خودمراقبتی؛ راهبردی ضروری برای حفظ سلامت روان در زندگی امروز

همزمان با هفته سلامت، توجه به مفهوم «خودمراقبتی» بیش از گذشته مورد تأکید متخصصان حوزه سلامت قرار گرفته است؛ مفهومی که به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که افراد برای حفظ سلامت، پیشگیری از بیماری‌ها و ارتقاء کیفیت زندگی خود به‌صورت آگاهانه انجام می‌دهند. بسیاری از بیماری‌های جسمی و روانی با اصلاح سبک زندگی، افزایش سواد سلامت و توجه بیشتر به نیازهای فردی قابل پیشگیری هستند.

در همین زمینه، فاطمه لاروئی، روانشناس بالینی کودک و نوجوان با تأکید بر اهمیت خودمراقبتی در زندگی روزمره به پانا می‌گوید: «خودمراقبتی در روان‌شناسی یک راهبرد فعال برای مدیریت استرس، پیشگیری از فرسودگی روانی و حفظ تعادل در سیستم عصبی است و نباید آن را با توصیه‌های ساده انگیزشی مانند «حال خودت را خوب کن» یکسان دانست.»

او توضیح داد: «خودمراقبتی فرآیندی مستمر و ساختارمند است که بر پایه شناخت نیازهای روانی، جسمی و اجتماعی افراد شکل می‌گیرد؛ در حالی که توصیه‌های انگیزشی اغلب واکنشی و کوتاه‌مدت هستند، خودمراقبتی بر خودآگاهی، تنظیم هیجان و مدیریت آگاهانه منابع روانی استوار است.»

به گفته این روانشناس، سلامت روان بخش جدایی‌ناپذیر سلامت عمومی است و بی‌توجهی به آن می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی شود. بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، سلامت روان حالتی از آرامش روانی است که در آن فرد توانایی مقابله با فشارهای زندگی، کار مؤثر و مشارکت در جامعه را دارد.

لاروئی با اشاره به اینکه خودمراقبتی یک ویژگی ذاتی نیست، تصریح می‌کند: «خودمراقبتی در واقع مهارتی آموختنی است. همان‌طور که مهارت‌هایی مانند رانندگی با آموزش و تمرین به دست می‌آید، افراد نیز می‌توانند با تمرین مهارت‌هایی مانند خودآگاهی، مرزبندی روانی و تنظیم هیجان، توانایی مراقبت از سلامت روان خود را تقویت کنند.»

او درباره برخی راهکارهای ساده و مؤثر برای خودمراقبتی روزانه، می‌گوید: «فعالیت بدنی منظم حتی در حد ۱۰ دقیقه پیاده‌روی سریع می‌تواند سطح هورمون‌های استرس را کاهش داده و احساس آرامش را افزایش دهد. همچنین تمرین‌های تنفسی و تمرکز بر لحظه حال با فعال‌سازی سیستم عصبی پاراسمپاتیک به کاهش تنش‌های روانی کمک می‌کند. داشتن الگوی خواب منظم نیز نقش مهمی در تعادل هورمونی و مدیریت هیجانات روزانه دارد.»

این روانشناس بالینی با اشاره به یافته‌های علوم اعصاب و روان‌پزشکی تأکید می‌کند: «خواب کافی، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی سه ستون اصلی سلامت روان هستند. کم‌خوابی مزمن می‌تواند خطر ابتلا به اختلالات اضطرابی و افسردگی را افزایش دهد و در مقابل، فعالیت بدنی با افزایش ترشح سروتونین و دوپامین(دوپامین و سروتونین دو انتقال‌دهنده‌ عصبی مهم هستند که بیشترین نقش را روی سلامت روان انسان دارند و به تنظیم بسیاری از عملکردهای بدن کمک می‌کنند) به تعادل شیمیایی مغز کمک می‌کند. تغذیه نیز از طریق تأثیر بر التهاب سیستم عصبی و مواد شیمیایی مؤثر بر خلق‌وخو در ثبات روانی نقش دارد.»

 خودمراقبتی همواره به تنهایی کافی نیست و در برخی موارد نیاز به کمک تخصصی وجود دارد. لاروئی در این‌باره می‌گوید: «زمانی که مشکلات روانی باعث اختلال در عملکرد روزمره افراد در حوزه‌هایی مانند کار، تحصیل، روابط اجتماعی یا مراقبت از خود شود، مراجعه به متخصص ضروری است. تداوم علائمی مانند اضطراب شدید، غم طولانی‌مدت، افکار وسواسی یا تغییرات شدید در خواب و اشتها می‌تواند نشانه نیاز به مداخله تخصصی باشد.»

وی همچنین درباره فشارهای اجتماعی و اقتصادی در زندگی امروز نیز معتقد است: «در چنین شرایطی خودمراقبتی از یک مفهوم تجملی به یک استراتژی ضروری برای حفظ ظرفیت روانی افراد تبدیل می‌شود. مدیریت منابع روانی، پذیرش محدودیت‌ها و تمرکز بر آنچه در حیطه کنترل فرد قرار دارد، از مهم‌ترین ابعاد خودمراقبتی در شرایط فشار اجتماعی است.»

لاروئی همچنین درباره تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان گفت: «در عصر انفجار اطلاعات، مدیریت آگاهانه مصرف محتوا اهمیت زیادی دارد. محدود کردن مواجهه با اخبار منفی، پرهیز از منابع غیرقابل اعتماد و کاهش مقایسه‌های اجتماعی می‌تواند از فرسودگی ذهنی جلوگیری کند. شبکه‌های اجتماعی اغلب تصویری گزینش‌شده از زندگی افراد ارائه می‌دهند و آگاهی از این موضوع می‌تواند به کاهش فشار روانی ناشی از مقایسه کمک کند.»

بدون شک ترویج فرهنگ خودمراقبتی و افزایش سواد سلامت در جامعه می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از بیماری‌ها و کاهش هزینه‌های درمانی داشته باشد. در همین راستا، حفظ سلامت روان بیش از هر چیز به تداوم عادت‌های ساده اما مؤثر وابسته است؛ عادت‌هایی مانند خواب منظم، فعالیت بدنی، تغذیه سالم و حفظ ارتباطات اجتماعی با افراد مورد اعتماد که می‌توانند به ایجاد ثبات روانی در زندگی روزمره کمک کنند.