به مناسبت سالروز تولد محموددولت آبادی
دولت آبادی سرگردان میان نگاه عبوس مسئولان
خوانندگانی که با آثار این نویسنده آشنایی دارند زمانی که نگاهی به زندگی این نویسنده می اندازند او را سرگردان میان دولت های مختلف در نظام جمهوری اسلامی و حتی رژیم شاهنشاهی پهلوی می یابند. به گونه ای که چنین به نظر می رسد که تکلیف این نویسنده با مسئولان مشخص نیست. نگاه عبوس و بدبینانه مسئولان برخی از آثار این نویسنده را به محاق برده است.
محمود دولت آبادی یکی از مهمترین نویسندگان معاصر ایران است. او با نوشتن رمان ۱۰ جلدی «کلیدر» تا حدود زیادی به جایزه نوبل ادبی نزدیک شد. کلیدر رمانی در ستایش کار و زندگی و طبیعت، رمانی حماسی از شجاعت و مردانگی، که خود دولتآبادی بارها گفتهاست «دیگر گمان نکنم که نیرو و قدرت و دل و دماغم اجازه بدهد که کاری کاملتر از کلیدر بکنم. کلیدر از جهت کمی و کیفی، کاملترین کاری است که من تصور میکردهام که بتوانم و شاید بشود گفت. در برخی جهات از تصور خودم هم زیادتر است»
کلیدر که «سرنوشت تراژدیک رعیتهای ایرانی و قبایل چادرنشین را در دورهای که سیاست زور حاکم است به تصویر میکشد» بر اساس حوادث واقعی نگاشته شده و به شرح سختیها و رنجهایی روا رفته بر خانوادهٔ کَلمیشی میپردازد. کلیدر را میتوان نقطهٔ اوج رشته آثار پیشین دولتآبادی به حساب آورد، که اغلب آنان داستانهایی کوتاه دربارهٔ مردم زجرکشیده و رنجور دهات خراسان است. مفسرین، کلیدر را نقطهٔ عطفی در تاریخ ادبیات مدرن فارسی میدانند؛ بدان حد که یکی از مفسرین، کلیدر را «حماسهٔ زوال» میخواند.
اما خصوصیتی که سبب محبوبیت آثار دولت آبادی نزد خوانندگان ایرانی شده است فضای رئالیستی و جامعه ایرانی در آثار اوست. فضای اکثر نوشتههای دولتآبادی در روستاهای خراسان رخ میدهد و رنج و مشقت روستاییان شرق ایران را به تصویر میکشد.
دولت آبادی نویسنده ای که به مرور زمان ذائقه هنری را در خود کشف می کند. به تهران می آید و بازیگری و نویسندگی برای تئاتر را تجربه می کند و کم کم گرایش خود را به سمت داستانویسی سوق می دهد. او به مرور زمان نویسنده سرشناسی می شود. دولت آبادی یک روستا زاده است که با معاشرت با هنرمندان و مطالعات خود، مسیر نویسندگی خویش را می یابد. آنچه دولت آبادی می نویسد رنج و مشقت روستاییان جامعه ایران است که در دو داستان هجرت سلیمان و آوسنه باباسبحان بخوبی پیداست. معلوم است که در این برهه از زمان که دولت آبادی این داستانها را منتشر می کند به عنوان سابقه ای از ذهنیت خود در کنار مبارزات سیاسی اش در دولت پهلوی، چندان به مذاق رژیم پهلوی خوش نمی آید و او ۴ بار در فاصله سالهای ۵۳ تا ۵۶ بازداشت و زندانی می شود. اگر زندانی شدن او را نشات گرفته از تفکرات او بدانیم در کنار مطالعه آثارش در آن برهه از زمان، می توان ذهنیت او را بر ضد رژیم شاه قلمداد کرد و این برهه از زندگی وی را فعالیت سیاسی همسو با انقلابیون سال ۵۷ در نظر گرفت. او که بروشنی در رژیم گذشته مورد غضب بود نتوانست در دوران بعد از انقلاب اعتماد دولتمردان را کسب کند. چنانچه
چندین بار از نگارش متن فیلمنامه یا ساخته شدن فیلمنامه های نوشته شده اش ممانعت بعمل آمد. دولتآبادی میگوید: گمانم سال ۵۶ بود که به درخواست محمدحسین پرتوی، برادر نصرت پرتوی، همسر عباس جوانمرد و دوست و همکار دوره تئاتر، طرح سریالی را برای تلویزیون ملی ایران نوشتم. با عنوان «سربداران»، پیش از من گویا به سراغ بهرام بیضایی رفته بودند که نتیجهای نگرفته بودند. چند نفری هم در آن فاصله طرحهایی نوشته بودند که هیچیک مطلوب تلویزیون نبودند. تا اینکه طرح من آماده و فصل اول نوشته شد. محمدحسین پرتوی به واسطه خواهرش (نصرت)، که قول داده بود مراعات امانتداری را بکند. نسخه زیراکسی فیلمنامه را با خود به تلویزیون برد، بیهیچ قرارداد یا پیش پرداختی، مدتها گذشت، بالاخره خبر آوردند که تلویزیون با این موضوع که دولتآبادی سربداران را بنویسد مخالف است؛ و موضوع مسکوت گذاشته شد تا سال ۵۸. حالا انقلاب شده بود و تلویزیون ملی ایران به تلویزیون جمهوریاسلامی ایران تغییر نام داده بود. بار دیگر محمدحسین پرتوی پیدایش شد و این بار گفت: قرار است سربداران ساخته شود. کارگردانش را هم گذاشتهاند محمدعلی نجفی. از من دعوت کرد به دفتری در
خیابان بلوار کشاورز (الیزابت سابق) رفتم. ملاقات و چای و گفتگو. بعدها خبردار شدم که به آقای نجفی هم گفتهاند فلانی، یعنی من، نباید سربداران را بنویسد. این روند برای دولت آبادی همچنان ادامه دارد یک نمونه دیگر از کم لطفی ها نسبت به او بر می گردد به ماجرای ساخته شدن فیلم اتوبوس. به گفته دولتآبادی: سال ۵۹ بود که یک روز داریوش فرهنگ به اتفاق همسرش سوسن تسلیمی به خانه من آمدند. به توصیه بیضایی از من خواست فیلمنامهای بر اساس طرحی که به بیان وی در گذشته به شکل واقعی رخ داده بود بنویسم. در دهات کرمان مردی روستایی اتوبوسی میخرد و یک دهاتی دیگر در رقابت با او اتوبوسی دیگر میخرد. بنا میشود این موضوع بشود دستمایه فیلمنامه (اتوبوس) که من آن را نوشتم. فیلمنامه را داریوش فرهنگ به مدیر شبکه دوم تلویزیون داد، آقای حسن جلایر، ایشان خواند و فیلمنامه را پسندید و حتی پیشپرداخت هم به من دادند، بعد فیلمنامه را به شبکه یک تلویزیون دادند، در آنجا بار دیگر با نام من مخالفت شد. این را داریوش فرهنگ تلفنی به من خبر داد.
اما این روند که از اوایل سالهای انقلاب آغاز شده است همچنان برای دولت آبادی در دهه هشتم عمرش ادامه دارد. گر چه در سال ۹۴ سه اثر از او اجازه نشر یافته اند اما اجازه نیافتن انتشار رمان «زوال کلنل» سبب شد که این رمان در کشور دیگری بجز ایران به زبان فارسی منتشر شود و چاپ های متعدد افست آن به صورت پراکنده سر از پیاده رو های خیابان انقلاب درآورند. ممکن است که محتوای این رمان به مذاق مسئولین خوش نیامده باشد اما باید توجه داشت که دولت آبادی به عنوان یک نویسنده نگاه خاص خود و بعضا منتقدانه دارد. داشتن دیدگاه و نگاه منتقدانه برای یک نویسنده جزئ بدیهیات است.
خوانندگانی که با آثار این نویسنده آشنایی دارند زمانی که نگاهی به زندگی این نویسنده می اندازند او را سرگردان میان دولت های مختلف در نظام جمهوری اسلامی و حتی رژیم شاهنشاهی پهلوی می یابند. به گونه ای که چنین به نظر می رسد که تکلیف این نویسنده با مسئولان مشخص نیست. نگاه عبوس و بدبینانه مسئولان برخی از آثار این نویسنده را به محاق برده است.
دولت آبادی علیرغم اتفاقات و کم لطفی هایی که در طول سالیان اخیر و گذشته نسبت به او روا شده است همچنان مقیم ایران است و به عنوان یک ایرانی برای مخاطبان ایرانی می نویسد. دولت آبادی به عنوان یک نویسنده و روشنفکر تفاوت های فاحشی با همکاران خود دارد. تفاوت او و دیگران به جایگاه برخاسته از آن برمی گردد. او نه روشنفکری است که از جامعه بورژوا ایران قد علم کرده باشد و تیپ اپوزیسیون به خود بگیرد و نه نویسنده ای است که از سطوح میانی جامعه ایران خود را به بالاترین سطح ادبی کشور رسانده باشد. او نویسنده ای روستازاده است که از جامعه ایران و روستانشینان خراسان می نویسد. نگاه او به رویدادهای جامعه ایران و جهان، واقع بینانه است. چندی پیش نشریه مهرنامه گفتگویی با این نویسنده انجام داد و او درباره تحولات ایران و جهان به صراحت اعلام کرد که ما به قاسم سلیمانی ها و ظریف ها نیاز داریم . این گفته او نشان از نگاه اعتدال گرایانه اوست. امروز ۱۰ مرداد ماه سالروز تولد نویسنده رمان «کلیدر» است. امیدواریم که در روزها و ماه های اخیر نگاه مسئولین نسبت به نویسندگان بخصوص محمود دولت آبادی نگاهی مهربانه تر باشد و شان و جایگاه او به عنوان یک
سرمایه ملی حفظ شود.
ارسال دیدگاه