مشارکت مردمی؛ فصل تازه حکمرانی محیط‌زیست/ مدارس و دانش‌آموزان در خط مقدم حفاظت از طبیعت

کارشناسان معتقدند موفقیت این دستورالعمل، بیش از هر چیز به ورود نسل نوجوان و نهاد آموزش‌وپرورش به عرصه فرهنگ‌سازی و حفاظت از محیط‌زیست وابسته است.

اخیرا هادی کیادلیری، معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، با اعلام ابلاغ این دستورالعمل گفت هدف از تدوین آن ایجاد نظم و انسجام در سازوکارهای مشارکتی، تنظیم روابط سازمان با نهادهای مردمی و افزایش شفافیت در عملکرد و فرآیندهای سازمان است.

به گفته وی، این سند حاصل یک فرآیند کم‌سابقه مشارکتی است؛ فرآیندی که طی آن پیش‌نویس دستورالعمل در سه مرحله برای اظهار نظر عمومی منتشر شد و تشکل‌های مردم‌نهاد، فعالان محیط‌زیست، کارشناسان و کنشگران اجتماعی دیدگاه‌های خود را ارائه کردند. به همین دلیل، این دستورالعمل را می‌توان یکی از نخستین نمونه‌های تدوین مقررات داخلی یک دستگاه اجرایی با مشارکت مستقیم ذی‌نفعان دانست. 

جلوگیری از تصمیم‌های سلیقه‌ای

بر اساس این دستورالعمل، مشارکت مردمی دیگر صرفاً به اجرای برنامه‌های نمادین محدود نخواهد بود، بلکه حضور نهادهای اجتماعی در مراحل تصمیم‌گیری، اجرا، نظارت و ارزیابی پیش‌بینی شده است.

کیادلیری معتقد است این رویکرد ضمن جلوگیری از اعمال سلایق مدیریتی، موجب افزایش اثربخشی برنامه‌های حفاظت و احیای محیط‌زیست، کاهش هزینه‌های مدیریت، افزایش مسئولیت‌پذیری عمومی، بهره‌گیری از دانش بومی و تقویت پذیرش اجتماعی تصمیمات خواهد شد.

طبق این دستورالعمل، اجرای سند نیز هر شش ماه یک‌بار با مشارکت ذی‌نفعان ارزیابی می‌شود تا نقاط ضعف احتمالی شناسایی و اصلاح شود. 

تدوین اسناد تکمیلی برای گروه‌های مختلف جامعه

همزمان با ابلاغ این دستورالعمل، سازمان حفاظت محیط‌زیست تدوین اسناد پشتیبان را نیز در دستور کار قرار داده است.

به گفته معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی، سند ویژه سازمان‌های مردم‌نهاد و تشکل‌های اجتماع‌محلی در مرحله نهایی قرار دارد و پس از آن اسناد مرتبط با تشکل‌های علمی، بخش خصوصی، انجمن‌های فرهنگی، جوامع محلی و سایر گروه‌های مردمی نیز به‌تدریج تدوین و ابلاغ خواهد شد تا مشارکت هر گروه متناسب با ظرفیت و مأموریت آن تعریف شود. 

مدارس؛ حلقه مفقوده مشارکت محیط‌زیستی

اگرچه در این دستورالعمل به نقش اقشار مختلف جامعه اشاره شده، اما بسیاری از کارشناسان بر این باورند که موفقیت چنین اسنادی بدون حضور فعال نظام آموزشی امکان‌پذیر نیست.

مدرسه نخستین محیطی است که کودکان و نوجوانان در آن مسئولیت‌پذیری اجتماعی را تجربه می‌کنند و شکل‌گیری رفتارهای پایدار محیط‌زیستی از همین دوران آغاز می‌شود. توسعه آموزش‌های محیط‌زیستی، تشکیل گروه‌های «همیار محیط‌زیست»، اجرای طرح‌های مدرسه سبز، تفکیک پسماند، صرفه‌جویی در مصرف آب و انرژی و مشارکت دانش‌آموزان در برنامه‌های پاکسازی طبیعت می‌تواند نسل آینده را از مخاطب آموزش به کنشگر حفاظت از محیط‌زیست تبدیل کند.

نمونه‌هایی از اجرای طرح «مدرسه سبز» در برخی شهرهای کشور نیز نشان می‌دهد همکاری میان مدارس، شهرداری‌ها و تشکل‌های مردمی می‌تواند به ارتقای فرهنگ حفاظت از طبیعت و مشارکت دانش‌آموزان منجر شود.

فرهنگ‌سازی از کلاس درس آغاز می‌شود

کارشناسان حوزه آموزش معتقدند اگر مفاهیم محیط‌زیست تنها در قالب کتاب‌های درسی باقی بماند، تأثیر آن محدود خواهد بود. در مقابل، تجربه‌های عملی مانند اردوهای آموزشی، پروژه‌های دانش‌آموزی، مشارکت در احیای فضای سبز مدارس و همکاری با سازمان‌های مردم‌نهاد می‌تواند فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست را به یک رفتار اجتماعی پایدار تبدیل کند.

در چنین شرایطی، مدارس نه‌تنها محلی برای آموزش مفاهیم محیط‌زیستی، بلکه بستری برای تمرین مشارکت اجتماعی خواهند بود؛ موضوعی که با اهداف دستورالعمل جدید سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز همسو است.

ابلاغ دستورالعمل توسعه و راهبری مشارکت با نهادهای مردمی را می‌توان آغاز مرحله‌ای تازه در حکمرانی مشارکتی محیط‌زیست دانست؛ مرحله‌ای که موفقیت آن تنها با همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد، جوامع محلی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی محقق نخواهد شد. اگر قرار است فرهنگ حفاظت از طبیعت به یک رفتار عمومی تبدیل شود، مدارس و دانش‌آموزان باید در مرکز این جریان قرار گیرند؛ زیرا آینده محیط‌زیست ایران بیش از هر چیز به نسلی وابسته است که امروز در کلاس‌های درس، مسئولیت‌پذیری در قبال طبیعت را می‌آموزد.