در گفت و گو با کارشناسان علوم ارتباطات بررسی شد

رسانه های وابسته، سخنگویان فرمایشی

خبرگزاری پانا:مطابق شاخص های توسعه انسانی(HDI) تعداد رسانه ها در یک کشور نشانه توسعه یافتگی است؛ اما در همان شاخص ها، نماگرهای مهم‌تری هم وجود دارند که نباید از آن‌ها غافل بود. از جمله تیراژ رسانه ها که بیانگر میزان توجه مخاطبان به ان رسانه است. رسانه های وابسته به نهادهای حاکمیتی سخنگویان فرمایشی هستند که اعتماد عمومی مردم سلب کرده و میزان اقبال آنان از رسانه ها کاهش می دهند. در این مطلب که امروز-۷ شهریور- خبرگزاری ایرنا انتشار داده است؛ به بررسی این معضل یعنی رشد روزافزون رسانه های وابسته به ن

کد مطلب: ۳۹۰۴۲۲
لینک کوتاه کپی شد

ر سانه های وابسته ؛ آفت کار حرفه ای

رشد بی سابقه ی رسانه های وابسته به نهادهای رسمی و شبه رسمی طی چند سال گذشته فضایی نگران کننده در عرصه ی اطلاع رسانی کشور ایجاد کرده است. این محفل ها و حلقه های سیاسی- تبلیغاتی که با بهره گیری از بودجه ی عمومی کشور سعی در القای خواسته ها و افکار سیاسی خود به جامعه دارند، هم اصل استقلال در کار رسانه یی را خدشه دار کرده اند و هم اعتماد عمومی جامعه را نسبت به رسانه های داخلی از بین برده اند.

اگر چه در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، خبرگزاری ها و رسانه های رسمی وابسته به نهادهای قدرت نیز وجود دارد که بازتاب دهنده ی سیاست ها و اهداف کلی نظام سیاسی حاکم در سطح داخلی و بین المللی است اما تعداد آن ها از شمار انگشتان یک دست هم کمتر است .
در این کشورها بدنه ی اصلی رسانه ها به صورت خصوصی اداره می شود چرا که یک سازمان خبری در شرایطی که به شکل خصوصی اداره شود بهتر می تواند استقلال عمل خود را در کار حرفه یی حفظ کند.

رسانه یی که مالکیت آن در دست نهاد و سازمانی رسمی یا نیمه رسمی باشد، رسانه یی وابسته و سخنگویی فرمایشی خواهد بود که بازتاب دهنده ی سلیقه، عقیده و خواست نهاد متولی خود است. در چنین رسانه یی منافع ملی قربانی منافع گروهی و حزبی خواهد شد.

از این رو برای جلوگیری از سوء استفاده های سیاسی برخی نهادها و پیشگیری از قربانی شدن اعتماد عمومی جامعه باید دخالت نهادهای وابسته به حاکمیت در رسانه ها به کمترین میزان برسد، نه اینکه هر از چند گاه شاهد شکل گیری یک خبرگزاری یا نشریه ی جدید با مالکیت یک نهاد رسمی سیاسی، فرهنگی یا نظامی باشیم .

به همین منظور سازمان های متولی که مسوولیت احراز صلاحیت و دادن مجوز راه اندازی نشریه های خبری و خبرگزاری ها را بر عهده دارند باید در اعطای مجوزها با دقت و حساسیت بیشتری عمل کنند تا از تاسیس رسانه هایی جلوگیری کنند که جز انتشار و القای خبرها و تفسیرها به نفع مالکان و تامین کنندگان منابع مالی خود -که از بیت المال تامین می شود- هدف دیگری ندارند و منافع ملی را قربانی منافع جناحی خود می کنند.


افزایش رسانه های وابسته به نهادهای قدرت طی چند سال گذشته

مهدی محسنیان راد» مدرس و محقق علوم ارتباطات در گفت وگو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا با تاکید بر لزوم خصوصی بودن خبرگزاری ها به منظور حرفه یی و تخصصی عمل کردن، بر این باور است که در ایران خبرگزاری ها از فضای حرفه یی خود دور شده اند .

وی با اشاره به اینکه در گذشته عملکرد خبرگزاری ها بسیار حرفه یی تر بود، گفت: تعدادی از خبرگزاری های کنونی در ایران به معنای واقعی کلمه خبرگزاری نیستند و در واقع ماهیتی را که خبرگزاری ها در دهه ی ۱۹۶۰ در غرب و ۱۹۸۰ در کشورهای شرقی داشتند، ندارند.

محسنیان راد با تاکید بر اینکه بیشتر خبرگزاری های غیردولتی در سراسر جهان با تکیه بر درآمدهای به دست آمده و فروش تولیدهای خبری روی پای خود ایستاده و به معنای واقعی کار حرفه یی انجام می دهند، خبرگزاری های ایجاد شده در ایران طی سال های اخیر را دارای چنین شرایطی ندانست.
آیین نامه ها چیز دیگری می گویند

« محمد مهدی فرقانی» رییس دانشکده ی علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی نیز در گفت وگو با پژوهشگر ایرنا، با یادآوری لزوم غیردولتی بودن خبرگزاری ها بر اساس آیین نامه ی «تاسیس و نحوه فعالیت خبرگزاری های غیردولتی» مصوب ۲۵ اردیبهشت سال ۱۳۸۴ خورشیدی گفت: بر اساس این آیین نامه، فلسفه ی ارایه ی مجوز برای تاسیس خبرگزاری ها، راه اندازی تعدادی مراکز خبری خصوصی و غیر دولتی بود اما این هدف در عمل محقق نشد و بر خلاف این هدف اولیه، ناگهان وزارت فرهنگ و ارشاد با انفجاری از درخواست های مختلف برای تاسیس خبرگزاری رو به رو شد که بیشتر این درخواست ها متعلق به نهادهای دولتی یا شبه دولتی بود و هیچ کدامشان به معنای واقعی کلمه از نهادهای غیردولتی و نهادهای متعلق به بخش خصوصی نبودند. این خبرگزاری ها که هم اکنون بسیاری از آن ها مشغول فعالیت هستند، هر یک به نوعی به بودجه ی عمومی دسترسی دارند و با این بودجه اداره می شوند.
وابستگی به جای برخورد آمرانه و مداخله جویانه

« محمدجواد حق شناس» روزنامه نگار و مدرس دانشگاه نیز در گفت وگو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا با اشاره به گسترش رسانه های وابسته به نهادهای رسمی در ایران، آغاز این روند را سال های پیش از انقلاب اسلامی دانست و گفت: در کشور ما رسانه ها از قبل از انقلاب اسلامی دارای محدودیت خاص خود بودند. با توجه به رویکرد و حساسیتی که دولت قبل از انقلاب نسبت به رسانه داشت همواره شاهد برخوردهای آمرانه و مداخله جویانه از سوی نهادهای حکومتی در حوزه ی رسانه بودیم. نظام سیاسی به این دخالت ها هم بسنده نکرد و در نهایت مبادرت به راه اندازی رسانه ی مکتوب دولتی و نیز خبرگزاری دولتی کرد تا علاوه بر داشتن رادیو و تلویزیون ملی، بتواند در عرصه ی خبر و آگاهی رسانی نوشتاری نیز تسلط خودش را حفظ کند.

به باور وی با بروز انقلاب اسلامی شاهد یک آزادی به تمام معنا در عرصه ی رسانه بودیم چراکه فقط خبرگزاری «پارس» -ایرنای کنونی- به عنوان یک رسانه ی دولتی در اختیار دولت قرار داشت و دیگر رسانه ها و نشریه ها مانند روزنامه های سراسری «کیهان» و «اطلاعات» در قالب موسسه های مطبوعاتی خصوصی اداره می شد .

حق شناس ادامه داد: دیری نپایید که این روند با مصادره ی موسسه های خبری کیهان و اطلاعات به دست فراموشی سپرده شد که البته پس از این اتفاق احزاب متفاوت با دیدگاه های چپ و ملی و میانه با وسعتی غیر قابل تصور و قیاس نسبت به گذشته فرصت انتشار روزنامه پیدا کردند. در نهایت، سال ها بعد از انقلاب برخی از نهادهای عمومی و حوزه هایی که از بیت المال و بودجه ی عمومی دولت برداشت می کردند هم به امر مدیریت رسانه یی توجه نشان دادند و روزنامه و نشریه منتشر کردند و دوره یی هم به سراغ تاسیس موسسه های خبررسانی در قالب خبرگزاری ها و سایت های خبری رفتند.

حق شناس در خصوص موج بعدی این روند یادآور شد: در مسیر شکل گیری رسانه های وابسته به نهادهای قدرت، این بار رسانه های وابسته به نهادهای نظامی وارد عرصه شدند به گونه یی که طی سال های گذشته شاهد رویش و تکثیر صدها خبرگزاری و روزنامه از سوی این نهادهای نظامی در عرصه ی خبری بودیم .

به باور وی، این روند بدون شک لطمه ی جدی به فعالیت رسانه هایی وارد کرد که باید به دست بخش خصوصی و با یک دیدگاه تخصصی و حرفه یی اداره شود .


آسیب های وابستگی رسانه ها به نهادهای قدرت

حق شناس در ادامه ی گفت وگو با ایرنا به آسیب های ناشی از غیرخصوصی بودن رسانه ها و دخالت بیش از حد نهادهای قدرت در فعالیت رسانه یی پرداخت و گفت: امروز عرصه ی رسانه یک عرصه ی بدون رقابت است و رسانه های وابسته به نهادهای قدرت مانند دولت، صدا و سیما، شهرداری و نهادهای نظامی به طور کامل فرصت یک رقابت برابر را از بخش خصوصی گرفته اند.

حق شناس از مقدم شدن منافع سازمانی بر منافع ملی در رسانه های وابسته به نهادهای قدرت به عنوان یک آسیب جدی برای عملکرد رسانه یی یاد کرد و افزود: در رسانه های وابسته یا نزدیک به نهادهای قدرت افراد با رویکرد سازمانی به جای رویکرد ملی فعالیت می کنند و در انتشار خبرها و تفسیرها به جای اینکه منافع ملی و منافع جامعه را در نظر بگیرند، منافع سازمانی را مورد نظر قرار می دهند. در این شرایط به قواعد کار رسانه یی و سلامت خبر لطمه وارد شده و انتشار درست اخبار دستخوش تغییر و تحول می شود.

« سیدوحید عقیلی» استاد ارتباطات نیز در گفت وگو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا در خصوص آسیب های ناشی از وابسته بودن رسانه ها، با اشاره به ارتباط مستقیمی که بین مالکیت و محتوا در کار رسانه یی وجود دارد گفت: مالکیت یک نشریه، خبرگزاری یا سازمان خبری به طرز قابل مطالعه یی بر محتوای آن تاثیر می گذارد. بسیاری از اندیشمندان رسانه معتقدند با مراجعه به محتوای یک رسانه می توان مالکیت آن را حدس زد .

به گفته ی عقیلی، سازمان های خبری به مرکزی که از آن تغذیه ی مالی یا مدیریتی می شوند، گرایش دارند. بنابر این ممکن است در درج خبرها و اطلاعات، از مسیر واقعی خود که باید بر اساس بی طرفی، دقت و اعتماد باشد خارج شوند و در انتشار خبرها و گزارش های خود نوعی سوگیری و جانبداری داشته باشند. این روند باعث می شود استقلال حرفه یی خبرنگاران از بین برود.
سردرگمی مخاطب آسیب دیگر وابستگی رسانه ها

این استاد علوم ارتباطات در ادامه ی گفت وگو با ایرنا با اشاره به علاقه ی بیشتر نهادها به داشتن رسانه اظهار کرد: در همین چارچوب برخی از نهادها نشریه های درون سازمانی و برخی نشریه های سراسری دارند. متاسفانه این رویکرد خیلی طبیعی نیست. اگر قرار باشد در یک جامعه به تعداد نهادها، سازمان ها و وزارتخانه ها تولید خبر و تفسیر انجام شود، مخاطب دچار سردرگمی خواهد شد. برای مثال ممکن است قوای مختلف و سازمان ها و نهادهای وابسته به آن ها به نفع دیدگاه خودشان به تفسیر در مورد یک رویداد خبری بپردازند. در این شرایط مردم با یک سری اخبار و پیام های متناقض و متضاد مواجه خواهند شد که باعث گیجی و بی اعتمادی آن ها می شود.
چه باید کرد ؟

کارشناسان و فعالان رسانه یی در ادامه ی گفت وگو با ایرنا بر ضرورت جلوگیری از تاسیس و رشد رسانه های وابسته به نهادهای قدرت به منظور حفظ سلامت حرفه یی در فعالیت رسانه یی و رعایت حقوق ملت تاکید کردند .

حق شناس در این ارتباط گفت: در چارچوب دفاع از حقوق ملت باید زمینه ی نشر دقیق خبرها در رسانه ها فراهم شود و حوزه های عمومی و دولتی از حضور یکجانبه و انحصار گرایانه که موجب لطمه به جایگاه اطلاع رسانی در کشور می شود، منع شوند. رسانه ها باید بر اساس اصل آزادی بیان و منافع ملی مدیریت شوند. باید با جلوگیری از تاسیس رسانه های وابسته به نهادهای رسمی و شبه رسمی، آسیب های ناشی از وجود این شرایط در عرصه ی خبری را به حداقل برسانیم.

وی ادامه داد: هیچ کشور پیشرفته یی اجازه ی داشتن رسانه های وابسته به نهادهای قدرت را نمی دهد مگر اینکه بخواهد هدف های برون مرزی را در دستور کار خود قرار دهد. مهم ترین نشریه ها و رسانه های شناخته شده ی جهان که شهرت بین المللی دارند، متعلق به بخش خصوصی هستند. این رسانه ها به شدت آزاد و غیر قابل کنترل بوده و بسیار قدرتمندتر از نهادهای قدرت می توانند اثری جدی بر افکارعمومی بگذارند.

به باور حق شناس، به طور مشخص دولت های تمامیت خواه و دولت هایی که رویکرد ایدئولوژیک صرف دارند تلاش می کنند حوزه ی رسانه را از دست بخش خصوصی در بیاورند و در اختیار بخش های دولتی قرار دهند.

این روزنامه نگار که تجربه ی مدیریت در رسانه را نیز در کارنامه دارد افزود: سیاست وزیر کنونی فرهنگ و ارشاد به طور کامل مبتنی بر نظرهای کارشناسی و حرفه یی است. من فکر می کنم سیاست اعلامی ایشان در زمینه ی لزوم غیر دولتی بودن رسانه ها باید از سوی همکاران در حوزه های متفاوت مورد توجه قرار گیرد چرا که متاسفانه در ۲ سال گذشته به این نگاهِ درست کمتر توجه شده است.

عقیلی نیز در خصوص راه های اصلاح وضعیت رسانه های کشور گفت: رسانه ها و خبرگزاری هایی می توانند موفق باشند که خصوصی بوده و کارکرد حرفه یی داشته باشند؛ رسانه هایی که اعتقاد اجرایی،عملی و فلسفی به یک جامعه ی سالم دارند .

عقیلی اضافه کرد: مدیریت رسانه و تولید خبر یک هنر است و رسانه یی هنرمند است که بتواند ضمن حفظ استقلال خود در تولید، پردازش و توزیع خبر، مصالح جامعه و مردم را رعایت کند و همزمان منافع و امنیت ملی را نیز خدشه دار نکند. در صدور هرگونه مجوز برای تاسیس یک رسانه نیز باید تخصص گرایی و حرفه گرایی همراه با تعهد نسبت به اهداف جامعه و منافع مردم در نظر گرفته شود و وزارت فرهنگ و ارشاد برای تاسیس یک رسانه باید قوانینی را در نظر گیرد که هر کسی از راه می رسد نتواند یک روزنامه یا خبرگزاری داشته باشد.

به باور وی خبرنگارها و روزنامه نگارها خود نیز باید تشکیلاتی داشته باشند که از آن طریق از ورود افراد غیر حرفه یی به عرصه ی فعالیت مطبوعاتی جلوگیری شود.

عقیلی در خصوص ملاک های سنجش تعهدگرایی و حرفه یی بودن برای یک نشریه یا خبرگزاری گفت: داشتن اصول اخلاق حرفه یی مهم ترین ملاک سنجش تعهدگرایی و حرفه یی بودن یک رسانه است. اگر این اصول اخلاقی تدوین شود، بسیاری از افراد که به دنبال راه اندازی روزنامه و خبرگزاری با اهداف سیاسی هستند نمی توانند مجوز بگیرند.

این استاد ارتباطات در پایان سخنانش تاکید کرد: باید تاثیر هر عاملی که به استقلال رسانه ها و خبرگزاری ها خدشه وارد می کند و باعث می شود رسانه ها در اطلاع رسانی خود نتوانند دقیق، با سرعت و با کیفیت بالا عمل کند به حداقل برسد.
اخلاق حرفه ای خلا نظام رسانه ای کشور
در ادامه باید گفت اخلاق حرفه یی پیش نیاز موفقیت در حوزه ی کار رسانه یی است. نبود این نگاه در نشریه ها و خبرگزاری ها می تواند به مخدوش شدن اعتماد عمومی منجر شود و از میزان اثربخشی رسانه بر افکار عمومی بکاهد. این روند می تواند امکان حضور موثر و نقش آفرینی در تحول های داخلی و بین المللی را از محافل خبری داخلی بگیرد و همزمان بر توفیق رسانه های خارجی و رقیب بیافزاید .
فاصله گرفتن از اخلاق حرفه یی و کم توجهی به اصول کار خبری در رسانه ها از جمله خبرگزاری ها، کتمان حقایق، قلب واقعیت ها و انتشار خبر با انگیزه ی دست یابی به منافع شخصی، حزبی و گروهی ناگزیر به ایجاد شکاف میان رسانه ها و جامعه و فاصله گرفتن جامعه از رسانه ها منجر خواهد شد .
تاسف آور است که سیاست بازی و عملکرد غیرحرفه یی برخی رسانه های داخلی اکنون تا حدی بر شکاف میان جامعه با رسانه ها دامن زده است. برای بهبود این شرایط نیازمند بازنگری در فضای کلی رسانه یی کشور هستیم. در این مسیر رسانه باید طبق قوانین پایبند به رعایت رفتار حرفه یی و باز تعریف شیوه ی کار خود شود و با استقلال از نهادهای قدرت، مسیر خصوصی شدن را در پیش گیرد. فقط در این صورت است که رسانه خواهند توانست عملکردی سالم و به دور از جانبداری از این یا آن گروه سیاسی، نظامی یا ... داشته باشد .
* از:مهتاب افشین نسب (گروه پژوهش و تحلیل خبری خبرگزاری ایرنا)

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار