نقد مجموعه شعر از هادی خوانساری

هاوانا بیروت آبادان

خبرگزاری پانا: با نگاهی به مجوعه اشعار این شاعر درمی یابیم که اساس مانیفست مذکور اعتقاد شاعر است که ˝پایه هنر بر ابداع و نوآوری شکل گرفته است˝ و بر این مبنا شاعر چریک است.

کد مطلب: ۲۴۴۳۲۳
لینک کوتاه کپی شد
به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا؛ مجموعه شعر"هاوانا بیروت آبادان "با اشاره به جشنواره جهانی شاعران هاوانا- که شاعر درآن حضورداشته است- بخشی از نام خود راهم از اشعار ص ۱۱۵ مجموعه با نام "باروت" وص۱۰۸تا۱۱۰با نام "آبادان" گرفته است.
بر اساس این گزارش طرح روی جلدکتاب کولاژ شلوغی از پرنده (یا برگ یا کاغذ ) به اضافه خیابان و آدمهاست که شاید اشاره یی ست به بیتی درص۱۴۳: "انبوهی از پرنده، صدا، برگ، نامه ، گل / سیلی بزرگ گشته و با باد می وزد".اتومبیلی قدیمی در پیش زمینه وفضایی گرمسیری نزدیک به آمریکای لاتین ، خوزستان و... درحاشیه عبارت"شناسنامه ای ازغزل پیشرو"درج شده است.که مخاطب را به این فکر وا می دارد که این دفترمجموعه ی خاصی ازشعراست.سینه ریز مانندی هم که قاب تصویر روی جلد را درجلو تزیین می کند تکرار یک در میان نماد صلح جهانی ست.درپشت جلدهم عکس هایی ازشاعرمجموعه با افرادمختلف چاپ شده است .
می توان گفت ۴۲ صفحه اول مجموعه شامل مطالبی از سیمین بهبهانی، شکارسری،شمس لنگرودی، نادر بختیاری، ابراهیم پور- عمدتا در تمجید - و نیز مانیفست "غزل پیشرو"به ضمیمه از شاعر مجموعه است.
لازم به ذکر است تعداد اشعار"هاوانا بیروت آبادان " ۷۲ وشاعر آن"هادی خوانساری" است. شاعر در تعداد اشعار ارایه شده کم فروشی نکرده و مجموعه حجم متناسبی دارد. غزلها همه دارای نام هستنند. می توان غزلهای این مجموعه را به لحاظ شکل به دودسته تفسیم کرد:دسته اول آنهایی که عمدتا مصداق هایی برای مطالب اول مجموعه و جریانی به نام"غزل پیشرو" هستند. اشعار این بخش نوعی ناشکلی وغربت را درساختار غزل دارند. این غزلها را می توان درصص ۴۳تا۴۸ وص ۷۲و۹۶و۹۸ و۱۰۴و۱۵۵(بارویکردمعطل گذاشتن معنا وارجاع به بیت بعد)وص۵۵و۸۴و ص۹۴و ص۱۱۳ وص۱۸۱ (شعرهایی خاص) وص۱۱۷وص۱۳۴و ص۱۴۳وص۱۶۱وص۱۷۴ص۱۷۵ (با افاعیل متعددعمدتا) یافت.دراین میان غزل!ص ۱۸۱هم هست که در پانویس آن شاعر آورده است:"این شعر فاقد ردیف و قافیه است!"والبته شعر وزن داردومیل به چهارپاره هم.در پانویس دیگری هم شاعردر ص۱۳۴آورده است:"قافیه نمودن بهترین وکم ترین آگاهانه می باشد وهمچنین دربرخی آثار دیگر"!
و اما دسته دوم غزلهای سالم به دور از کلنجار با فرم هستند که شامل بقیه اشعار دفتر می شوند.
قابل توجه است که ممدوح های خوانساری ترکیبی است از: افراد (چگوارا، زاپاتا،لورکا، نرودا، ایگناسیو، نصرت رحمانی، ماندلا،دختر، زن،) مفاهیم (زیبایی،کلمه، عشق،غزل، آزادی) و مکان ها( بیروت،آبادان)
باید توجه کرد که خوانساری عمدتا درفرم ساختار شکن است. بازی با فرم در کار او بیشترتفنن وتفاخرمی نماید. بسامد بالای افاعیل در چندین شعر اوماراتنی پدید آورده که ضربه های ناگزیری بر پیکرشعرش فرود آورده است.دراین میان خزانه نه چندان شلوغ واژگانی اش چنان است که استفاده تکراری از واژه ها قاعده شده و شیوع دارد.تاجایی که بعضا در تکرارکلمات قافیه هم نمود دارد.
می توان گفت اشعارخوانساری عارفانه نیستند. ولی گهگاه تمایلات کمرنگی از این دست در دیدگاه او دیده می شود. بسیاری از اشعارش حدیث نفس هستند. وکمتر رنگ و بوی اجتماعی دارند.اما دغدغه های انسانی با رنگ ولعابی جهانی درآنها هست:
"ص۱۳۹:جهان دهکده یی اضطراب انسانها/هجوم وحشت وبحران عذاب انسانها"
اصولا این دفتر مجموعه یی عاشقانه ست. اما سانتی مانتالسیم افراطی جز در یکی دو مورد در شعر او وجود ندارد. مثل:
"ص۸۹:عصری میان آنهمه خون گریه ها ودود/ ماشین سرخ گل زده آمد تو را ربود"
بر این اساس از میان۷۲ غزل مجموعه۲۴ غزل مردف هستند (غزلهای صص۴۵ شهر/ ۴۷های جمع/ ۴۹عشق/۵۳ کلمه/۷۴رفت/ ۸۰ کنید /۸۲ عقربه ها/ ۹۵های جمع/۹۶ از/ ۱۰۴ به/ ۱۰۶بود/ ۱۱۱ پرانتزباز/ ۱۱۹میرود/ ۱۲۵را/ ۱۲۷بود/ ۱۳۱شد/ ۱۳۹ انسانها /۱۴۱باد می وزد /۱۴۷بکشید/ ۱۴۹ است/ ۱۵۱شد/ ۱۷۱ازجنس آتش/۱۷۷های جمع/۱۸۵شود) یعنی یک سوم کل اشعار مجموعه مردف هستند. ردیفهای کم شماری تاثیرگذار هستند. چرا که عمدتا ضعیف غیرمعنایی هستند. و این نشان می دهدکه شاعر در استفاده خلاقانه از ردیف پر توان نیست .نمونه بارزآن شعر ص۱۱۱با ردیف"پرانتزباز"است که تنها در بیت اول (آنهم بخاطرتعلیق)موفقست. اصولا شاعر یا به استفاده ازردیف معتقد نیست یاازتمام ظرفیتهای آن استفاده نمی کند.عمدتا ردیفهای بلند کمتراستفاده می شوندوکمترهم موفق هستند، اما سه غزل در صص ۱۱۱و۱۴۱و۱۷۱ بدلیل استفاده از ردیف معنادارنسبتا عرصه جولان بهتری دارند.که شاعر درمورد اول ناموفق در مورد دوم موفق و در موردسوم نسبتا موفق است.از طرفی بسیاری قوافی منتهی به الف هستند.(قریب بیست مورد) و این تکلیفی ست که شاعر ازعهده خود برمی داردتا بتواندفارغ البال با فرم ومحتوا کلنجار رود واشعاری با افاعیل متعدد بگوید. تکلف شاعر دراستفاده از اوزان بلند دربخشی ازاشعار این مجموعه دیده میشود که تیغی دو دم است.
قابل توجه است که تعداد قوافی منجر به الف فراوان هستند که جزء قوافی سهل و سریع هستند. دیگر اینکه درکمترغزلی می توان ردپایی ازقافیه "ها"ی جمع پیدا نکرد. اما از جمله اهمال ها در کار قافیه هم می توان به مواردی چون تکرار قافیه، آوردن قوافی سست،وحتی کنارگذاشتن قافیه،همینطوردوتکه کردن کلمه واستخراج قافیه قافیه اشاره کرد.بعضی ازقافیه های مجموعه دوتکه از یک کلمه هستند که تکه اول بصورتی مفهوم یانامفهوم قافیه شده وتکه دوم مفهوم یا نامفهوم دراول بیت بعد می آید.که بعضا مجموع کلمه در یک خواندن بدون وقفه همان معنی کلمه رابه ذهن متبادر می کند.والبته روندروایی وضرباهنگ موجود درغزل تاحدی این نقض بدعتی را(که در ادبیات بی سابقه هم نیست اما مهجوراست) می پوشاند.شاید مورد اخیر بشکلی تفاخری و بعنوان یک فضیلت موردتوجه شاعرباشد).
خوانساری در تکنیک چالش هایی دارد. مثلا استفاده از اوزان بلند که طبعا باعث دور افتادن از معنا می شود. البته اگراوزان بلند دوری و شاعر متبحرباشدممکن است این مشکل پیش نیاید. خوانساری اما بقدری درگیروشیفته فرم است که کمترمجالی برای آبادانی شقوق دیگر شعر می یابد.نتیجتا درتکنیک هم دچارمشکلاتی می شود.استفاده از "و" با فتحه در اول ووسط مصراع در صص۷۶و۷۷اول مصراع ص۱۴۰(درحالی که درهمان غزل "و" بدون فتحه با خوانش "ئو"آمده)اواخر مصراع در ص۱۲۴ (درحالی که درهمان مصراع "و" بدون فتحه با خوانش "ئو"آمده) وحتی استفاده از هردوشکل در یک غزل درسه بیت پشت سرهم درص ۱۳۱که نوعی کم توجهی است.ازطرفی خوانساری درزمینه عنصر خیال درشعر کم گذاشته است. به نحوی که در این دفتر کمتر تصاویر ناب وتعبیرات جذاب و نو بچشم می خورد.
باید گفت ساختار شکنی در کار شاعر تاحدی ست که فرم بی محابا می شکند. ریط افقی ابیات در مسیرهمین رویکرد و نیز بدلیل استفاده افراطی از اوزان بلند و اصرار گهگاه بر ردیف بعضا از دست می رودکه از این نمونه ها بخصوص در آن دسته از اشعارش که شاکله اصلی آنها ساختارشکنی است کم نیستند.
در مورد زبان خوانساری باید گفت چندان ناهمگن نیست. استفاده زیاد از اسامی و تکرار نه چندان خوشایند کلمات از خصوصیات زبان اوست. اما واژه هایش عموما در یک بازه زمانی قرار دارند .و تخطی های او ازمرزهای این برش زمانی قابل اغماض اند. استفاده از معنای کلمات یا تعابیر، توام با کم دقتی در مواردی مشهود است.برای نمونه: استفاده از ترکیب "بین جنگ "بعنوان "در بحبوحه جنگ"درص۴۶ .که دربیت بعدهمان شعر تعبیر"از بین خون و آتش وشب" نشان می دهد شاعر به معنای واژه ها آگاه ولی کم دقت است. یا استفاده از حرف "و"با دو خوانش آوایی متفاوت آنهم دریک مصراع از دیگر نمونه های اهمال در کار اوست.نیز درغزل"بیانیه" درص۱۵۰:حرکت و حجم و پست مدرنیته .... بگذریم"که"و" اول بافتحه و "و" دوم" ء و" تلفظ می شود.دیگر درص۸۰استفاده ازترکیب"شال وکلاهی بسرکنید" بجای ترکیب معمول "شال وکلاه کنید".توضیح اینکه کلاه را بسر می کنند اما شال را نه. و فعل "کنید" به کلاه عطف می شود ولی به شال نه
قابل ذکر است که مذهب کلامی خوانساری تا حدودی جبری است. این از فضای تاریک اشعارش برمی آید. نگاه خوانساری به زندگی وبه هستی تلخ است وخوشبینانه نیست.دنیای پیرامون خود را آمیزه زشتی ها می بیند.در اشعار اونابودی و انهدام موج می زند.و امید در نقطه یی دوردست شاید خاطره یی شده باشد. اما نمیتوان خوانساری را به درماندگی متهم کرد. چرا که یک معنای عمده شده دراشعار او وجود دارد وآن عشق است. کلمه "عشق" در اشعار این مجموعه بسامد بالا وحضوری -هم صریح وهم تلویحی- دارد: خوانساری در کل مجموعه"هاوانا بیروت آبادان" باعشق مانوس است. و واژه"عشق" در این مجموعه غریب نیفتاده ست.
اما نگاهی اجمالی به اشعار اول مجموعه خالی از لطف نخواهد بود:
شعر"آفریقای عاشق" ص۴۳ با۵ بیت خیلی بلند - هرنیم بیت وبلکه ربع بیت آن باکلمه "مثل"شروع می شود- که در انتهای بیت دوم،این"مثل"ها به جمله "وحشیانه دوست دارمت نجیب و خوب "به معنا می رسند. اما "مثل"های سه بیت بعد در انتها به نیم بیت : "اسم کوچک مرا براین درختها بکن/نام عاشق مرا بر این بلوط ها بکوب" منتهی می شوند که عطف به معنا نمی شود ومعطل می ماند.این ازعیوب وزنهای بلندست که شاعر ،شعر ومخاطب را از معنا دور می کند و شعر می ماند با ظاهری قشنگ وباطنی آشفته.
درشعر"رقص با چریکها" ص۴۵ با پنج بیت بلند وسپس تکرار قسمتی ازبیت مطلع روبروییم. تکرار جمله" زیبایی ات نجات دهنده ست"در ابیات ۳و۵ و تکرار کلمه "لبخندت" در دومصراع اول ودوم بیت ۱ اتفاقی بنظر میرسند.چه آنکه اگر قصد شاعرایجاد یک ضرباهنگ خاص یا موتیف بود باید این کار را یا با فرکانسی مرتب یا با قدری دستکاری در کلمات لحاظ می کرد. ساختارعمودی شعراما درست است ودچار آشفتگی نیست.
شعر"قاچاق عطرتو"درص ۴۷ با استفاده ازوزنی بلند باز باعث دشواری دررسیدن مخاطب به معناست.از طرفی پرکردن افاعیل فراوان شعرباعث نوعی حشو درمصراع اول بیت۱ "سربازهای جوان مست وعاشق تو... بله "ونوعی ضعف تالیف در مصراع۲ بیت۱ "گنگی که خواب تورا دیده بان عطر بهار" و نوعی آشفتگی در نحو درمصراع اول بیت۴ "این مردمان توبی پا سر ازنمی فهمند" شده است.
اما در مورد "غزل پیشرو" و مانیفست آن نکاتی قابل تامل است:
اساس مانیفست مذکور اعتقاد شاعراست که"پایه هنر بر ابداع و نوآوری شکل گرفته است" و براین مبنا شاعر چریک است. وخوانساری مصداقهای وطنی وغیر وطنی آن راهم برشمرده است. و اینکه "شاعری که شعرسطحی و بی مایه می گوید باکسی که بروی مردم اسلحه می کشد هیچ تفاوتی ندارد". به این تعبیر طبیعتا هرشعر چریکی نوعی انقلاب و هر شاعر یک انقلابی است.اما تناقض از تدوین همین مانیفست شروع می شود.میدانیم که"انقلاب" و"نهاد" دوروی یک سکه اند وعموما انقلابها با قانونمند شدن تبدیل به نهاد می شوند. به این قیاس با تدوین مانیفست و قانونمندشدن "غزل پیشرو" طبعا این ژانر از پیش رفتن بازمی ماند وحتی نقض می شود.ازسویی در لایه شکافی ابداع و نوآوری ونیز والایی در شعر به این نتیجه می رسیم که قاعدتا ابداعات باید دردومقوله فرم ومحتوا اتفاق بیفتد. اولویت بندی هریک از این دو جدلی قدیمی را پیش می کشد که از آن می گذریم. به استناد رویکرد مردمی- که مد نظرنویسنده است-وطبیعت انتقال آموزه ها ازهنرمند به مردم، طبیعتا بیشتر باید تغییرات در محتوا صورت گیرد حال آنکه چنین نشده، و تغییر در فرم بیشترهدف این نوع شعر قرار گرفته است. تغییری که دلیل خاصی هم برای آن نیست.چراکه چهارچوب کلاسیک غزل با وجود برخی اتفاقات خوب وبد مدرن نشان داده که هم استطاعت وهم بضاعت بایسته یی دارد. بنظرمی رسد این ژانرشعری باید در ذات خود گشتاری بیشترمعنایی را فارغ از رنگ ولعاب یا آرایش و پیرایش بپرورد. تغییرات بی بهانه یی چون غزل! ص ۱۸۱ هم چاره کار نیست.که البته شعر وزن دارد.اما شاعر در پانویس آن آورده است :"این شعر فاقد ردیف و قافیه است"! ودر پانویس دیگری هم در ص۱۳۴شاعر آمده است:" قافیه نمودن بهترین وکم ترین آگاهانه می باشد وهمچنین دربرخی آثار دیگر"! احتمالا اینگونه پیشرویها درغزل به عبورازغزل میانجامد!پس چه اصراریست نام غزل را برچنین جریانات استحاله یی با نامهای مختلفی چون "خودکار" "مدرن" "پست مدرن" "پیشرو" "فراغزل" " فرافرم" "غزل سپید" و....بگذاریم؟
می توان گفت اهدافی را که خوانساری بعنوان اهداف "غزل خودکار" آورده است عبارتنداز :۱ ایجاد آثار متفاوت وشامل عمده مکاتب هنری ۲قابلیت به آزادی رساندن انسان و درون او ۳جوابگویی به مطالبات انسان قرن حاضر ۴انتقاد پذیری و استطاعت زایش جریانات دیگر حتی به قیمت محو خود۵ شامل بودن برفضیلت شاعرانگی و اتفاق با حداقلی ازنظارت عقلانی ۶ بر اساس نسبیت و عدم قطعیت ۷القا کننده روح مشترک جمعی و ترجمه پذیری.
درمورد ۱ بایدگفت که شامل بودن یکی از اهداف هنر بطورکلی ست.هیچ هنرمند جزیی نگری نیست که نگاهی به کل هستی نداشته باشد.اما هر مکتب هنری برای خود مرزهایی دارد و ظرفی چنان بزرگ که خواص عمدتا متعارض مکاتب را بتواندهمزمان درخود داشته باشد کجاست؟ ازطرفی یکی از خصوصیات فرهنگ های کلان آنست که ظرافت های خرده فرهنگها را که اتفاقا اصلی هم هستند محومی کنند . چیزی که در این فرض هم می تواند اتفاق بیفتد.
مورد ۲ تنها به سمت و سوی اثر هنری بر می گردد و شعار جدیدی نیست.شاید ازاهداف عمده هنر یکی هم همین است.
مورد۳ درضمن محدودیتی راهم القا می کند.چراکه انعکاس مسائل مهم مبتلا به بشر درآثار مهم هنری- بشرط اصالت-تنها به جوابگویی معضلات قرن جاری آن آثارمختص نبوده وبه قرون دیگرهم-ماضی و آتی-تکیه و تسری داشته است.
در مورد ۴ بایدگفت که زایش جریانات دیگر از دل هرجریان هنری نهایتا باید به تعالی شکلی ومعنوی آن گونه هنری بیانجامد نه به محو آن. که این نقض غرض است.
مورد ۵ بر اساس متر ومعیار شاعرانگی و اتفاق تعریف شده است: دو پارامتر مبهم مفهومی. بعداز اینکه قدما و معاصرین مدتها در تعریف شعرمانده اند ظاهرا بایدقرنها نیزبر سرتعریف این مفاهیم وقت گذاشت و سرآخر هم... تازه با حداقل نظارت عقلانی! بگذریم.
مورد ۶چیز خیلی جدیدی درهنرنیست ومورد۷ هم بنوعی در دل مورد۱ قابل تحلیل است.
با احترام به همه کسانی که در این عرصه ها تلاش می کنند و بدون چشم پوشیدن بر تاثیرات کم و بیش این گونه های هنری باید پرسید که اصولا اشعار جدولی- که باید رمز آنها را با دودوتا چارتا کردن پیداکرد- یا غزلیاتی که تغزل از آنها بالکل منها شده است، یا اشعاری که درفرم مثنوی یا سپید یا ملغمه یی از دیگر فرمها درمجموعه غزلیات آمده است، و نیز اشعاری که در پایان مصراع یا ابیات با ارجاع به مصراع یا بیت بعد- با ایجاداطناب- شعر را دچار ازهم گسیختگی معنا و دورشدن ازجوهره ومنظور می کند؛ چه ضرورت خاصی می تواند داشته باشد؟ غیراز اینست که غلتی کنجکاوانه در فرم و پرکردن اوقات خود و مخاطب، و نهایتا میل به نوعی طبع آزمایی است؟ غیراز اینست که نهایتا اگر خلاقیتی هم باشد شعر درحد نظم و شاعر درحد ناظم پایین میآید؟ آیا این توجه افراطی به فرم، رسالت شاعر است یا دغدغه او؟ سخن آخر اینکه :اگرخواستید از غزل بگذرید بگذرید اما:" نعش این عزیزما را هم ... "
حسین فریدزاده تیرماه۹۳ - تهران

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار