درس
روشهای کاربردی برای خلاصی از واژه های زاید
خبرگزاری پانا:در ادامه مباحث درست نویسی، به بیماری شایع واژه های زاید، در متون رسانه ای می پردازیم. کلماتی مثل: توسط/ بوسیله/ از سوی که مانندِ واژه˝ به عنوان˝ گاه گرته برداری و ترجمه نادرست از متون انگلیسی است. آفتی که از این راه وارد متون فارسی ما داز جمله متون رسانه ای شده است.و جالب اینکه در بسیاری از مواقع بدون لطمه خوردن به محتوای متن قابل حذف است . آنچه پیش روی دارید از سایت ˝ ایرنا˝ دریافت شده است که با توجه به شیوع این پدیده در بسیاری از اخبار و متون رسانه ای _به امید اصلاح اخبارمان_ اقد
جمله معلوم/ جمله مجهول... چرا؟
در زبان فارسی جملهی مجهول میسازیم، تا به دلیلی فاعل (نهاد=گروه اسمی۱) رااز جملهی معلوم حذف کنیم. تازه، آن هم جملهی معلومی که حتماً مفعول (گروه اسمی۲) داشته باشد!
دلیل پنهان کردن نهاد، چند چیز میتواند باشد:
۱. نهاد شناختهشده نیست؛ یعنی نمیدانیم کار فعل را چه کسی انجام داده و رویدادِ فعل از دید گوینده پنهان بودهاست؛
۲. همه نهاد را میشناسند و نیازی نیست نام او آورده شود؛
۳ . نهاد را به دلیلی پنهان میکنیم. این دلیل، یا از سرِ ترس است؛ یا برای هیجانانگیزی. سرخط خبرها اغلب به همین سبب، جملهی مجهول است؛ زیرا جملهی مجهول در تیتر کمک میکند، که خواننده درگیر مفهوم بشود و بخواهد بقیهی مطلب را نیز بخواند.
۴. نهاد چندان اهمیتی ندارد که بر زبان آورده شود. مهم کاریاست که انجام شده.
روش مجهول کردن جملههای معلوم با فعل ساده و مرکب، اندکی تفاوت دارد:
فرمول در فعل ساده: حذف نهاد جملهی معلوم مفعولدار+ آوردن مفعول بدون نشانهی مفعولیِ را + صفت مفعولیِ فعل معلوم (مادهی ماضی+ ه؛ مثل: گفته، دیده، برده)+ فعل از جنس شدن، گشتن، گردیدن در همان زمان جملهی معلوم
فرمول در فعل مرکب: حذف نهادجملهی معلوم مفعولدار+ آوردن مفعول بدون نشانهی مفعولیِ را + بخش نخست فعل بدون تغییر میآید+ تغییر بخش همکرد به فعل از جنسِ شدن، گشتن، گردیدن
نمونه با فعل ساده: حسن این سخن را گفت !این سخن گفتهشد.
نمونه با فعل مرکب: مأموران فاشیستی شهر مادرید را بمباران کردهاند !شهر مادرید بمباران شده است.
توسط/بوسیله/ازسویِ از کجا آمده اند؟
اما اشکال زمانی پیش میآید، که نویسندگان در جملهی مجهول فاعل را میآورند. اگر فعل مجهول است، یعنی جملهی موجود، مجهول است و به یکی از دلایل بیانشده، نهاد از جمله حذف گردیدهاست. پس نمیتوان نهاد را همراه واژگان و ترکیبهایی همچون: توسط، ازسوی، بهوسیلهی، ازطریق، ...، ازطرف آورد؛ برای نمونه این جمله نادرست است:
شهر مادرید توسط (ازسوی/بهوسیلهی/ ازطرف) مأموران فاشیستی بمباران شد.
ساخت اینگونه جملههای نادرست، با گرتهبرداری به زبان فارسی راه یافتهاست. در جملهی مجهول زبان انگلیسی، گاهی فاعل(نهاد) حذف میشود؛ گاهی هم فاعل همراه «by» پس از فعل یا در پایان جمله میآید. مترجمان ناآشنا به دستور زبان فارسی نیز در برگردان اینگونه جملهها، «by» را توسط ترجمه کردند و در جملهی مجهول آوردند!
گروهی دیگر - که به فارسینویسی معتقد بودند- نیز از کاربرد واژه ی "توسط "عربی پرهیز کردند و سازه ی "ازسوی "را ساختند.
هردو گروه (هم آنهایی که از توسط استفاده میکنند؛ هم آنهایی که از سوی را بهکار میبرند) ندانستهاند که کاربردهای جملهی مجهول در زبان فارسی و انگلیسی با هم فرق میکند!!
در زبان انگلیسی، چون جمله همواره با فاعل آغاز میشود، اگر قرار باشد تأکیدمان روی مفعول جمله باشد، میبایست ساختار دستوریِ جمله را تغییر دهیم؛ یعنی وقتی میتوانیم مفعول را در آغاز جمله بیاوریم، که جمله مجهول شده باشد. بدین ترتیب، فاعل از درجهی اهمیت میافتد و پشت سرِ فعل یا در پایان جمله میآید؛ اما زبان فارسی آسانگیرتر از زبان انگلیسیاست و این قانون در آن وجود ندارد. در زبان فارسی برای مؤکد کردن هر رکن جمله، بهسادگی آن رکن را در آغاز جمله میآوریم؛ بدون آنکه نیاز باشد دستور جمله را تغییر دهیم. به عبارت دیگر، اگر تأکید بر مفعول است، میتوان چنین جملهای ساخت:
شهر مادرید را مأموران فاشیستی بمباران کردند. [مقدم شدن مفعول بر نهاد برای ایجاد تأکید بر مفعول]
نمونههای چنین جملههایی (جابهجاییِ ارکان جمله برای ایجاد تأکید) در متن گذشتگان بسیار دیده و ویژگیِ سبکی شده؛ حتی نمونههای بسیاری داریم که فعل به آغاز جمله آمدهاست! در میان مردم نیز این روش بسیار مرسوم است. خوشبختانه با وجود اصرار رسانه نویسان و گویندگان زبان رسمی برای کاربرد جملههای مجهول با حضور فاعل(!)، این کاربرد نابهجا هنوز در میان مردم رواج نیافتهاست. در هر ستون روزنامه یا هر خبر خواندهشده از صدا و سیما دستکم یکبار از اینگونه جملهها میخوانیم یا میشنویم؛ جوری که از جملههای مجهول نیز پا فراتر گذاشته و به جملههای معلوم نیز وارد شدهاند:
جملهی نادرست :. .. کاسترو ... بر منافع لغو دائم تحریمهای کوبا توسط آمریکا برای هر دو کشور تأکید کرده است.
جملهی درست: ... کاسترو ... بر منافع لغو دائم تحریمها برای هر دو کشور کوبا و آمریکا تأکید کردهاست.
یا : ... کاسترو ... منافع لغو دائم تحریمهای آمریکا را بر کوبا برای هر دو کشور تأکید کرده است.
جملهی نادرست: معاون رییسجمهوری در امور زنان در بازدید از شهر زواره با حضور در بازار سنتیِ این شهر از صنایعدستیِ تولیدشده توسط بانوان و کارگاه تولید سفال و آثار تاریخی شاخص این شهر دیدن کرد.
جملهی درست: معاون رییسجمهوری در امور زنان در بازدید از شهر زواره با حضور در بازار سنتیِ این شهر از صنایعدستیِ تولیدیِ بانوان و کارگاه تولید سفال و آثار تاریخیِ شاخص این شهر دیدن کرد.
و از ایندست جملههای نادرست در رسانهها بسیار دیده میشود که با اندکی دقت و آگاهیِ بیشتر کاربران زبان معیار میتوان جملههای درست و شیوای زبان فارسی را ساخت.
چند روش کاربردی برای رفع بیماریِ توسط/ازسوی/ بهوسیلهی
۱. حذف «توسط» یا خانوادهاش + افزودن «را» + تبدیل فعل مجهول به معلوم
نمونه:
جملهی نادرست: امور اداری توسط معاونت اداری باید انجام گیرد.
جملهی درست : امور اداری را باید معاونت اداری انجام دهد.
۲. حذف «توسط» یا خانوادهاش و افزودن «ـِ»
نمونه:
جمله ی نادرست: وی با بیان اینکه در حال حاضر برای دریافت یارانههای نقدی ازسوی ایرانیان خارج از کشور تقاضا داریم، تصریح کرد...
جمله ی درست: وی با بیان اینکه هماکنون برای دریافت یارانههای نقد یِ ایرانیان خارج از کشور تقاضا داریم، تصریح کرد...
۳. حذف «توسط» یا خانوادهاش و افزودن «با»
نمونه:
جمله ی نادرست : وی گفت: توسط مردم و اصناف به سراغ آنها خواهیمرفت...
جمله ی درست: وی گفت: «به کمک (با) مردم و صنفها به سراغ آنها خواهیمرفت... .»
۴. حذف «توسط» یا خانوادهاش و افزودن «از» یا «در»
نمونه:
جمله ی نادرست : ... و علاقهمندیِ گستردهای برای همکاری با ایران از سوی جامعه بینالمللی به وجود آمده است.
جملهی درست: ... و علاقهمندیِ گستردهای برای همکاری با ایران در جامعه بینالمللی به وجود آمده است.
ارسال دیدگاه