گزارش پانا از نقش آموزشهای هنرستانی در ارتقای صنعت فرش دستباف ایران:
رئیس اتحادیه فرش دستباف: هنرستانها میتوانند نسل تازهای از فرشبافان را تربیت کنند + اینفوگرافیک
آموزش فرشبافی در هنرستانها میتواند به اشتغالزایی با سرمایه اندک منجر شود
تهران (پانا) - رئیس اتحادیه فرش دستباف با تأکید بر ضرورت انتقال دانش و تجربه پیشکسوتان به نسل جوان گفت: فرش دستباف علاوه بر ارزش فرهنگی و صادراتی، ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد اشتغال خانگی و توسعه کسبوکارهای کوچک دارد و آموزش بافندگی باید در هنرستانها جدیتر دنبال شود.
فرش دستباف ایران برای حفظ جایگاه خود در بازارهای داخلی و جهانی، بیش از هر زمان دیگری به تربیت نسل تازهای از بافندگان و طراحان نیاز دارد؛ هنری که در کنار ارزش فرهنگی و هویتی، ظرفیت ایجاد اشتغال در مقیاس خانوار و توسعه فعالیتهای اقتصادی وابسته را دارد، اما تداوم آن بدون انتقال تجربه پیشکسوتان، آموزش متناسب با نیاز بازار و نوسازی شیوههای تولید با چالش روبهرو خواهد شد.
فرش دستباف از معدود حوزههایی است که هنر، فرهنگ و اقتصاد را در یک محصول به هم پیوند میدهد. هر تخته فرش حاصل مجموعهای از مهارتها، تجربهها و فعالیتهای تخصصی است که از طراحی و انتخاب مواد اولیه آغاز میشود و تا بافت، تکمیل و عرضه به بازار ادامه پیدا میکند. از همین رو، تضعیف هر حلقه از این زنجیره میتواند بر سایر بخشها نیز اثر بگذارد.
در سالهای اخیر، تغییر نسل فعالان این حوزه و کاهش حضور نیروی انسانی جوان در برخی بخشهای تولید، ضرورت توجه به آموزش و انتقال مهارت را پررنگتر کرده است. مسئله فقط حفظ یک هنر سنتی نیست؛ بلکه استمرار فعالیت اقتصادی وابسته به آن و جلوگیری از فراموششدن دانش حرفهای است که طی سالها در میان استادکاران و فعالان این صنعت شکل گرفته است.
انتقال تجربه؛ شرط تداوم یک هنر صنعت
بخش مهمی از دانش فرش دستباف، در تجربه عملی بافندگان و طراحان باسابقه نهفته است. شناخت نقشه، تناسب رنگها، ظرافت بافت، انتخاب مواد اولیه و تسلط بر شیوههای اجرایی، مهارتهایی هستند که انتقال آنها به آموزش مستمر و تمرین عملی نیاز دارد.
در این میان، هنرستانها میتوانند بستری برای پیوند میان دانش نسلهای پیشین و علاقهمندی نسل جوان باشند. حضور استادکاران در فرایند آموزش، برگزاری کارگاههای عملی و فراهمکردن فرصت تجربه مستقیم بافت، میتواند به انتقال دانشی کمک کند که صرفاً از طریق مطالعه کتاب و آموزش نظری به دست نمیآید.
همکاری مراکز آموزشی با اتحادیهها، دانشگاهها و فعالان حرفهای نیز ظرفیت دیگری برای توسعه این مسیر است. چنین ارتباطی میتواند محتوای آموزشی را به تجربههای واقعی بازار نزدیکتر کند و زمینه آشنایی هنرجویان با استانداردها و نیازهای حرفهای را فراهم آورد.
فرشبافی؛ ظرفیتی برای اشتغال خانوادگی و محلی
یکی از ویژگیهای اقتصادی فرشبافی، امکان آغاز فعالیت در مقیاس محدود و با فضای کارگاهی نسبتاً کوچک است. این ویژگی میتواند فرش دستباف را به یکی از گزینههای قابل بررسی برای توسعه مشاغل خانگی و فعالیتهای تولیدی خانوادگی تبدیل کند؛ البته ورود موفق به این حوزه به برخورداری از مهارت، دسترسی به مواد اولیه، شناخت بازار و امکان عرضه محصول وابسته است.
فعالیت در این حوزه نیز به بافت محدود نمیشود. طراحی نقشه، تهیه و توزیع مواد اولیه، ساخت و تعمیر دار، فروش و بازاریابی، همگی بخشهایی از زنجیره اقتصادی فرش هستند که میتوانند فرصتهای شغلی متفاوتی ایجاد کنند.
از سوی دیگر، توسعه تدریجی فعالیتهای خانگی و تبدیل آنها به کارگاههای کوچک و متمرکز، در صورت وجود تقاضای پایدار و دسترسی به بازار، میتواند زمینه همکاری بافندگان بیشتر و گسترش اشتغال محلی را فراهم کند. بنابراین، حمایت از این حوزه باید علاوه بر تولیدکنندگان، سایر فعالان زنجیره ارزش فرش را نیز در بر بگیرد.
آموزش بافندگی؛ حلقه ضروری میان طراحی و تولید
در زنجیره تولید فرش، طراحی و بافندگی دو مهارت مکمل هستند؛ اما وجود نقشههای خلاقانه بهتنهایی تضمینکننده تولید محصول نیست. تبدیل یک طرح به فرش، به بافندهای نیاز دارد که توانایی اجرای دقیق نقشه و شناخت ویژگیهای فنی آن را داشته باشد.
از این منظر، توسعه آموزش طراحی باید همزمان با تربیت نیروی ماهر در حوزه بافندگی پیش برود. تمرکز صرف بر طراحی، بدون توجه به ظرفیت اجرای طرحها، ممکن است فاصله میان ایده و محصول نهایی را افزایش دهد.
هنرستانها میتوانند با ایجاد تعادل میان آموزش طراحی و بافت، این فاصله را کاهش دهند. آشنایی هنرجویان با مراحل کامل تولید، از خواندن نقشه تا اجرای بافت، در کنار آموزش مهارتهای تکمیلی، به آنان کمک میکند تا نقش خود را در زنجیره تولید بهتر بشناسند.
بازارشناسی و نوآوری؛ ضرورت عبور از تولید بدون مشتری
مهارت فنی زمانی به فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل میشود که با شناخت بازار همراه باشد. تولیدکنندگان فرش دستباف باید علاوه بر تسلط بر شیوههای بافت، با سلیقه مشتریان، تغییرات تقاضا، کاربردهای جدید فرش و ویژگیهای بازارهای هدف نیز آشنا باشند.
در این چارچوب، نوآوری در طراحی و توجه به نیاز مصرفکننده میتواند به افزایش جذابیت محصولات کمک کند. البته نوآوری به معنای کنار گذاشتن هویت اصیل فرش ایرانی نیست؛ بلکه میتواند در قالب استفاده خلاقانه از ظرفیتهای سنتی، تنوع در طرح و رنگ و پاسخگویی به نیازهای متغیر بازار دنبال شود.
از همین رو، آموزش فرش در هنرستانها نباید به انتقال فنون سنتی محدود بماند. بازارشناسی، آشنایی با شیوههای عرضه و بازاریابی و استفاده از ابزارهای نوین معرفی محصول نیز میتواند بخشی از برنامه مهارتآموزی باشد.

احیای صادرات از مسیر تقویت تولید و کیفیت
فرش دستباف علاوه بر جایگاه فرهنگی، یکی از ظرفیتهای صادراتی ایران محسوب میشود. با این حال، کاهش صادرات این محصول در مقایسه با دهههای گذشته نشان میدهد که حفظ بازارهای جهانی به مجموعهای از اقدامات هماهنگ در حوزه تولید، کیفیت، طراحی، بازاریابی و تجارت نیاز دارد.
تربیت نیروی انسانی ماهر یکی از پیشنیازهای این مسیر است. کاهش تعداد بافندگان و تضعیف مهارتهای تخصصی میتواند ظرفیت تولید را محدود کند و امکان پاسخگویی به سفارشهای بازار را کاهش دهد. در مقابل، انتقال تجربه و ورود نسل تازه به این حرفه، در کنار توجه به کیفیت و سلیقه بازار، میتواند به حفظ توان تولیدی کشور کمک کند.
البته آموزش بهتنهایی برای احیای صادرات کافی نیست و باید در کنار آن، مسائل مربوط به تأمین مواد اولیه، دسترسی به بازارهای هدف، حمایت از تولیدکنندگان و تسهیل فرایندهای تجاری نیز مورد توجه قرار گیرد.
هنرستانها؛ نقطه اتصال میراث فرهنگی و اقتصاد آینده
تداوم فرش دستباف به پیوند سه مؤلفه اساسی وابسته است: انتقال مهارت، تربیت نیروی انسانی تازه و شناخت تحولات بازار. هنرستانها با فراهمکردن آموزش عملی و ارتباط با فعالان این حوزه میتوانند در تحقق این پیوند نقشآفرینی کنند.
توجه به آموزش بافندگی در کنار طراحی، بهرهگیری از تجربه استادکاران، آشنایی هنرجویان با زنجیره تولید و آموزش مهارتهای بازارمحور، میتواند مسیر ورود نسل جوان به این حرفه را هموارتر کند.
فرش دستباف زمانی میتواند همزمان میراثی فرهنگی و ظرفیتی اقتصادی باقی بماند که دانش تولید آن به نسلهای بعد منتقل شود و امکان تبدیل این دانش به محصولی رقابتپذیر فراهم باشد. آینده این هنر صنعت، نه فقط در حفظ نقشها و طرحهای گذشته، بلکه در تربیت انسانهایی رقم میخورد که توانایی ادامهدادن، تکمیلکردن و متناسبسازی آن با نیازهای امروز را داشته باشند.

مسعود سپهرزاد، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف، در گفتوگو با پانا با اشاره به تغییر تدریجی نسل بافندگان و تولیدکنندگان فرش در کشور، انتقال دانش و تجربه فعالان باسابقه این حوزه به نسل جوان را ضرورتی اساسی دانست و اظهار کرد: «برای تداوم این هنر صنعت درآمدزا، باید تجربه پیشکسوتان و دستاندرکاران فرش به نسلهای بعد منتقل شود.»
وی با بیان اینکه محیطهای آموزشی از بهترین بسترها برای انتقال این دانش هستند، افزود: «هنرستانها میتوانند در آشنایی دانشآموزان با تولید فرش، پیشینه فرهنگی آن و مهارتهای مورد نیاز این حرفه نقش مؤثری داشته باشند.»
سپهرزاد همچنین از امضای تفاهمنامه میان اتحادیه فرش تهران و دانشگاه آزاد اسلامی برای برگزاری دورههای آموزشی در حوزه طراحی و بافندگی فرش خبر داد و گفت: «این همکاری با هدف انتقال اطلاعات و تجربه به علاقهمندان شکل گرفته است. به گفته وی، گسترش چنین برنامههایی در هنرستانها نیز میتواند به آشنایی بیشتر نسل جوان با این هنر صنعت کمک کند.»
هشدار درباره آینده فرش دستباف بدون انتقال تجربه
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف با هشدار نسبت به بیتوجهی به آموزش و انتقال تجربه اظهار کرد: «اگر امروز برای حفظ و انتقال این دانش برنامهریزی نشود، در آینده ممکن است با کمبود بافنده و طراح و حتی تضعیف بازار فرش دستباف مواجه شویم.»
وی با اشاره به جایگاه فرهنگی و اقتصادی فرش دستباف افزود: «این هنر صنعت علاوه بر پیشینه تاریخی و هویت فرهنگی، یکی از ظرفیتهای مهم صادراتی کشور است و آموزش نسل جوان میتواند به حفظ بازارهای داخلی و جهانی آن کمک کند.»
سپهرزاد با بیان اینکه صادرات سالانه فرش دستباف ایران در دهه ۱۳۷۰ حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون دلار بوده است، گفت: «این رقم در حال حاضر به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار در سال کاهش یافته است. وی این افت را از نشانههای ضرورت توجه جدیتر به آموزش، نوآوری و احیای ظرفیتهای تولید و صادرات فرش دانست.»
اشتغالزایی فرش با سرمایه اولیه محدود
سپهرزاد در تشریح ظرفیت اقتصادی فرشبافی برای جوانان گفت: «یکی از مزیتهای این حرفه، امکان شروع فعالیت با سرمایه اولیه نسبتاً اندک و در فضای محدود خانگی است.»
وی با مقایسه فرشبافی با برخی مشاغل فنی و تولیدی اظهار کرد: «راهاندازی بسیاری از کسبوکارها به فضای کارگاهی، تجهیزات، هزینه اجاره و نیروی انسانی نیاز دارد؛ اما برای برپایی یک دار قالی یا دار تابلوفرش، فضای بسیار کمتری لازم است و افراد میتوانند بخشی از فعالیت را در محیط خانه انجام دهند.»
رئیس اتحادیه فرش دستباف با اشاره به برآورد خود از هزینه ورود به این حرفه گفت: «فردی که مهارت بافت یا طراحی فرش را فرا گرفته باشد، میتواند با سرمایهای در حدود ۱۰ تا ۲۰ میلیون تومان فعالیت خود را آغاز کند. او همچنین هزینه تهیه برخی تجهیزات اولیه و مواد مورد نیاز برای بافت یک تابلوفرش را در حدود پنج تا شش میلیون تومان برآورد کرد.»
وی افزود: «بافنده میتواند با یادگیری مهارت و شناخت سلیقه بازار، محصولی متناسب با تقاضای روز تولید کند و از طریق عرضه آن، ارزش افزوده بیشتری به دست آورد. البته شرط موفقیت در این مسیر، استفاده از طرحهای بهروز، توجه به نیاز بازار و بهرهگیری از راهنمایی طراحان حرفهای است.»

ضرورت آموزش بازارشناسی و طراحی در کنار بافندگی
سپهرزاد با تأکید بر اینکه صرف یادگیری بافت برای موفقیت در بازار کافی نیست، گفت: «هنرجویان باید با انواع طرحها، شیوههای بافت و سلیقه مشتریان آشنا شوند تا بتوانند محصولی تولید کنند که قابلیت عرضه و فروش داشته باشد.»
وی اضافه کرد: «دانشآموزان و دانشجویان میتوانند با استفاده از ظرفیت همکلاسیها و همدانشگاهیهای خود در حوزه طراحی، برای انتخاب نقشههای جدید و متناسب با بازار مشورت کنند. به گفته وی، نوآوری در طرح و شناخت تقاضای بازار میتواند به افزایش ارزش محصول نهایی کمک کند.»
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف همچنین امکان گسترش فعالیت از بافت خانگی به کارگاههای متمرکز را از ظرفیتهای این حرفه دانست و گفت: «فردی که کار خود را با یک دار آغاز میکند، میتواند در ادامه با توسعه فعالیت، چند دار دیگر راهاندازی کند و حتی برای تعدادی از بافندگان فرصت شغلی ایجاد کند.»
زنجیره اشتغال گسترده در صنعت فرش
وی با اشاره به ارتباط فرشبافی با مشاغل و فعالیتهای اقتصادی متعدد اظهار کرد: «راهاندازی یک دار قالی تنها برای بافنده اشتغال ایجاد نمیکند، بلکه فعالان بخشهای مختلفی مانند ساخت تجهیزات، تأمین مواد اولیه، طراحی و عرضه محصول نیز از این فعالیت منتفع میشوند.»
سپهرزاد همچنین افزود: «در زنجیره مرتبط با برپایی یک دار قالی، حدود ۷۳ شغل و فعالیت اقتصادی بهطور مستقیم یا غیرمستقیم درگیر میشوند. این ویژگی را یکی از دلایل اهمیت حمایت از فرش دستباف در اقتصاد خانواده و اشتغال محلی است.»
این مقام مسئول: «توسعه فعالیتهای خانگی میتواند بهتدریج زمینه شکلگیری کارگاههای متمرکز و استخدام بافندگان بیشتر را نیز فراهم کند؛ ظرفیتی که به اعتقاد او میتواند بدون اتکای مستقیم به سرمایهگذاری دولتی، با ابتکار و سرمایهگذاری بخش خصوصی توسعه یابد.»
اولویت آموزش در هنرستانها با بافندگی فرش است
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف با استقبال از توسعه رشته فرش در هنرستانهای فنیوحرفهای گفت: «اگرچه در نظام آموزشی رشتههایی مانند طراحی فرش و بافندگی وجود دارد، اما باید برای آموزش این حوزهها اهمیت بیشتری قائل شد.»
وی با تأکید بر اولویت آموزش بافندگی افزود: «طراحی زمانی به محصول تبدیل میشود که بافنده ماهری وجود داشته باشد تا بتواند نقشه را اجرا کند. به گفته سپهرزاد، در شرایطی که شمار بافندگان کاهش پیدا کند، حتی وجود طرحهای مناسب نیز بهتنهایی نمیتواند به تولید فرش منجر شود.»
وی خاطرنشان کرد: «در برخی موارد، دانشجویان و هنرجویان طرحهای خود را برای دریافت نظر کارشناسی ارائه میکنند، اما مسئله اصلی این است که فرد ماهری برای تبدیل آن طرح به فرش وجود داشته باشد. بنابراین، آموزش بافندگی باید در اولویت قرار گیرد و آموزش طراحی نیز در کنار آن توسعه یابد.»
سپهرزاد در پایان تأکید کرد: «توجه به آموزش فرشبافی در هنرستانها، انتقال تجربه پیشکسوتان، آشنایی نسل جوان با بازار و تشویق آنان به نوآوری میتواند به حفظ این هنر صنعت، تقویت اقتصاد خانواده و احیای ظرفیتهای تولید و صادرات فرش دستباف ایران کمک کند.»
ارسال دیدگاه