گزارش پانا از سفر همزمان وزیر دفاع عربستان، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه و فرمانده ارتش پاکستان به تهران؛
ابتکار امنیتی چهارجانبه در پایتخت؛ آزمون بزرگ امنیت درون‌زا
تهران (پانا) - در نقطه‌ای عطف از تقویم بحران‌های خاورمیانه و در آستانه تحولات سرنوشت‌ساز منطقه‌ای و بین‌المللی، تهران روز دوشنبه (چهارم آبان‌ماه ۱۴۰۵) شاهد برگزاری نخستین نشست امنیتی چهارجانبه میان ایران و سه قدرت منطقه‌ای عضو «پیمان مکه» بود. این نشست که با میزبانی سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و استقبال مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، از مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه همراه شد، فراتر از یک دیدار تشریفاتی؛ نمایشی از تکاپوی فشرده دیپلماتیک برای مهار سناریوی جنگی جدید و آزمون امکان‌سنجی ترتیبات امنیتی درون‌زا در غیاب یا حاشیه دادن به مداخله‌گری عوامل فرامنطقه‌ای است.
ریشه‌های این گردهمایی غیرمتعارف به سفر هفته گذشته ژنرال «عاصم منیر»، فرمانده ارتش پاکستان به تهران و رایزنی‌های فشرده‌اش با نهادهای عالی امنیتی کشور بازمی‌گردد؛ ایده‌ای که پس از ارزیابی‌های دقیق در پایتخت، با چراغ سبز جمهوری اسلامی به یک واقعیت ملموس بدل شد.
ترکیب هیات اعزامی به تهران از حیث وزانت سیاسی و امنیتی کم‌نظیر است؛ حضور شاهزاده خالد بن سلمان (وزیر دفاع عربستان سعودی)، ابراهیم کالین (رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه - MIT) و عاصم منیر (فرمانده کل نیروهای مسلح پاکستان) نشان می‌دهد که این سه مقام ارشد، سفری مستقل به نمایندگی صرف از کشورهای متبوع خود انجام نداده‌اند، بلکه نمایندگان برجسته بلوک امنیتی موسوم به «پیمان مکه» هستند.
برگزاری این نشست در خاک ایران، پیش از هر چیز حاوی یک پیام نمادین و معنادار «اطمینان‌بخش» است؛ این که ساختار امنیتی نوپدید مکه، برخلاف خواست بازیگران متخاصم، در تقابل با منافع تهران تعریف نشده است و قدرت‌های منطقه‌ای به این درک رسیده‌اند که ترتیبات امنیتی غرب آسیا نیازمند یک مخرج مشترک شامل جمهوری اسلامی ایران است.
پزشکیان: تصور وادار کردن ملت ایران به تسلیم از طریق فشار، تحریم و تجاوز، توهمی باطل است؛ جهان اسلام «ید واحده» شود
در جریان دیدار این هیئت سه‌جانبه با رئیس‌جمهور کشورمان، مسعود پزشکیان با تاکید بر اصول بنیادین وحدت و برادری در جهان اسلام، صراحتا به هجمه‌ها و تجاوزات اخیر رژیم صهیونیستی اشاره کرد. رئیس‌جمهور با یادآوری شهادت فرماندهان، نخبگان و حتی دانش‌آموزان ایرانی در جریان حملات ماه‌های گذشته، تصریح کرد:
«تصور وادار کردن ملت ایران به تسلیم از طریق فشار، تحریم و تجاوز، توهمی باطل است. ما به دنبال دستیابی به سلاح هسته‌ای نیستیم و حق بهره‌مندی از فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای را در چارچوب معاهده NPT محفوظ می‌دانیم؛ اما رویکرد دوگانه برخی قدرت‌ها که همزمان با چراغ سبز برای مذاکره، به تأسیسات و خاک ما تعرض می‌کنند، بحران بی‌اعتمادی را عمیق‌تر کرده است.»
رئیس‌جمهور پزشکیان با تاکید بر اینکه امنیت پایدار با پیوند زدن ظرفیت‌های اقتصادی، دانشگاهی، تجاری و سیاسی میان کشورهای اسلامی محقق می‌شود، خاطرنشان کرد که جمهوری اسلامی از هر تفاهمی که به انسجام امت اسلامی و قطع دست تجاوزگران بینجامد، با اراده‌ای صادقانه حمایت می‌کند.
خروجی پشت درهای بسته؛ از تاکید بر امنیت درون‌زا تا بیانیه مطبوعاتی
پس از ساعت‌ها رایزنی فشرده میان مقامات ارشد چهار کشور در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، بیانیه مطبوعاتی مشترکی صادر شد که در آن، شرکت‌کنندگان رسما توافق کردند کانال گفت‌وگوها برای تقویت صلح و ثبات منطقه‌ای را استمرار ببخشند.
سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و میزبان نشست، در تشریح نتایج این دیدارها با اشاره به ناکارآمدی تهدیدهای ایالات متحده تاکید کرد:
«سفر مقامات ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان نشان داد که لفاظی‌ها و تهدیدات آمریکا اثر چندانی بر اراده کشورهای منطقه ندارد. ما به این اجماع رسیدیم که امنیت غرب آسیا بایستی کاملا درون‌زا باشد و هرگونه مداخله فرامنطقه‌ای قطع گردد. همچنین تاکید شد که رژیم صهیونیستی به عنوان منشا اصلی بحران، باید بی‌درنگ از جنوب لبنان، سوریه، غزه و کرانه باختری عقب‌نشینی کند.»
همچنین علی باقری‌کنی، معاون سیاست خارجی و امنیت بین‌الملل شورا، محور کانونی این نشست را «خوداتکایی و درون‌زایی قدرت» و اشتراک نظر همسایگان بر سر نقش مخرب صهیونیست‌ها در بی‌ثباتی منطقه توصیف کرد.
واکاوی تحلیل‌گران؛ تلاقی «دیپلماسی ضدجنگ» و «واقع‌گرایی راهبردی»
در نگاه کارشناسان و تحلیل‌گران ارشد حوزه بین‌الملل، نشست تهران از دو منظر متمایز قابل تحلیل و کالبدشکافی است:
-
دیدگاه نخست (تلاش برای مهار جنگ و ریل‌گذاری دیپلماتیک): تحلیل‌گرانی چون صابر گل‌عنبری بر این باورند که موتور محرک اصلی این سفر، هراس عمیق ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد از تبعات جبران‌ناپذیر یک جنگ فراگیر جدید در منطقه است. به اعتقاد این طیف، هیئت سه‌جانبه حامل تلاش‌هایی برای سنجش شروط تهران، ترغیب ایران به کوتاه نیامدن از اصول ولی یافتن فرمولی برای کاهش تنش با ایالات متحده است (شاید با وعده‌های اقتصادی عربستان یا تلاش واشنگتن برای مهار قیمت نفت در آستانه انتخابات آمریکا). با این حال، تعمیق وابستگی‌های نظامی این سه کشور به ایالات متحده نشان می‌دهد که رسیدن به یک نظم کاملا مستقل و بومی، راهی پرفرازونشیب و دشوار در پیش دارد.
-
دیدگاه دوم (آزمون عقلانیت و خروج از دام ائتلاف‌سازی غربی): از سوی دیگر، تحلیل‌گرانی نظیر حسن بهشتی‌پور معتقدند تجربه بحران‌های اخیر به کشورهای منطقه ثابت کرده است که اتکای صرف به چتر امنیتی ایالات متحده، مصونیت‌آفرین نیست. ابتکار برگزاری این نشست، نشان‌دهنده اراده ایران برای شکستن انزوای تحمیلی و خنثی‌سازی تلاش‌های غرب برای ائتلاف‌سازی ضدایرانی است. از این منظر، تفکیک «دیپلماسی مدیریت بحران» از «آمادگی کامل دفاعی» نشانگر رویکردی پخته است؛ هرچند نباید از نشستی مقدماتی انتظارات معجزه‌آسا داشت، اما گشودن این درگاه دیپلماتیک خود یک پیروزی راهبردی برای دیپلماسی منطقه‌ای تهران به شمار می‌آید.
چشم‌انداز پیش‌رو
گردهمایی تهران، بیش از آنکه نقطه پایانی بر تنش‌های انباشته‌شده چندین‌ساله باشد، نقش یک «نقطه عطف ارزیابی» را ایفا می‌کند. این نشست ثابت کرد که هزینه جنگ احتمالی جدید به قدری برای بازیگران کلیدی منطقه سنگین است که حتی متحدان سنتی غرب ناچارند برای مهار آن مستقیما با تهران پشت یک میز بنشینند. اینکه آیا این خشت اولِ ترتیبات امنیتی جدید، در عمل نیز به سدی در برابر ماشین جنگی متجاوزان تبدیل شود، به تداوم اراده سیاسی کشورها و خلوص نیت آن‌ها در تبدیل بیانیه‌های مکتوب به راهبردهای میدانی گره خورده است.
پرویز پیکری
ارسال دیدگاه