از خودکفایی صنعتی تا ضرورت تربیت نیروی انسانی ماهر؛
نماینده مجلس شورای اسلامی: تقویت هنرستان‌ها، پاسخ‌گویی به نیازهای کشور را تسهیل می‌کند
تهران (پانا) - نماینده مجلس شورای اسلامی با تأکید بر ضرورت توسعه آموزش‌های مهارتی گفت: تقویت هنرستان‌ها و آشنایی دانش‌آموزان با مهارت‌های عملی می‌تواند به تأمین سریع‌تر و منطقی‌تر نیازهای کشور کمک کند؛ از این رو، انتظار می‌رود وزارت آموزش‌وپرورش با تلاش بیشتر در این حوزه، زمینه تربیت نیروی انسانی ماهر را فراهم کند.
خودکفایی صنعتی را نمی‌توان صرفاً به تأسیس کارخانه، افزایش ظرفیت تولید یا تأمین تجهیزات موردنیاز صنایع محدود کرد. دستیابی به توان تولید پایدار، مستلزم برخورداری از نیروی انسانی‌ای است که دانش فنی، مهارت عملی و توانایی استفاده از فناوری‌های روز را در کنار یکدیگر داشته باشد. حتی برخورداری از مواد اولیه، زیرساخت‌های تولیدی و سرمایه کافی نیز بدون نیروی انسانی آموزش‌دیده نمی‌تواند تمام ظرفیت‌های صنعتی کشور را بالفعل کند.
از این منظر، نظام آموزشی یکی از حلقه‌های مهم زنجیره تولید ملی به شمار می‌رود؛ حلقه‌ای که وظیفه آن تنها انتقال دانش نظری نیست، بلکه باید زمینه تبدیل آموخته‌ها به توانایی‌های عملی را نیز فراهم کند. هنرستان‌ها در این میان جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا دانش‌آموزان در این مراکز، علاوه بر دروس عمومی و تخصصی، با مهارت‌ها و فرایندهایی آشنا می‌شوند که می‌توانند مبنای ادامه تحصیل، ورود به بازار کار یا راه‌اندازی کسب‌وکارهای تولیدی قرار گیرند.
به بیان دیگر، اگر کارخانه‌ها محل تبدیل دانش و سرمایه به محصول باشند، هنرستان‌ها می‌توانند یکی از خاستگاه‌های تربیت افرادی باشند که چرخ تولید را به حرکت درمی‌آورند. تقویت این ظرفیت، پیوند میان آموزش و تولید را مستحکم‌تر می‌کند و امکان می‌دهد بخشی از نیاز صنایع به نیروی انسانی متخصص، از مسیر آموزش هدفمند و متناسب با نیازهای واقعی کشور تأمین شود.
برنامه هفتم پیشرفت؛ فرصتی برای پیوند آموزش با نیازهای صنعت
توجه به آموزش‌های فنی، حرفه‌ای و مهارتی در برنامه هفتم پیشرفت، نشان‌دهنده اهمیت پیوند سیاست‌های آموزشی با نیازهای توسعه‌ای کشور است. در بند «ث» ماده ۸۹ این قانون، وزارت آموزش‌وپرورش مکلف شده است رشته‌های فنی، حرفه‌ای، مهارتی و کاردانش در دوره متوسطه دوم را با توجه به آمایش سرزمین و آینده‌پژوهی بازطراحی کند و زیرساخت‌های کمی و کیفی هنرستان‌ها را با مشارکت بخش‌های مرتبط توسعه دهد.
در این چارچوب، مشارکت سازمان‌ها، نهادهای عمومی غیردولتی، شهرک‌های صنعتی، صاحبان صنایع، اتحادیه‌های حرفه‌ای و بنگاه‌های اقتصادی در توسعه هنرستان‌ها مورد توجه قرار گرفته است. همچنین ایجاد هنرستان‌های جوار کارخانه‌ها و شهرک‌های صنعتی و هنرستان‌های وابسته به دستگاه‌ها، از جمله ظرفیت‌هایی است که در این حکم قانونی پیش‌بینی شده است.
اهمیت این رویکرد در آن است که برنامه‌ریزی آموزشی را از نگاه صرفاً رشته‌محور فراتر می‌برد و به سمت شناخت نیازهای واقعی اقتصاد و تولید هدایت می‌کند. در چنین الگویی، انتخاب و توسعه رشته‌های هنرستانی باید با توجه به ظرفیت‌های صنعتی مناطق، نیازهای بازار کار، تحولات فناوری و چشم‌انداز مشاغل آینده صورت گیرد.
برای مثال، در مناطقی که صنایع ماشین‌سازی، قطعه‌سازی، برق، الکترونیک یا صنایع معدنی فعالیت گسترده‌ای دارند، شناخت دقیق نیازهای تخصصی این بخش‌ها می‌تواند در جهت‌دهی به رشته‌ها و برنامه‌های مهارتی هنرستان‌ها مؤثر باشد. این هماهنگی به دانش‌آموز کمک می‌کند تصویری روشن‌تر از کاربرد آموخته‌های خود در محیط واقعی کار به دست آورد و مسیر تحصیلی و شغلی آگاهانه‌تری انتخاب کند.
در نتیجه، اجرای اثربخش این ظرفیت قانونی می‌تواند به شکل‌گیری رابطه‌ای دوسویه میان مدرسه و صنعت کمک کند؛ رابطه‌ای که در آن، آموزش‌وپرورش زمینه تربیت نیروی انسانی را فراهم می‌کند و بخش صنعت نیز با انتقال تجربه، مشارکت در آموزش‌های عملی و معرفی نیازهای حرفه‌ای خود، در ارتقای کیفیت این فرایند نقش دارد.
هنرستان؛ فراتر از آموزش یک حرفه
با وجود اهمیت اقتصادی آموزش‌های مهارتی، تقلیل مأموریت هنرستان‌ها به تربیت نیروی کار موردنیاز کارخانه‌ها، تصویر کاملی از کارکرد این مراکز ارائه نمی‌دهد. هنرستان، پیش از آنکه محل آموزش یک شغل باشد، محیطی برای رشد و پرورش دانش‌آموزانی است که باید بتوانند آموخته‌های خود را در زندگی فردی و اجتماعی به کار بگیرند و در آینده، مسئولانه در فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی مشارکت کنند.
در محیط‌های کارگاهی، دانش‌آموز فرصت پیدا می‌کند ارتباط میان دانش نظری و کاربرد عملی آن را تجربه کند. مواجهه با مسائل واقعی، ضرورت دقت در انجام کار، رعایت اصول ایمنی، همکاری با دیگران و توجه به کیفیت محصول، بخشی از تجربه‌های آموزشی است که می‌تواند در شکل‌گیری شخصیت حرفه‌ای هنرجو نقش داشته باشد.
از سوی دیگر، فرایند مهارت‌آموزی زمینه مناسبی برای تقویت اعتمادبه‌نفس و احساس توانمندی دانش‌آموز فراهم می‌کند. هنرجویی که می‌آموزد چگونه یک مسئله فنی را شناسایی کند، برای آن راه‌حل بیابد و نتیجه کار خود را ارزیابی کند، به‌تدریج با تجربه‌ای ملموس از یادگیری و توانایی‌های شخصی خود روبه‌رو می‌شود. چنین تجربه‌ای می‌تواند انگیزه یادگیری مستمر و تلاش برای پیشرفت را در او تقویت کند.
در این نگاه، تربیت نیروی انسانی ماهر و تربیت دانش‌آموز مسئولیت‌پذیر دو هدف جدا از یکدیگر نیستند. صنعت برای پیشرفت پایدار به افرادی نیاز دارد که علاوه بر برخورداری از تخصص، به کیفیت کار، نظم، تعهد حرفه‌ای، حقوق دیگران و مسئولیت اجتماعی خود نیز توجه داشته باشند. بنابراین، توجه به ابعاد تربیتی در کنار آموزش تخصصی، یکی از مؤلفه‌های مهم ارتقای جایگاه هنرستان‌هاست.
از انتخاب رشته تا آینده تولید ملی
یکی از موضوعات مهم در توسعه هنرستان‌ها، آگاهانه‌تر شدن انتخاب رشته و شناخت بهتر دانش‌آموزان و خانواده‌ها از ظرفیت‌های آموزش فنی‌وحرفه‌ای است. گسترش فرهنگ مهارت‌آموزی زمانی اثربخش خواهد بود که انتخاب مسیر هنرستانی نه از سر اجبار یا صرفاً به دلیل محدودیت گزینه‌های تحصیلی، بلکه بر پایه شناخت علاقه‌ها، استعدادها و فرصت‌های آموزشی و شغلی انجام شود.
در این مسیر، آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها و معرفی ظرفیت‌های واقعی رشته‌های فنی و حرفه‌ای می‌تواند به اصلاح نگرش‌ها نسبت به آموزش مهارتی کمک کند. هر رشته، متناسب با محتوای آموزشی و شرایط بازار کار، می‌تواند مسیر متفاوتی برای ادامه تحصیل، کسب تخصص یا ورود به عرصه تولید فراهم کند؛ ازاین‌رو، هدایت تحصیلی دقیق و معرفی درست این مسیرها، بخشی مهم از مأموریت تربیتی آموزش‌وپرورش به شمار می‌رود.
همچنین ارتباط مؤثرتر هنرستان‌ها با مراکز صنعتی و حرفه‌ای می‌تواند به هنرجویان امکان دهد پیش از پایان دوره تحصیل، با فضای واقعی مشاغل و انتظارات حرفه‌ای آشنا شوند. این ارتباط، در صورت برخورداری از برنامه آموزشی مشخص، نظارت کافی و رعایت الزامات ایمنی، می‌تواند فاصله میان آموزش و محیط کار را کاهش دهد و به کاربردی‌تر شدن آموخته‌ها بینجامد.
از سوی دیگر، توسعه آموزش‌های مهارتی باید با توجه به تحولات فناوری و نیازهای آینده انجام شود. خودکفایی صنعتی در جهان امروز تنها به معنای تولید محصولات موجود نیست؛ بلکه توانایی به‌روزرسانی دانش فنی، بهبود فرایندهای تولید، تعمیر و نگهداری تجهیزات و مشارکت در توسعه محصولات جدید را نیز در بر می‌گیرد. هنرستان‌ها نیز برای ایفای نقش مؤثر در این مسیر، به برنامه‌های درسی به‌روز، تجهیزات مناسب، هنرآموزان توانمند و ارتباط مستمر با محیط‌های حرفه‌ای نیاز دارند.
همکاری آموزش‌وپرورش و صنعت؛ سرمایه‌گذاری برای آینده کشور
توسعه هنرستان‌ها و ارتقای کیفیت آموزش‌های مهارتی، مسئولیتی است که تحقق کامل آن به همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، بخش صنعت، نهادهای پشتیبان و نظام آموزشی نیاز دارد. پیش‌بینی ظرفیت مشارکت صنایع و بنگاه‌های اقتصادی در برنامه هفتم پیشرفت، زمینه‌ای قانونی برای تقویت این همکاری فراهم کرده است؛ ظرفیتی که می‌تواند در تأمین تجهیزات، انتقال تجربه‌های حرفه‌ای، به‌روزرسانی آموزش‌ها و آشنایی هنرجویان با نیازهای محیط کار مورد استفاده قرار گیرد.
در عین حال، تحقق اهداف این رویکرد مستلزم توجه هم‌زمان به کیفیت آموزش و عدالت آموزشی است. توسعه رشته‌های مهارتی باید با در نظر گرفتن ظرفیت‌های مناطق مختلف و نیازهای دانش‌آموزان انجام شود تا برخورداری از آموزش باکیفیت، به امکانات جغرافیایی یا اقتصادی خانواده‌ها محدود نماند. همچنین فراهم کردن تجهیزات کارگاهی مناسب، حمایت از هنرآموزان و ایجاد فرصت‌های کافی برای تمرین عملی، از الزامات تبدیل ظرفیت‌های قانونی به دستاوردهای ملموس آموزشی است.
در این میان، دولت و مجلس می‌توانند با پشتیبانی از اجرای سیاست‌های توسعه مهارت‌آموزی، فراهم کردن منابع و زیرساخت‌های موردنیاز و نظارت بر تحقق اهداف پیش‌بینی‌شده، به تقویت جایگاه هنرستان‌ها کمک کنند. هم‌افزایی سیاست‌های حمایتی با برنامه‌ریزی تخصصی آموزش‌وپرورش و مشارکت مسئولانه بخش صنعت، این امکان را فراهم می‌کند که توسعه آموزش‌های مهارتی به اقدامی مقطعی محدود نماند و در قالب یک مسیر مستمر دنبال شود.
خودکفایی صنعتی، حاصل تربیت نسل توانمند
خودکفایی صنعتی زمانی به ظرفیتی پایدار تبدیل می‌شود که کشور بتواند در کنار توسعه زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری، دانش و مهارت لازم برای تولید، نگهداری، بهبود و توسعه فناوری را نیز در داخل پرورش دهد. در این مسیر، هنرستان‌ها از آن جهت اهمیت دارند که می‌توانند از سال‌های تحصیل متوسطه، زمینه آشنایی دانش‌آموزان با مهارت‌های حرفه‌ای و فرایندهای تولید را فراهم کنند.
برنامه هفتم پیشرفت با تأکید بر بازطراحی رشته‌های مهارتی متناسب با نیازهای کشور و توسعه همکاری میان آموزش‌وپرورش و صنعت، فرصتی برای تقویت این نقش ایجاد کرده است. بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت، علاوه بر کمک به تأمین نیروی انسانی موردنیاز صنایع، می‌تواند به تقویت فرهنگ کار، افزایش اعتمادبه‌نفس دانش‌آموزان و گسترش نگاه مسئولانه به تولید و پیشرفت ملی کمک کند.
از این منظر، هنرستان تنها یکی از مسیرهای تحصیلی دوره متوسطه نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت تربیت انسانی است که آینده صنعت کشور به دانش، مهارت، خلاقیت و مسئولیت‌پذیری او وابسته خواهد بود. هر اندازه پیوند میان آموزش مهارتی، تربیت حرفه‌ای و نیازهای واقعی تولید عمیق‌تر شود، امکان آنکه ظرفیت‌های آموزشی کشور در خدمت پیشرفت صنعتی و تقویت توان تولید داخلی قرار گیرد، افزایش خواهد یافت.
حجت‌الاسلام حسنعلی اخلاقی امیری؛ نماینده مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با پانا با اشاره به اهمیت آموزش‌های عملی در دوران نوجوانی اظهار کرد: «امروز کشور در عرصه‌های مختلف به نیروی انسانی توانمند و ماهر نیاز دارد و هر اندازه دانش‌آموزان در دوران تحصیل فرصت بیشتری برای یادگیری مهارت‌های عملی داشته باشند، امکان پاسخ‌گویی به این نیازها نیز افزایش پیدا می‌کند.»
وی افزود: «بخش مهمی از این آموزش‌ها در هنرستان‌ها شکل می‌گیرد و دانش‌آموزان می‌توانند در کنار آموزش‌های علمی، مهارت‌هایی را بیاموزند که در آینده برای ورود به بازار کار و فعالیت در بخش‌های مختلف کشور به آن‌ها نیاز خواهند داشت.»
برنامه هفتم پیشرفت و ضرورت تقویت آموزش‌های مهارتی
عضو کمیسیون فرهنگی مجلس با اشاره به تأکید برنامه هفتم پیشرفت بر توسعه هنرستان‌ها و آموزش‌های مهارتی ادامه داد: «رویکرد آموزش‌وپرورش باید بیش از گذشته به سمت مهارت‌آموزی حرکت کند و تقویت هنرستان‌ها در این مسیر مورد توجه جدی قرار گیرد.»
اخلاقی امیری تأکید کرد: «انتظار می‌رود وزارت آموزش‌وپرورش برای توسعه این بخش تلاش بیشتری داشته باشد؛ زیرا آموزش مهارت‌های عملی به دانش‌آموزان می‌تواند زمینه تربیت نیروی انسانی متناسب با نیازهای کشور را فراهم کند.»
وی افزود: «در شرایطی که کشور در حوزه‌های مختلف به توانمندی‌های تخصصی و عملی نیاز دارد، نمی‌توان آموزش را صرفاً به انتقال دانش نظری محدود کرد. دانش‌آموز باید فرصت داشته باشد آنچه را می‌آموزد، در عمل نیز تجربه کند و برای استفاده از مهارت‌های خود در آینده آماده شود.»
هزینه‌های کارگاهی؛ یکی از الزامات توسعه هنرستان‌ها
این نماینده مجلس با اشاره به هزینه‌های مورد نیاز برای آموزش عملی اظهار کرد: «توسعه هنرستان‌ها به تأمین امکانات و زیرساخت‌های متناسب با رشته‌های مهارتی نیاز دارد؛ چراکه کارگاه‌های عملی و آزمایشگاه‌ها هزینه‌هایی دارند که باید برای تأمین و نگهداری آن‌ها برنامه‌ریزی شود.»
وی ادامه داد: «اگر قرار است هنرستان‌ها در تربیت نیروی ماهر نقش مؤثری ایفا کنند، باید امکانات لازم برای آموزش عملی دانش‌آموزان نیز در اختیار آن‌ها قرار گیرد. صرف افزایش ظرفیت پذیرش، بدون توجه به تجهیزات و شرایط آموزش، نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی اهداف مهارت‌آموزی باشد.»
اخلاقی امیری با اعلام آمادگی مجلس برای همکاری در این زمینه گفت: «مجلس شورای اسلامی آمادگی دارد در صورت نیاز، برای کمک به آموزش‌وپرورش و پیگیری نیازهای این بخش، از جمله در لایه بودجه، همکاری کند.»
مهارت‌آموزی؛ گامی برای اشتغال و استقلال جوانان
عضو کمیسیون فرهنگی مجلس در ادامه با اشاره به تأثیر آموزش‌های مهارتی بر آینده دانش‌آموزان اظهار کرد: «تقویت هنرستان‌ها از یک سو می‌تواند به رفع نیازهای عملی کشور در حوزه‌های مختلف کمک کند و از سوی دیگر، جوانان را برای ورود به زندگی و فعالیت اقتصادی آماده‌تر سازد.»
وی افزود: «دانش‌آموزی که در دوران تحصیل یک مهارت کاربردی فرا می‌گیرد، می‌تواند با آمادگی بیشتری برای آینده شغلی خود برنامه‌ریزی کند و از توانمندی‌هایش برای ایجاد فرصت شغلی و اداره زندگی بهره ببرد.»
اخلاقی امیری خاطرنشان کرد: «مهارت‌آموزی می‌تواند زمینه استقلال بیشتر جوانان را فراهم کند و آنان را برای پذیرفتن مسئولیت‌های زندگی، اشتغال و در ادامه تشکیل خانواده آماده‌تر سازد.»
وی تأکید کرد: «توسعه هنرستان‌ها زمانی می‌تواند به اهداف مورد انتظار دست پیدا کند که آموزش مهارتی، تأمین تجهیزات و زیرساخت‌ها و حمایت از نظام آموزشی به‌صورت هم‌زمان دنبال شود؛ رویکردی که هم به نیازهای کشور پاسخ می‌دهد و هم فرصت‌های بیشتری برای آینده جوانان فراهم می‌کند.»
آرمیتا رزاقیان
ارسال دیدگاه