اهمیت زیادی دارد. تهران می‌تواند از ظرفیت روابط با دهلی‌نو برای توسعه همکاری‌های اقتصادی، تجاری، ترانزیتی و انرژی استفاده کند. در واقع، هند برای ایران فقط یک شریک اقتصادی نیست؛ بلکه یک دروازه مهم به سوی بازارهای جنوب و شرق آسیا و یکی از بازیگران موثر در معادلات جهانی است.

فرصت بزرگ ایران برای دیپلماسی اقتصادی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بالقوه این سفر را باید در حوزه اقتصاد جست‌وجو کرد. در شرایطی که محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌ها هزینه مبادلات خارجی ایران را افزایش داده‌اند، توسعه روابط با اقتصادهای بزرگ غیرغربی می‌تواند به متنوع‌شدن شرکای تجاری ایران کمک کند. بریکس از این منظر برای تهران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کشورهای عضو آن در حوزه‌هایی مانند انرژی، صنعت، فناوری، کشاورزی، حمل‌ونقل و بازارهای مصرفی ظرفیت‌های قابل توجهی دارند.

پزشکیان نیز در سخنان خود پیش از سفر بر ظرفیت بریکس برای گسترش همکاری‌های اقتصادی تاکید کرده بود.  بنابراین یکی از مهم‌ترین پیام‌های سفر به دهلی‌نو این است که عضویت ایران در بریکس باید از یک ظرفیت سیاسی به یک ظرفیت اقتصادی ملموس تبدیل شود. یعنی افزایش صادرات، توسعه سرمایه‌گذاری مشترک، تقویت مسیرهای ترانزیتی، همکاری‌های بانکی و مالی و ایجاد سازوکارهای جدید برای تجارت میان اعضا.

دیدار با مالزی و آفریقای جنوبی و گسترش شبکه شرکای ایران

اهمیت سفر پزشکیان تنها به دیدار با نخست‌وزیر هند محدود نمی‌شود. دیدار با نخست‌وزیر مالزی و رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی نیز فرصت مهمی برای گسترش مناسبات ایران با دو کشور اثرگذار در جنوب و شرق جهان است.

این دیدارها می‌تواند در راستای همان سیاستی تعریف شود که ایران طی سال‌های اخیر بر آن تاکید داشته است: تنوع‌بخشی به روابط خارجی و استفاده از ظرفیت کشورهای غیرغربی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی و سیاسی. هر اندازه شبکه روابط اقتصادی و سیاسی ایران گسترده‌تر شود، قدرت مانور کشور نیز افزایش پیدا می‌کند.

اهمیت نشست حاکمیت جهانی فراگیر

شاید یکی از سیاسی‌ترین بخش‌های سفر پزشکیان، حضور در نشست غیرعلنی سران بریکس با موضوع حاکمیت جهانی فراگیر و تقویت چندجانبه‌گرایی باشد. این موضوع دقیقا با یکی از مسائل اصلی سیاست جهانی امروز ارتباط دارد: اینکه آیا تصمیمات کلان جهان همچنان باید عمدتا در چارچوب نهادها و سازوکارهای شکل‌گرفته در دوران پس از جنگ جهانی دوم اتخاذ شود یا اینکه قدرت‌های نوظهور و کشورهای جهان باید سهم بیشتری در تصمیم‌گیری‌های جهانی داشته باشند. ایران می‌تواند در این نشست بر ضرورت چندجانبه‌گرایی واقعی، احترام به حاکمیت کشورها و افزایش نقش کشورهای مستقل و در حال توسعه تاکید کند.

از این منظر، حضور رئیس‌جمهور ایران در چنین نشستی برای تهران یک فرصت دیپلماتیک است؛ فرصتی برای آن‌که ایران خود را نه صرفا به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای، بلکه به‌عنوان کشوری با دیدگاه مشخص درباره نظم بین‌المللی معرفی کند.

فرصتی برای تقویت جایگاه ایران

واقعیت این است که بریکس مشکلات و اختلافات داخلی خود را نیز دارد و نباید این مجموعه را یک اتحاد کاملاً یکپارچه تصور کرد. اعضای آن در بسیاری از موضوعات منافع متفاوتی دارند. اما همین مسئله، اهمیت دیپلماسی فعال ایران را بیشتر می‌کند.

ایران برای استفاده از ظرفیت بریکس ‌می‌تواند بر منافع مشترک اقتصادی، توسعه تجارت، همکاری جنوب-جنوب، چندجانبه‌گرایی و اصلاح ساختارهای بین‌المللی تمرکز کند. این رویکرد می‌تواند واقع‌بینانه‌تر و در عین حال برای منافع ملی‌ سودمندتر باشد.

یک فرصت برای تقویت نگاه به شرق

در سال‌های گذشته، ایران تلاش کرده سیاست خارجی خود را متنوع‌تر کند و روابط خود با قدرت‌های آسیایی و اقتصادهای نوظهور را توسعه دهد. سفر به هند در این چارچوب اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا هند یکی از مهم‌ترین قدرت‌های در حال رشد جهان است و در عین حال روابط گسترده‌ای با بسیاری از بازیگران جهانی دارد.

دهلی‌نو می‌تواند برای ایران یک شریک مهم در حوزه‌های ترانزیت، انرژی، تجارت، فناوری و اتصال به بازارهای آسیایی باشد. از سوی دیگر، قرار گرفتن ایران در کنار هند، چین، روسیه و دیگر اعضای بریکس، امکان شکل‌گیری شبکه‌ای گسترده‌تر از همکاری‌های اقتصادی و سیاسی را فراهم می‌کند.

در نهایت، مهم‌ترین دستاورد سفر دهلی‌نو را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: ایران در شرایطی که جهان در حال بازآرایی است، تلاش می‌کند جایگاه خود را در میان مراکز جدید قدرت تثبیت کند‌ و بریکس یکی از مهم‌ترین بسترهای تحقق این هدف است. اجلاس امسال نیز به‌دلیل همزمانی با جنگ‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیکی، اهمیت مضاعفی پیدا کرده و حتی بحث‌هایی مانند امنیت مسیرهای تجارت جهانی، اصلاح نظام مالی و کاهش وابستگی به دلار در دستور‌کار آن قرار گرفته است.