بیشکک؛ میدان تازه دیپلماسی پزشکیان/ ایران در شانگهای چه پیامی برای شرق داشت؟

سفر دو روزه مسعود پزشکیان به بیشکک، پایتخت قرقیزستان، در ظاهر با هدف شرکت در بیست‌وششمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای انجام شد، اما مجموعه برنامه‌ها و دیدارهای رئیس‌جمهور نشان داد که این سفر را نمی‌توان صرفاً یک سفر تشریفاتی برای حضور در یک اجلاس بین‌المللی دانست.

پزشکیان روز دوشنبه ۹ شهریور وارد بیشکک شد تا در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و نشست «شانگهای پلاس» شرکت کند؛ اجلاسی که امسال در بیست‌وپنجمین سال تأسیس سازمان همکاری شانگهای برگزار شد و رهبران شماری از قدرت‌های مهم آسیایی را گرد هم آورد. 

در این میان، ایران به‌عنوان یکی از اعضای سازمان همکاری شانگهای، تلاش کرد از ظرفیت حضور در این اجلاس برای پیگیری همزمان سه محور استفاده کند: تقویت روابط با کشورهای آسیایی، پیگیری مسائل سیاسی و امنیتی منطقه و توسعه همکاری‌های اقتصادی و ترانزیتی.

پزشکیان در قلب قدرت‌های آسیایی

اهمیت سفر پزشکیان زمانی بیشتر مشخص می‌شود که به ترکیب کشورهای حاضر در اجلاس نگاه کنیم. چین، روسیه، هند، ایران، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی در کنار یکدیگر در بیشکک حضور داشتند؛ مجموعه‌ای که بخش قابل توجهی از ظرفیت اقتصادی، سیاسی و جمعیتی قاره آسیا را در خود جای داده است.

سازمان همکاری شانگهای طی سال‌های گذشته از یک چارچوب محدودتر منطقه‌ای به بستری گسترده‌تر برای همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی تبدیل شده است. اجلاس امسال نیز با تأکید بر چندجانبه‌گرایی و حرکت به سمت نظم چندقطبی برگزار شد؛ موضوعی که با رویکرد سیاست خارجی ایران در سال‌های اخیر همخوانی دارد.

از همین منظر، حضور رئیس‌جمهور ایران در چنین نشستی را می‌توان بخشی از تلاش تهران برای تقویت دیپلماسی چندجانبه و گسترش ارتباطات با کشورهای غیرغربی ارزیابی کرد.

شانگهای؛ تریبونی برای بیان مواضع ایران

پزشکیان در سخنرانی خود در اجلاس شانگهای بر موضوعاتی از جمله چندجانبه‌گرایی، همکاری میان کشورهای عضو و مقابله با رویکردهای یکجانبه تأکید کرد.

رئیس‌جمهور همچنین مواضع ایران درباره تحولات و فشارهای خارجی را تشریح کرد و بر این نکته تأکید داشت که ایران خواهان جنگ نیست، اما در برابر تعرض و فشار، از منافع خود دفاع خواهد کرد.

در بخش دیگری از مواضع پزشکیان، موضوع دیپلماسی و مذاکره نیز مورد توجه قرار گرفت. او اعلام کرد که اگر آمریکا به تفاهم‌نامه بازگردد، ایران نیز اقدام متقابل خواهد کرد؛ موضعی که نشان می‌دهد تهران ضمن تأکید بر مقاومت در برابر فشار، مسیر دیپلماسی را نیز بسته نمی‌داند. 

به این ترتیب، تریبون شانگهای برای تهران تنها یک تریبون اقتصادی یا منطقه‌ای نبود؛ بلکه فرصتی برای انتقال مستقیم دیدگاه ایران درباره تحولات منطقه و روابط بین‌الملل به جمعی از قدرت‌های مهم جهان محسوب می‌شد.

دیدار با پوتین؛ مهم‌ترین رایزنی دوجانبه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های سفر پزشکیان به بیشکک، دیدار او با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه بود.

دو رئیس‌جمهور در حاشیه اجلاس شانگهای با یکدیگر دیدار کردند و درباره آخرین وضعیت روابط تهران و مسکو و راه‌های تقویت مناسبات دوجانبه گفت‌وگو کردند. 

این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که روابط ایران و روسیه در سال‌های اخیر ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده و همکاری‌های دو کشور دیگر صرفاً به حوزه سیاسی محدود نیست.

در چنین شرایطی، دیدار پزشکیان و پوتین را باید بخشی از روند مستمر رایزنی میان تهران و مسکو دانست؛ رایزنی‌هایی که در حوزه‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل، امنیت منطقه‌ای و همکاری‌های بین‌المللی دنبال می‌شود.

حضور همزمان سران ایران و روسیه در اجلاس شانگهای نیز این پیام را منتقل کرد که مناسبات دو کشور در چارچوب گسترده‌تر همکاری‌های آسیایی دنبال می‌شود.

مودی و اهمیت هند برای ایران

دیدار دیگر مهم پزشکیان در بیشکک، گفت‌وگو با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند بود.

ایران و هند به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و ظرفیت‌های ترانزیتی، منافع مشترک قابل توجهی دارند. مسیرهای ارتباطی ایران با آسیای مرکزی و همچنین نقش بندر چابهار در مناسبات منطقه‌ای، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند روابط تهران و دهلی‌نو را از سطح روابط سیاسی فراتر ببرد.

دیدار پزشکیان و مودی در حاشیه اجلاس شانگهای از همین زاویه اهمیت داشت؛ زیرا هند یکی از مهم‌ترین قدرت‌های اقتصادی آسیاست و ایران نیز تلاش دارد موقعیت خود را در شبکه ارتباطی و اقتصادی منطقه تقویت کند. گزارش‌های منتشرشده از این دیدار نیز بر گفت‌وگو درباره مسائل منطقه‌ای و ضرورت صلح و ثبات تأکید دارند. 

آسیای مرکزی؛ مقصدی که نباید از کنار آن گذشت

یکی از نکات مهم سفر پزشکیان، حضور در کشوری از آسیای مرکزی بود؛ منطقه‌ای که طی سال‌های اخیر اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی آن برای ایران افزایش یافته است.

قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان، ازبکستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی در موقعیتی قرار دارند که می‌توانند بخشی از مسیرهای ارتباطی ایران با شرق و شمال آسیا باشند.

ایران نیز از طریق موقعیت جغرافیایی خود می‌تواند به عنوان یکی از مسیرهای اتصال این کشورها به آب‌های آزاد و بازارهای جنوبی عمل کند.

از همین رو، حضور پزشکیان در بیشکک را می‌توان فرصتی برای تقویت سیاست «نگاه به شرق» دانست؛ سیاستی که البته زمانی به نتیجه واقعی می‌رسد که از سطح دیدارهای سیاسی به پروژه‌های مشخص اقتصادی، ترانزیتی و تجاری تبدیل شود.

دیدار با رئیس‌جمهور قرقیزستان

پزشکیان در نخستین روز سفر خود با «صدر جباروف»، رئیس‌جمهور قرقیزستان نیز دیدار کرد.

در این دیدار دو طرف درباره آخرین وضعیت روابط تهران و بیشکک و ظرفیت‌های موجود برای توسعه همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کردند و بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های موجود برای تعمیق روابط تأکید شد.

اهمیت این دیدار را نباید صرفاً در روابط دوجانبه ایران و قرقیزستان خلاصه کرد. تهران در سال‌های اخیر تلاش کرده روابط خود با کشورهای آسیای مرکزی را گسترش دهد و قرقیزستان نیز به عنوان یکی از کشورهای عضو شانگهای، می‌تواند در این چارچوب مورد توجه ایران قرار گیرد.

اگرچه اخبار سیاسی و دیدارهای پزشکیان در بیشکک بیشتر مورد توجه قرار گرفت، اما یکی از مهم‌ترین ابعاد این سفر، ظرفیت‌های اقتصادی آن بود.

ایران برای توسعه روابط اقتصادی با کشورهای آسیایی نیازمند ایجاد مسیرهای پایدار حمل‌ونقل، افزایش مبادلات تجاری و فعال کردن ظرفیت‌های ترانزیتی است.

در این میان، آسیای مرکزی می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم این زنجیره باشد. اتصال شبکه‌های ریلی، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل و افزایش تجارت میان ایران و کشورهای این منطقه می‌تواند برای هر دو طرف منافع اقتصادی ایجاد کند.

به همین دلیل، یکی از معیارهای سنجش موفقیت این سفر در آینده نه تعداد دیدارها و عکس‌های دیپلماتیک، بلکه میزان تبدیل توافق‌ها و رایزنی‌ها به پروژه‌های واقعی خواهد بود.

پیام سفر به غرب چه بود؟

یکی از پرسش‌های مهم درباره سفر پزشکیان این است که آیا حضور پررنگ ایران در اجلاس شانگهای به معنای فاصله گرفتن کامل از غرب است؟

پاسخ را باید در مواضع خود رئیس‌جمهور جست‌وجو کرد. پزشکیان در عین تأکید بر تقویت روابط با کشورهای شرقی و منطقه‌ای، همچنان بر دیپلماسی و مذاکره تأکید دارد.

از این منظر، سیاست خارجی ایران را نمی‌توان صرفاً در قالب «شرق یا غرب» تحلیل کرد. آنچه در بیشکک برجسته شد، تلاش برای استفاده از ظرفیت‌های شرق در شرایطی بود که روابط ایران با آمریکا و برخی کشورهای غربی با چالش‌های جدی مواجه است.

به بیان دیگر، تهران تلاش دارد گزینه‌های بیشتری در سیاست خارجی خود داشته باشد و روابط خارجی را به یک مسیر محدود نکند.

یک سفر در شرایط خاص منطقه‌ای

سفر پزشکیان به بیشکک در شرایطی انجام شد که منطقه همچنان تحت تأثیر بحران‌های امنیتی و مناقشات سیاسی قرار دارد.

در چنین شرایطی، حضور رئیس‌جمهور ایران در کنار سران چین، روسیه، هند و دیگر کشورهای عضو شانگهای، صرفاً یک حضور تشریفاتی نیست؛ بلکه فرصتی برای رایزنی درباره مسائل منطقه‌ای و ارائه روایت ایران از تحولات جاری است.

وزیر امور خارجه ایران نیز پیش از سفر اعلام کرده بود که یکی از اهداف حضور تهران در نشست شانگهای، پیگیری حقوق مردم ایران در ارتباط با جنگ و درگیری‌های اخیر است. 

بنابراین، دیپلماسی ایران در بیشکک دو وجه همزمان داشت: دیپلماسی برای توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و دیپلماسی برای انتقال مواضع سیاسی ایران درباره بحران‌های منطقه.