نگاهی به کتاب ˝کفشهای سفید می پوشم˝

خبرگزاری پانا:با نگاهی به اشعار ˝شیما شاهسواران احمدی˝ درمی یابیم هرچند خشن هرچند با برداری دیگرگونه و هر چند شامل زیر لایه یی از جنسیت، هنوز تغزل به سختی اما به هرجهت نفس می کشد.

کد مطلب: ۱۹۲۳۱۶
لینک کوتاه کپی شد

به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا؛ نام کتاب " کفشهای سفید می پوشم " برگرفته از اولین غزل کتاب است. این ظاهرا دومین مجموعه شعر جدید "شیما شاهسواران احمدی "است. مجموعه" کفشهای سفیدمی پوشم "شامل ۳۶ قطعه شعر در ۲ بخش است: بخش اول دارای۲۹غزل و بخش دوم شامل ۷رباعی راجع به جنگ است(که ظاهرا قراربوده ده رباعی باشد) تعداد ۲۱ غزل از این کتاب را غزل هایی با اوزان دوری تشکیل میدهند. معمولا اوزان دوری زمانی انتخاب می شوند که شاعرفکرکند حرف زیادی برای گفتن دارند.اما اگر نتواند آن را بخوبی پرکند غزل ازدست می رود. چیزی که دراین کتاب چندین باراتفاق افتاده است.

می توان گفت ممدوح شیما شاهسواران در این کتاب اکثرا "زن" است و دغدغه اصلی او در این کتاب تنها مظلومیت زن است و جنگ. اشعار کتاب کمتر رنگ وبوی عاشقانه دارند و عاشقانه ها محدود می شوند به اشعار ص ۲۶و ۲۸ و۴۸ و۶۶ ، اشعار کتاب " شیما شاهسواران " کمتر عرفانی هستند اما شاید رنگ و بوی ضعیفی از فلسفه داشته باشند.
نکته قابل توجه اینست که از مجموع اشعار کتاب مشکل بتوان به اعتقادات شاعر رسید. اما نگاه او به زندگی نگاهی شیرین نیست. درشعر " شیما شاهسواران احمدی " از شاخصه های مکاتبی چون فمینیسم ،اومانیسم، آنارشیسم، ناسیونالسم و اعتقاداتی هم چون سرنوشت بد رد پاهایی وجود دارد. که این آخری برای او بنوعی رب النوعی بی ملاحظه و بی عنایت است. به تعبیری می توان گفت جهان بینی او خلاصه شده در سرخوردگی ها. تکیه گاه اعتقادی او در این مجموعه چندان واضح نیست. لایه های زیرین اندیشگی در این دفتر نمود خاصی ندارد.
آنچه که دراین کتاب مشهود است دایره خاص مطالعات سطحی شاعر درحوزه تاریخ است و نیز به تبع تحصیلاتش آشنایی نسبتا خوب با زبان انگلیسی. شاعر بیشتر مضامین اشعارش را با اشاراتی خاص و محدود انتخاب می کند.
درباره نگاه شاعر باید گفت غزلهای شیما شاهسواران احمدی دراین دفتر بیشتر حدیث نفس هستند. هرچند رنگ وبوی اجتماعی هم از نوع بیشتر جنسیتی در آنها هست، اما اشعاراین دفتر کمتر اجتماعی هستند. شعراو گاه فمینیستی گاه اومانیستی و گاه ناسیونایستی گاه آنارشی وگاه صرفا شخصی است. اما رباعیات او حکایت دیگری دارند. عمدتا اومانیستی و ضدجنگ هستند. واز ساختارشعری منسجم تری برخوردارند.
از آنجا که شعرسنتی و طبیعتا غزل ویژگی‌هایی دارد که اقبال به وزن (موسیقی بیرونی) و به قافیه (موسیقی کناری) درآن از ضروریات اولیه است قالب شعر بر مبنای وحدت معنایی، بامحدودیتی تعریف شده در شمارگان بیتهای آن، تعیین می‌شود. دراین دفتر طبعا همه اشعارهم دارای موسیقی بیرونی و هم موسیقی کناری هستند. برخی ازاشعارهم دارای موسیقی درونی هستند و تعدادی از آنها هم موسیقی معنوی دارند. نخستین تکیلفی ست که شاعراز عهده خود برمی دارد آنست که از اوزان محدودی استفاده می کند که عمدتا دوری هستند و نیز با سرودن غزلهای ۴تا ۵بیتی (یک مورد هم ۶بیتی) از قوافی کم شماری استفاده می کند. که این دومین تکلفی ست که شاعر از آن می گریزد تا کمتر اسیر موسیقی کناری باشد.
درباب موسیقی درونی نیز شاعر تاحدی به چینش حروف واک ها واژه ها و مصوتها التفات دارد. در این زمینه نمونه های خوبی هم در مجموعه حاضر وجود دارند. شاعر تلاشهایی برای خلق قوافی میانی دارد که بعضا هم درخور است. استفاده شاعراز عناصرموسیقی معنوی مثل ایهام و مراعات النظیر ( مطابقه) تلمیح و تضاد کم شمار است. حال آنکه این ها می توانند در ایجاد پرسپکتیو کناری و ایجاد پاساژهای اندیشگی نقش موثر داشته باشد. این مطالب هرچند کمتر ولی در رباعیات اوهم وجود دارند.
یکی دیگر از چالش های فراروی شاعر اینست که او در این دفتر عمدتا شاعری روایت گر نیست. از آنجا که شعر غیرروایتی ساختمان عمودی نردبانی لازم ندارد شاعر این تکلیف راهم چندان بر عهده خود نمی گذارد که درساختمان عمودی دقت بیشتری لحاظ کند. شاید بخاطر عدم التفات به این مهم است که غزلیات او مواج است و جلوه هایی از چهارپاره و دوبیتی درآنها وجود دارد. ربط افقی مصراع های هربیت باهم درمواردی مبهم یا حتی اشتباه است.این اتفاق بعضا در داخل یک مصراع هم افتاده است .
حجم ظاهری شعر را چنین می شود تفسیر کرد که شاعر تنها یک غزل ۶بیتی (ص۵۶) دارد و بقیه اشعار ۵ و عمدتا ۴ بیتی هستند. اوبیشتر از اشعار کوتاه استفاده کرده است و این بندی ست که شاعر از پای خود برمی دارد. هرچند استفاده از ابیات کمتر در غزل بخودی خود نه حسن است و نه عیب اما عدم انسجام طولی و عرضی در اکثرغزلها از سویی و توفیق نسبی او در رباعیات از سوی دیگرمخاطب را به این پندار می رساند که او در رباعی دوبیتی و چهارپاره بیشتر می تواند موفق باشد تا در غزل. آنچه که ممکن است این باور را پررنگ ترکند یکی هم آنست که بیت اول یا مجموع دوبیت اول هر غزل قوی تر از ادامه آنست. واستفاده از اوزان دوری، شعر را در محدوده آغازین به این قوالب شبیه تر ونزدیک تر می کند.
اشعار کتاب همه فرم ثابت غزل ورباعی را دارند. برخی اشعارابتدا با یک ضربه شکل می گیرد و در ادامه در حد توصیف می ماند. و یا با یک ضربه در ابتدا شروع و به توجیهی ملال آور در ادامه می انجامد. برخی اشعار هم چنین نیستند که کم شمارند.
مروری اجمالی براشعار این کتاب نکات جالبی را مشخص می کند:
ص۱۰- در مصراع۲ دو اضافه هست. حرف ی واژه کتی، حرف ب واژه دلبخواه/ مصراع ۶ زره راه راه چگونه زرهی ست؟/ مصراع۹ نبینمتان مقصود چه کسانی ست؟ نبینمشان بهترست (عطف به پنجره و آسمان) / درمصراعهای ۸و۱۰ یکبار شعر پیرهن است یکبا رماه . یکبارکنعانی یکبارپرازلکه/درمصراع ۱۰ اگر که به چه تبدیل شودمعنی شکل می گیرد.
ص۱۲-مصراع۴ نمونه خوب استفاده ازموسیقی درونی از تکرار حروف دال و خ/ مصراع۶هیتلرجنگ به میدان آورد فصیح نیست/مصراع۷تعبیر قلعه کاغذیت راترکن رسا نیست ودرون این بیت غریبه است
ص۱۴-بیت اول به تنهایی یک۴پاره است/دوبیت اول و دوم میتوانند یک دوبیتی باشند/دوبیت ۳و۴ هم می توانند یک دوبیتی مستقل دیگرباشند/درمصراع ۶اشکال در نحو با اضافه کردن تو بعد دکمه دکمه رفع اما وزن مختل می شود/بیت آخر تشخیص مناسبی در تذکره هست/ردمطلع در پایان غزل مناسب است و قصه را دوری می کند.
ص۱۶استفاده هوشمندانه ازکلمه حلقه در چهارهویت درمصراعهای۱و۳و۴و ۹ / رام کردند درمصراع۶ حشو است/ در مصراع۱۰ا تیغه دار بجای تیغه گیوتین آمده،می توانست این باشد: دارهم یک دلیل متقن بود تا نگویم چه با وطن کردند.
ص۱۸--بیت اول به تنهایی یک۴پاره است/دوبیت اول و دوم میتوانند یک دوبیتی باشند/درمصراع۳حرف را بعد معدن سنگ عشق به چه قرینه یی حذف شده ؟/ بیت ۴ عالی ست.
ص۲۰-درمصراع۱و۳ توصیه میشود باتوجه به تم شرقی شروع شعربجای پیانو از سه تار و درمصراع ۴ بجای کلیدهای ، تو تاروپود بکار رود.
ص۲۲-کلمه کبوتر درمصراعهای۱و۲و۷تکرار شده.نقش این واژه در مصراع ۲و۷ارجاعی ست درون متنی تنها درحد معرفه کردن و نشانی دادن/درمصراع اول بین کلمات رختهای بند کلمه روی به کدام قرینه حذف شده؟ / در مصراع۴ربط نپریدن با چشمهای خسته تر چیست؟/ بیت ۳ضمن کم لطفی به قالب غزل ربط دومصراع گنگ است.
ص۲۴- دوبیت ۱و۲ و دوبیت ۳و۴هرکدام به تنهایی دوبیتی مستقل هستند/ مصراع ۳ درج خوبی ست / بیت۳سمفونی ازدورنگ و یک کنتراست تشکیل نمی شود/کاش طرف دیگر حداقل به سه رنگ سبز و... و... منسوب می شد/ زمان فعل مصراع آخر مناسب به نظر نمیرسد.
ص۲۶- دوبیت ۱و۲ و دوبیت ۳و۴هرکدام به تنهایی دوبیتی مستقل هستند/در مصراع های ۳و۶ دو نوع پنجره با دوکارکرد و دستورالعمل مختلف وحود دارد که تبحرشاعر رادر استفاده خوب ازتکرار یک کلمه نشان می دهد/ درمصراع۴ نوعی تداعی معانی و شاید ارجاع برون متنی با چاشنی مخالفت با شعر شاملو که: عشق آبی نیست / در مصراع ۸کلمه کبوتر ارجاع درون متننی مختصری به سیم های چراغ برق در مصراع۳ دارد.
ص۲۸- در مصراع ۳ ضمن اشاره به شعر منزوی نوعی تضاد را خوب بکار گرفته است/در مصراع۶ سرنگونی از پرچم است نه از سرزمین ، بیت۴ هم بیت خوبی ست.
ص۳۰- اشکال چاپی تماش کن بجای تماشاکن / دوبیت ۱و۲و دوبیت ۳و۴هرکدام به تنهایی دوبیتی مستقل هستند/ در مصراع۳و۷چایی بجای چای/درمصراع۹تر حشو است.چای تازه یی دم کن شایدبهترباشد.
ص۳۲- موسیقی درونی خوب در مصراع اول یا حروف و و م / بیت ۲ بیت خوبی ست/ استفاده از واژه های بسیار دور ازهم چون کلید و کدامین دربیت۴ /درمصراع۶ بعد از امیدم کلمه به حذف شده است. یا می تواند کلماتی مانند توقعم ، انتظارم جایگزین شود/مصراع ۸ چشم محصول کینه قجریست نه تاوان آن.
ص۳۴- غزل با طرح روی جلد هارمونی دارد/ در مصراع۲ومصراع۳ رجز شاعرانه خوبی هست/ در بیت ۲ دو کلمه قونیه و چمدان خیلی از هم فاصله دارند/درمصراع۷ تعبی ر پیرهنم را به زمین دوختند اشاره یی خاص است که برای شاعر معرفه و برای مخاطب گنگ است/در مصراع ۸ معنا بالکل شکل نمی گیرد فقط یک بازی زبانی.
ص۳۶- ربط افقی بین مصراع ها در بیت۱ وجودندارد/ مصراع۲ ضعف تالیف دارد(کلمه به یا بر بین سپس و زمین و کلمه شو بین پرت و با باید می بود)/ تعویض ناگهانی مخاطب در بیت۲/ ایجاد موسیقی درونی خوب با تکرار کلمات بهار و جنگ / در مصراع۵ قافیه درونی بخند و نبند/ بیت۴ هم از تک بیت های خوب است.
ص۳۸- در مصراع ۲ ردپای برهنه مجنون درست تر نیست؟ /استفاده از دوره ی وسطا بجای قرون وسطی .
ص۴۰- درمصراع اول ۶۸ ثانیه فقط برای شاعر معرفه ست / ربط ضعیف افقی در مصراعهای ۳و۴/بیت ۴ خوب
ص۴۲- کل شعر یک حس تعریف شده است
ص۴۴- این شعر رگه های خوبی دارد / بیت ۳ هم بیت بسیار خوبیست
ص ۴۶-ساختمان عمودی مناسب/ مصراع۵ یک درج از نجمه زارع/ ربط افقی بین مصراعهای ۷و۸ضعیف است که ناشی از آوردن ترکیب ال هه ی اسطوره یونانی در مطابقه با بنان است و شاید چون قاقیه ایرانی درمصراع ۶ خرج شده.
ص۴۸- ردیف نسبتا بلند/درمصراع ۳ می تواند بجای کلمه تا کلمه من باشد یا بجای می سازم بسازم / بیت ۵ بیت خوبی ست. ارجاع برون متنی خوبی هم راجع به فروغ و گلستان دارد. البته نمی پسندم!
ص۵۰- یک عاشقانه با دیدگاهی متفاوت/ ترکیب زبان مرموز کائناتی در ابتدای مصراع۸احنمالا چکیده نظرشاعر راجع به مردان است.
ص۵۲- موسیقی درونی خوب با ۴ بارتکرار کلمه خسته و دوبار واک ام (اولی فعل اول شخص مفرد به معنی هستم و دومی ضمیر ملکی اول شخص مفرد به معنی مال من ) / درمصراع ۳ تعرض یا ارجاعی مخالف به شعر آی عشق شاملو /مصراع ۸ تلمیحی از منزوی.
ص۵۴- بیت اول ازنونه های کمیاب ربط افقی خوب مصراعها در این مجموعه/ بیت ۳ ربط افقی ندارد / بیت ۴ تک بیتی کامل است.
ص۵۶-این تنها شعر۶بیتی مجموعه است/ بیت۳ بیت خوبی ست با فضایی ایرانی/ دو کلمه کبوتر درمصراعهای۶و۹ هست که هردو جدودا در یک معنا هستند. پسندیده نیست/درمصراع ۱۱ شاعر ازپس دوفعل با زمانهای متفاوت برنیامده.
ص۵۸- بیتهای ۱و۲می توانند یک دوبیتی مستقل باشندهمینطورابیات۳و۴/ اگربیت ۴ را مستقل از کل غزل بگیریم ایهام زیبایی درکلمات بر دار و بردار انتهای مصراع ۷ و ابتدای مصراع۸ هست.هرچند دررابطه باکل غزل هم تاکیدی زیباست/مصراع ۱۰ مطابقه خط با شیر باید باشد. میتواند اینطور باشد: این روی را دیدی روی دیگرم رانه.
ص۶۰- درمصراع دوم درست ترست بجای تنه ام کلمات تن من گذاشته شود/ دندان در مصراعهای ۲و۵آمده که باچینش درست کلمات و معنا مشکلی ندارد/درمصراع ۷ نحو پیچیده است می تواند این باشد:آسمان در قفس نمی گنجد باغ گلدان نهایت من نیست/ در مصراع ۱۰ نمی فهمد بجای چه می فهمد بهتر می نشیند چون قطعیت دارد.
ص۶۲- ربط افقی در بیت ۲ ضعیف و مبهم است/ در بیت۳حکایت پازلی تکه تکه هست که نیمه دیگرش را گم کرده پس پازل نیست چون دوتکه است/ بیت ۵ زیباست.
ص۶۴-در بیت ۲ چینش دو آسمان در ابتدای مصراع ها اگرچه در یک معنا موسیقی درونی خوبی درست کرده.
ص۶۶- در بیت ۱ با کلمات کفشها قدم و قدمگاه وتکرار کلمه هر در مصراع ۱ موسیقی درونی خوبی ایجادشده/ بیت ۴ هم ازتکرار کفش حدودا چنین موقعیتی دارد/۴ جفت کفش در بیت آخر و دوجفت کفش در بیت اول غزل را کفش فروشی کرده اما کفش ها خوب چیده شده.
ص۷۰- عادت پلنگ به شلاق فقط درسیرک اتفلق می افتد.پلنگ این رباعی آن نیست بجای پلنگ که اسب مناسب تر است/ دستان پدر به کتک عادت دارد؟ یا بیچاره پدر ...
ص۷۲- ربط بین دوبیت این رباعی کمی ضعیف است/ در مصراع ۳ کلمه شکسته حشوی ملیح است.
ص۷۴- تعبیر خروس جنگی در مصراع اول خوب تعبیر دختر صاحب تفنگی بعیدست/ پنجره های هیز ترکیب جدید و فوق العاده و زنانه یی ست.
ص۷۶- مصراع ۲ به مصراع ۱ و کل رباعی ربط کاملی پیدا نمی کند
ص۷۸- درمصراع۳ بجای پا قبل از داشت کلمه جا مناسب ترست یا مثلا: یک مرد که از دوپا فقط یک پا داشت .
ص۸۰ - یک رباعی سالم است هرچند در مصراع ۴ مشخص نیست واقعا هرغروب چکار دارد؟
ص۸۲- در مصراع ۱ پا روی مین نه که در میدان مین جا می ماند.
قابل ذکر است که قدرت " شیما شاهسواران احمدی " در ایجادفضاها نسبتا خوب ست. تمایل او به استفاده از صناعات و آرایه های ادبی و نیز موسیقی درونی به چشم میخورد. در حقیقت شیما احمدی شاهسواران ازکشف بعنوان پایه اصلی درون قالبها زیاد استفاده نمی کند. که این در بیشترکارهای او در این دفتر که عمدتا هم حدیث نفس هستند بیشتر بچشم می خورد.این عیب است.هرچند کشف کفایت از شعر نمی کند.
همچنین مطلب دیگر زبان شاعر است که در حال شدن است. آمیزه یی از واژه هایی همگون و ناهمگون است. و کمتر شعری در این کتاب از ناهمگونی کلمات در امان مانده است.هرچند آوردن کلمات غریب و نامتجانس و آوردن واژگان متنافر ( امروزی و دیرین)در کنار هم تا حدی لازمه شعر امروز است.اما بایستی این کلمات با مهارت و تسلط شاعر خوش بنشیند. چنانچه شاعر بتواند با ایجلد روایط منطقی بین معانی و شکل کلمات این درهم ریختگی را به درهم آمیختگی زبانی تبدیل کند قوت ،و در غیراینصورت ضعف او خواهد بود. شاعر هرگاه که زبان یکدستی را اختیار کرده است در آن شعر موفق تر بوده است.مطلب دیگر بسامد لغات است. کلماتی چون کبوتر زن(مادر خواهر ) پرنده چای دکمه پیرهن جنگ چشم در کل مجموعه زیاد حضور دارند. که ازاین میان دوکلمه پیرهن (بخاطرتاویل پذیری خاص)و جنگ(بخاطر وسعت تاریخی جغرافیایی) و زن(بخاطر وجه جنسیتی و نوعی)بیشترین نقش را دارند. اما نکته جالبتر اینکه تکرار برخی کلمات در درون یک شعر هم چشمگیرست. کلماتی مثل کبوتر پیرهن و... طبیعی ست اگر واژه یی در یک شعر تکرار شود با هربارحضور باید بجز کارکرد تاکیدی معنایی دیگر یا پررنگ تر یا در غیرمعنای اصلی القا کند. این وظیفه یی ست که شاعر نباید هیچگاه از آن غفلت کند.شاعر در این زمینه توانایی هایی دارد. ناگفته نماندکه دراین دفتر شاعر در مورد نحو و نیز نحوه بکار گیری و استفاده بهینه ازواژه ها و معنای واژه ها اهمال هایی هم دارد.
باید گفت " شیما شاهسواران " به وزن مسلط است. قافیه راهم می شناسد. در کارهایش از آرایه ها هم (هرچند نه همه و همیشه و به قدرکافی یا کاملاموثر) بهره گرفته است. ارجاع درون متنی و ارجاع برون متنی در این کتاب اندک و کم اثر هستند.نقش ارجاع را در شعر نمی توان فرعی دانست. ارجاعات برون متنی قدرت شاعررا در دانسته های بیرون از حوزه شعر و قدرت آوردن آن دانسته ها در شعر می رساند. و ارجاعات درون متنی هم هرچند باز مخاطب را همراهی می کند ولی عمدتا حوزه و محدوده اش به حوزه فن شعر منتهی می شود. شایسته است شاعر در کارهایش ارجاع و اشاره را بیشتر برعهده شعرهایش بگذارد. چراکه علیرغم نمونه های خوب ، در بعضی از جاها هم اشارات ناقص یا متفارق یا بعیدی دارد.
از نظر ساختارشکنی "شیما شاهسواران " ساختار شکن نیست. البته او دریکی ازغزلها ص ۴۸ در ۲هجای پایانی دخل و تصرفی کرده است:
آیینه باشی شمعدان میسازم از خودم
بیدل شوی هندوستان میسازم از خودم
از آنجا که به لحاظ آسیب شناسی قوالب شعری، غزل وابسته به قافیه است. این وابستگی نه تنها از زاویه نقش ارجاعی غزل به محتوای بیت که ازجهت معنابخشی و اضافه کردن به بار اندیشگی شاعر است. از این رو قالب نمی تواند شاعر را به وسوسه توضیح واضحات و ترصیع و تزیین بیت ومصرع یا ابیات و مصرع های قبلی بیاندازد.چراکه درغزل ایجاز باید اعجاز کند. بنابراین وسوسه قیدزدایی می تواند درفرم باشد که تنها تاحد ساختن اوزانی دیگر، به زبانی دیگر وبا ساختاری دیگرمی تواند پیش برود.کما این که شاخه هایی از غزل دارد کم کم به این سو می رود. اما در شعر شیما احمدی هرچند خشن هرچند با برداری دیگرگونه وهرچندشامل زیر لایه یی از جنسیت هنوز تغزل هرچند به سختی اما به هرجهت نفس می کشد. بعبارتی شاعر کمتر وسوسه قیدزدایی دارد.
شاید بیان این نکته ضروری باشد که شیما شاهسواران تصاویرخوبی در کارهایش دارد.اما می توان گفت که کشف برایش زیاد اصلی نیست.
در کل می توان گفت اشعار شیما شاهسواران احمدی رنگ و بوی خاص خودش را دارد. ظاهر زیبا دارد. لذت بخش است اما بعضا فاقد پختگی ومنطق شعری وغیرآن است.تعابیر ترکیبات و تصاویری مناسب ، از " شیما شاهسواران احمدی " در این دفتر وجود دارند که علیرغم عدم رعایت کامل مولفه های غزل دربرخی از اشعار و با وجود بوی تجربی گرایی دراشعارش و نیز رویکرد تغزلی ضعیف ونسبتا خشن مخاطب را وا می دارد تا در شعراو تامل کند. پروین اعتصامی شعر اخلاقی و شعر اجتماعی می سرود. جنسیتش هم در کارهایش نمود نداشت. فروغ فرخزاد ابتداشعرهایش چندان اخلاقی نبود و جنسیتش هم در اشعارش بارز بود ولی بعدا و در فاز شعرهای اجتماعی جنسیت و اخلاق فرعی شدند. شیما شاهسوارن احمدی جنسیتش در کارهایش اصلی ست .غیراخلاقی شعر نمی گوید. خدا آخر و عاقبت او وهمه مارا بخیرکند.

حسین فریدزاده- شهریور۹۲- تهران

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار